1995 Май

Татарский народный лечебник

Татарский народный лечебник

«Тљрле зђхмђтдин хђляс итђр»

Мђгълњм булганча, татарлар арасында халык медицинасы электђ кић таралыш алган. Тљрле авыруларга каршы кљрђш серлђре, дђвалау ысуллары буыннан-буынга тапшырылган, яћалыклар белђн тулыландырылган. Шул рђвешле гасырлар дђвамында бай тђќрибђ тупланган. Язу барлыкка килгђч, ђлеге мирас кђгазь битлђренђ теркђлђ башлаган. Нђтиќђдђ тљрле характерда булган тыйббы китаплары барлыкка килгђн.

Татарстан Њзђк дђњлђт архивы фондларында да шундый китапларныћ берсе саклана. Аныћ њлчђме 21,3 см х 6,4 см, књлђме 58 биттђн гыйбарђт. Дљрес, анда халык медицинасы турындагы мђгълњматлардан тыш башка эчтђлекле язмалар да бар. Язу кара џђм кызыл тушь белђн нђстђгъликъI элементлары катнаштырылган нђсех тљрендђ башкарылган. Су билгесеннђн (патша таќы астында болан) књренгђнчђ, кђгазь 17 йљз азагы - 18 йљз башларында "Савва Яковлев оныкларыныћ Ярослав мануфактурасы" дип аталган фирмада' эшлђнгђн. Китапныћ тышлыгы књннђн. Књн тышлыкныћ алгысы ниндидер сђбђплђр аркасында тљшкђн. Кереш сњздђн аћлашылганча, китапны Муса бине Исмђгыйль исемле кеше тљзегђн.

Китапта бђян ителгђн дђвалау ђйберлђре - тљрле њсемлеклђр, аларныћ тамырлары, майлары, орлыклары џђм алардан алынган майлар; кош, хайван итлђре џ. б.

Књрсђтелгђн рецептлар бњгенге кљн медицина югарылыгыннан караганда гайре табигыйрђк кебек тоелса да, кайберлђренећ хђзерге вакытта халык тарафыннан файдаланылуы билгеле. Шулай да, аларны табиблар белђн кићђшлђшмичђ кулланырга ашыкмаска кирђклекне искђртеп њтњ урынлы булыр. Ђлеге тыйббы китабыћнан кайбер мисалар белђн таныштырабыз:

"Кђбестђ хассияте. Эсседер, ђњвђлге мђртђбђ корыдыр. Икенче мђртђбђ эчтђге фђсадларны бетереп кидђргњчедер. Хосуса, элгђре кайнаган суны тњгеп, икенче су белђн кайнатылса, бик файда бирер. Књчђненећ кљле гаять кљйдергњчедер вђ џђм агрыкларны дђфгы кыйлмакда (бетерњдђ) гаќђп файдасы булыр. Кђбестђнећ азыклыгы ќићелдер вђ џђм юештер. Ђмма аша-гандин хасыйл булган кан - усал кандыр, тђнне агыр кыйлыр. Мђгђр симез ит яки тавык ите берлђн яхшыдыр вђ дђхи кђбестђ яфрагын тљеп халис (саф) њзен яки талканга катыштырып џђм тљрле эссе шешеклђргђ бђйлђсђлђр, кайтарыр. Вђ џђм ак тљсле йомшак шешеген кайтарыр вђ яраларын вђ кабарчыкларын ућалтыр. Вђ џђм йомырка агын ошбу кђбестђ яфрагына катыштырып утка янган урынга багъласалар, гаять файда кыйлыр...

Кымыз эчне йомшак кыйлыр вђ сыер вђ кђќђ сљте эчне йомшак кыйлыр вђ бђгъзе вакытта сљтне књп йимђктђн эч баруы хасыйл булыр. Хосуса, тозлы сљт эчне бардырыр, ђмма сљт эчђктђ тђгам буе мђнигъ кыйлыр (тоткарлар). Ђмма яхшы кайнаган сљт катыгы сары зђхмђттђн барган эчне туктатыр вђ џђм кан књплектђн барган эчне туктатыр. Кђќђ сљте бик эсселек белђн хасыйл булган бизгђккђ файда бирер. Вђ џђм яхшы оеган катыкныћ каймагын мђзкњр (югарыда ђйтелгђн) бизгђкле кешегђ ашатсалар, файда булыр. Вђ дђхи сљт зђџђр эчкђн кешегђ шифалыдыр...

Бњдђнђ ите књп иттђн яхшыдыр вђ џђм ал тђвђ итеннђн яхшыдыр. Бњдђнђ ите фђџемне арттырып, шђџвђтне зыядђ (књп) кыйлыр. Хђќђреннар - тљркичђ ут ташы дилђр. Књк тљследер. Бђгъзесе ак улыр, бђгъзесе кара улыр вђ бђгъзесе сары улыр. Салкындыр, корыдыр. Кайчан корычка сугылса, ут чагылыр. Чагылган вакытта агыр исе чыга.

Арастаталис (Аристотель) хђким ђйтер: "Ошбу ташны бер чњпрђк багълап угълан туган вакытта хатыннарныћ ботына багъласалар, угъланы асан тугар. Угълан тугырдыктан соћ тиз заман алалар вђ дђхи бик тљеп кибђк итеп ућалмый торган ќђрђхђткђ сибђлђр. Ул ќђрђхђт урыннарын киптерер вђ ит њстереп ќђрђхђтне ућалтыр".

Књгђрчен љйдђ тотмак дљрёст. Тљрле зђхмђтдин хђляс итђр (коткарыр). Ђњвђл тђн оемакны, икенче - халиќ (паралич) зђхмђтен, љченче - баш агы-рып гакыл китмђкне, дњртенче - књп йоклата торган зђхмђтне дђфгы итђр (бетерер)."

I Нђстђгъликъ - нђсех џђм тђгълик тљрлђре кушылудан барлыкка килгђн фарсы язу тљре.

Рамил Исламов,
филология фђннђре кандидаты