1995 Май

Якташыбыз - казах акыны

Соћгы вакытта татар-казах дљньясындагы њзара багланышларны чагылдырган мђкалђлђрнећ вакытлы матбугатта, басма китапларда шактый сщ књренње матур тљс алды. Без казах, татар галимнђреннђн Чокан Вђли-хаыов џђм Хљсђен Фђезхановларныћ эшлекле элемтђлђре, Мифтахетдин Акмулла, Галимќан *Ибраџимов, Зариф Бђшири џ.б. ђдиплђрнећ казахлар арасындагы эшчђнлеклђре хакында теге яки бу дђрђќђдђ хђбђрдар инде.

Бњген сњз казах халкы арасында яшђгђн зыялы якташыбыз Кђшафетдин Шаџмђрдђн углы ђл-Минзђлђви ђс-Сљлеки ђл-Каркаралы турында барачак.

"Казан утлары" журналыныћ 1975 елгы унынчы санында филология фђннђре докторы, профессор Габдрахман Таџирќановныћ "Ђдђби багланышлар џђм аларныћ нђтиќђлђре"дигђн књлђмле хезмђтендђ ђлеге шђхескђ бђйле шундый юллар бар иде:

"...Татар укымышлылары казакълар арасына барып бер "мулдакђлек" белђн гђнђ шљгыльлђнеп йљрмђгђннђр. Балаларны грамотага љйрђтњдђн тыш, алар казакълар арасына язма ђдђбият њрнђклђре таратуга да хезмђт иткђннђр. Шиџап Мђрќани шђкертлђреннђн Кђшафетдин Мин-зђлђвинећ эшчђнлеге аерата игътибарга лаек. Каркаралы шђџђрендђ мљдђррис булып торган чакта ул йљзгђ якын казакъча ђсђр язган. Шулар-ныћ књпчелеген тљрле ђдђби кыйссалар, тарихи поэмалар, дђреслеклђр тђшкил итње њзе књп нђрсђ турында сљйли."

Якташыбыз турында серле йомгакныћ очын менђ шушы ќептђн сњтђ башлагач, шактый нђрсђ ачыкларга мљмкин булды.

Кђшафетдин 1864 елда элекке Уфа губернасы, Минзђлђ љязе, Нђркђй волосте, Сљлек авылында дљньяга килгђн .Ђтисе Шаџмђрдђн Гыйбадулла улы авылныћ шактый нык хђлле крестьяны булган, алар бабалары Фђтхулла заманыннан ук умартачылык белђн шљгыльлђнгђннђр џђм бал белђн сђњдђ иткђннђр. Ђтисен авылда "башкорт Мђрди" дип йљрткђннђр.

Шаџмђрдђн белђн Шђмсениса 10 бала њстерђлђр, баш балалары Кђшафетдин кечкенђдђн њк љлгер табигатьле, укуга махир булган. Казанда 1870 елларда ук Шиџап Мђрќанидђ белем алган авыл имамы Ризатдин Сираќетдин углыныћ тђкъдиме белђн 19 яшьлек Кђшафетдин дђ Казанга юнђлђ. Ул Шиџап Мђрќани мђдрђсђсендђ 9 ел укый, 1892 елда Уфага барып диния нђзарђтендђ имтихан тота џђм мљдђррислеккђ указ ала. Шушы елдан аныћ гомер юлы Казахстанныћ Семипалатинск љлкђсе, Каркаралы шђџђре белђн бђйле.

Семипалатинск (казахча Семей) љлкђсе ул чакта Семей, Каркаралы, Павлодар, Љскемен, Зљйсан љязлђренђ бњленгђн була. Мђдрђсђ џђм мђктђплђр юк дђрђќђсендђ. Мђсђлђн, 1884 елда бљтен љлкђгђ 10 мђктђп џђм мђдрђсђ булып, аларда 615 бала укыган ("Казак халкыныћ XX гасыр башындагы демократик ќазушылары. Алматы, 1958. 10 б.). Шуны да ђйтергђ кирђк, Каркаралы шђџђрендђ мђчетне казах халкыныћ бљек/ шагыйре Абайныћ атасы Конанбай салдыра; соћыннан мђчет янына мђдрђсђ љстђлђ. Шђкертлђрнећ књбесе мђдрђсђдђ торып укый торган була. Кђшафетдин ђнђ шул мђдрђсђдђ сабак укыта. 1897 елда чыккан "Кыйссаи Бђдђр" дигђн китабыныћ ахырында ул бол ай ди:
Яранлар! Моны язган Кђшафетдин,
Каркаралыныц мљгаллиме ижтиџаддин.
Нисбђтендђ ђйтсђ дђ Сљлеки дип,
Остазы - Мђржани Шиџабетдин. 

1809 елда басылган Ќамасый Хђким кыйссасы ахырында Кђшафет-; дин њз ђсђрлђренећ исемлеген бирђ. Анда 80 гђ якын ђсђр телгђ алына. Ул њзе хакында: "Ќђдид ысулы белђн сабак укытам, балалар књп нђрсђ белђбез дип шатланалар", - дигђн. Хђзер дђ Каркаралы шђџђрендђ яшђњче пенсионер Хафиз ага Валитов њзенен бер хатында менђ нђрсђлђр яза: "Мин Кђшафетдин мулладан 1912 - 1915 елларны укыдым. Ул кеше, онытмасам, сары тљсле, књк књзле (зђћгђр), уртадан югары буйлы, сары сакаллы иде. Мин укыган вакытта яше 47-50 тирђсендђ булырга мљмкин. Аныћ хатыны Хђсђнђ тљскђ кара иде. Кызы Мђсхњдђ (казаклар Мђстђкђй дип ђйтђлђр иде) 1916-1919 елларда рус мђктђбендђ мљгаллимђ булып эшлђде. Мин 1-3 классларны шул Мђстђкђйдђн укыдым. Яше чама белђн ђйткђндђ 24-26 тирђлђрендђ булырга тиеш. Кђшафетдин мулланыћ Мансур џђм Мђмдњх исемле уллары бар иде. Мђмдњх белђн Мђсхњдђ ђтилђре шикелле сары тљсле, књк (зђћгђр) књзле, ђ Мансур ђнисе кебек кара тутлы иде. Мђмдњхны, онытмасам, 1916-1917 елларда солдатка озаттылар.

Мин 1920 елдан башлап Кђшафетдиннећ џђм аныћ хатын-балаларыныћ кая киткђннђрен, нинди хђлдђ булганнарын белмим."

Кђшафетдин књпчелек ђсђрлђрендђ бу ђсђрнећ язылу вакытын џђм њзенећ яшен књрсђтђ барган. Мђсђлђн, 1897 елда язган бер ђсђрендђ ул: "утыз љчкђ килде яшем", дип белдерђ.

Казах совет энциклопедиясенећ бишенче томында (314 бит) Кђшафетдин турында мђгълњмат бирелгђн. "Кђшафетдин Шаџмђрдђн углы - казах акыны. Яшь чагыннан мљселманча язу танып, шђрык ђдђбиятын књп укыды. Шђрык ђдђбиятындагы сюжетларны казакъча ќырлап књп кыйсса-дастаннар язды",- диелгђн џђм егермелђп ђсђренећ исеме китерелгђн.

Шунда ук аныћ, њзе язган њлђћ џђм тђрќемђлђренђ кушып, казахныћ њз галимнђреннђн Ибрай Алтынсарин, Абай ђсђрлђрен дђ халыкка аћлатуы ђйтелгђн, "яшьлђрне укырга, џљнђргђ, гадел, кешелекле булуга чакырды", - дип язылган.

Ђмма шуны ђйтеп њтђргђ кирђк, энциклопедиядђ Кђшафетдиннећ якынча туган елы итеп 1840 ел књрсђтелгђн. Бу дљрес тњгел. Инде ачыклаганыбызча, ул 1864 елда туган. Њлњ елы итеп 1910 ел куелган. Бу урында да хата киткђн, истђлеклђрдђн књренгђнче, ул ђле революция елларында, ягъни 1919-1920 елларда да исђн булган.

Кђшафетдин Шаџмђрдђн углыныћ ђсђрлђре белђн љстђн-љстђн генђ танышканда да, аны тормыштагы књренешлђрне пассив књзђтњче итеп кенђ тњгел, ђ бђлки кешелђргђ аћ-белем бирергђ тырышучы, мђгърифђтчелек карашларын алга сљрњче итеп тђ сиземлисећ, аныћ књп љлкђдђн мђгълњматлы кеше булуына шигећ калмый. Тђрќемђ ђсђрлђренећ ахырларына ул "ќир хакында", "кеше тђне хакында" џ.б. исемдђге кушымталар љстђгђн. Болар барысы да аныћ астрономиядђн, анатомиядђн дђ шактый хђбђрдар булуы турында сљйли. "Кыйссаи Гали" ђсђренећ соћында ул ачык тљрки телдђ 8 битлек "Ђл-гыйбад" исемле мљселман дљньясында мђшџњр кешелђрнећ њлгђн елларын књрсђткђн библиографик белешмђ бирђ.

Кђшафетдин Шаџмђрдђн улы ђл-Минзђлђви татар џђм казах халыкларыныћ рухи хђзинђсе чыганаклары башланган чишмђлђрдђн џђрдаим иќади кљч алган, алар аныћ калђменђ бетмђс-тљкђнмђс сюжетлар, эчтђлеклђр биргђннђр.

Менђ шуныћ љчен дђ казах халкы аны њз акыны итеп хљрмђт иткђн, бљек шагыйрь Кунанбаев та аныћ турында югары фикердђ булган. Казах галиме Бљркет Исхаков аныћ исеме белђн "китапчы акыннар" сафын башлап ќибђрђ.

Аныћ ђсђрлђре њз чорыныћ мђгълњм истђлеклђре булып бњген дђ тарихи ђџђмияткђ ия. Ул казахлар арасында ислам динен таратуга џђм аны ныгытуга да тырышлык куя. Без аныћ эшчђнлеген љйрђнергђ, тугандаш халыклар арасындагы ђдђби џђм рухи багланышлар сђхифђсендђ аныћ урынын ачыкларга тиешбез.

Дамир Гарифуллин

Мђсхњдђ. Атасы Сљлек авылыныћ башкордI Кђшафетдин Шаџмђрдђн утлы Гыйбадуллин. Анасы Хђсђнђ (Хђенђ) Закирќан кызы. Ошбу 1892 нче елда августныћ 13 нче кљнендђ Семипулатский область, Каркаралы шђџђрендђ вљќњдђ килгђн.

1898 нче елда, 29 нче ноябрьдђ Каркаралыда БикмђтовныћII мулласы Кђшафетдин Шаџмђрдђн углыныћ баласына Мђмдњх дип исем куйдым мђн мулла Хђйрулла Габидулла углы.

Бу кђгазьлђр Сарман якларында табылган борынгы язма китаплар эчендђ сакланган. Авторныћ шђхси архивыннан алындылар.

I "Башкорт" сословиесе књздђ тотыла.
II Бикмђтов - Каркаралы шђџђрендђ мђчет тотучы бер бай. Кђшафетдин књп еллар буена шул мђчеттђ мулла џђм мђдрђсђсендђ мљдђррис булып торган.