1996 1/2

Миллђт Мђќлесе тарихы (чыганакларда)

Татарларныћ милли тормышында 1917-1918 елларда ић мљџим вакыйгаларныћ берсе, џичшиксез, 22 ноябрьдђ Уфада ачылган Миллђт Мђќлесе була. Андагы вакыйгалар џђм аныћ тарафыннан озак-озын џђм кайнар бђхђслђрдђ кабул ителгђн карарлар 1917 елныћ февраленнђн соћ татарлар арасында милли дђњлђтчелек фикерлђре њсешендђ яћа этап башлануын књрсђтђ иде.

Эчке Россия џђм Себер тљрки-татарларныћ Миллђт Мђќлесе 1917 елныћ 22 ноябреннђн (яћа стиль белђн 4 декабрьдђн) алып 1918 елныћ 11 гыйнварына кадђр, ягъни барлыгы 51 кљн эшли1. Аћа депутатлар сайлау октябрьдђ-ноябрь башында узып, 50 мећ кешедђн (фронтта - 25 мећ кешедђн) бер кеше исђбеннђн 115-120 тирђсе делегат сайланган була. Уфага килеп, Миллђт Мђќлесендђ даими рђвештђ эшлђгђн делегатларныћ саны њзгђреп тора џђм уртача 80 нђн аз гына артык кеше тђшкил итђ.

Мђќлесне чакыру буенча ђзерлек эшлђре шул максат љчен 2 нче гомуммљселман съездында (Казан, 1917 елныћ июль ае) сайланган Садри Максуди ќитђкчелегендђге вакытлы бюро тарафыннан башкарыла. Мђќлес эшли башлагач та ул аныћ рђисе итеп сайлана. Аныћ урынбасарлары Ибниђмин Ђхтђмов џђм Ильяс Алкин, сђркђтиблђре Габдрахман Фђхрет-динов џђм Галим Акчурин була2. И.Алкин белђн Г.Фђхретдинов Уфаны ташлап китђргђ мђќбњр булгач (беренчесе хђрби съездны ђзерлђргђ Казанга юнђлђ, икенчесе исђ гаилђ хђллђренђ бђйлђнешле сђбђп белђн киткђн булырга охшый), аларны Фатыйх Мљхђм-мђдъяров џђм Хђлил Бакеев алыштыра3.

Мђќлес эшли башлагач ук ике фракция (тљркем) "тљрекчелђр" џђм "тупракчылар" (территориячелђр) - барлыкка килђ. Сан ягыннан ике тљркем дђ чама белђн тигез булалар. Гаяз Ис-хакый соћыннан язылган истђлеклђрендђ ђлеге тљркемнђрнећ сан ягыннан составы буенча шундый мђгълњматлар китерђ: "1) Милли-мђдђни мохтарият талђп иткђн "тљрекчелђр" партиясе - 55 кеше, 2) Милли тупраклы мохтарият талђп иткђн "тупракчылар" - 30 кеше, 3) Федератив системаны як-лаучылар-социалистлар - 11 кеше." Гаяз Исхакый сњзлђре буенча, соћгы икесе берлђштелђр4.

Миллђт Мђќлесе ќђйге мљселман съездларында игълан ителгђн милли-мђдђни мохтариятне тормышка ашыру белђн бђйле мђсьђлђлђрне хђл итњ љчен чакырыла. Ђмма язмыш ђлеге форумга башка тљрле роль ђзерлђгђн икђн: нђкъ менђ Мљжлес озак бђхеслђр-дђн соћ тљрки-татарларныћ Идел-Урал штаты рђвешендђ территорияле (ќирле, тупраклы) мохта-риятен игълан итђ, ягъни милли дђњлђтчелекнећ нигез ташын сала.

Мђќлес канун (закон) кљчендђге љч документны ђзерли џђм раслый. Менђ алар: "Тљп канун", яки башкача "Милли-мђдђни мохтарият нигезлђре", "Милли салым турында канун" џђм "Дини Идарђ Уставы". Шушы љч законнан тыш Мђќлес 13 мљџим карар, шул исђптђн Идел-Урал ќирле мохтариятен игълан йтњ џђм тормышка ашыру белђн бђйле 4 карар кабул итђ. Мђќлеснећ башка карарлары арасында: Тынычлык конференциясенђ ќибђрелђ торган комиссия делегатларына наказ, хђрби бурычлы делегатлар статусы турында, Њзђк Хђрби Шура турында карар, башкорт автономиясенђ мљнђсђбђт турында џђм башка мљџим документлар бар. Болардан тыш делегатлар Милли Идарђ бюджетын раслыйлар, агымдагы тљрле мђсьђлђлђр буенча њзлђренећ телђклђрен ђйтђлђр. Мђќлеснећ соћгы утырышында Милли Идарђне тђшкил иткђн љч министрлык (нђзарђт) ђгъзаларын сайлыйлар5.

Миллђт Мђќлесенећ икенче ќыелышы 1918 елныћ 1 (14) маенда булырга тиеш иде6 . Анда тикшерелђчђк њзђк мђсьђлђлђрнећ берсе итеп Милли Идарђ каршындагы махсус комиссия тарафыннан ђзерлђнгђн Россиядђ "милли љлкђлђр" турында проект билгелђнгђн була. Ђлеге "милли љлкђлђр" Россиянећ барлык тљрки-татар халкын њз эченђ кертеп, ќирлђре белђн Идел-Урал штаты чиклђреннђн књпкђ кић иделђр. Проектта 34 милли Љлкђ билгелђнгђн, аларныћ њзђклђре, чиклђре џђм халык саны књрсђтелгђн7. Џичшиксез, ђлеге проект милли-мђдђни мохтариятнећ идеялђрен тормышка ашыру юнђлешендђ ђзерлђнгђн. Лђкин бу планнар шулай ук тормышка ашырылмый кала.

Милли Идарђ 1918 елныћ 21 апрелендђ югары хакимият тарафыннан бетерелђ џђм Миллђт Мђќлесенећ икенче ќыелышы уздырылмыйча кала. Шулай итеп ярты елдан да азрак вакыт яшђгђн, лђкин татарларныћ милли дђњлђтчелеге фикерен њстерњдђ мљџим эз калдырган "Эчке Россия џђм Себер тљрек-татарларыныћ Миллђт Мђќлесе" яшђњдђн туктый џђм моннан соћ тарихка гына ђверелђ.

Дилђрђ Госманова,
тарих фђннђре кандидаты

 Искђрмђлђр:

  1. Тормыш. 1917. 22 ноябрь; 1918, 22 гыйнвар.
  2. Сарай. 1917. 27 ноябрь.
  3. Тормыш. 1917. 8 декабрь.
  4. Muhammed Ayaz Ishaki hayati ve faaliyeti. 100 Doğum yili dolayisla. Ankara. 1979. 304 s.
  5. "Миллђт Мђќлесе: документаль тарих" 63
  6. Тормыш. 1918. 10, 12, 14, 16, 18, 19, 21, 23 гыйнвар.
  7. Тормыш. 1918. 10 (23) апрель.
  8. Тормыш. 1918. 7(20) апрель.

"Тупракчылар" фракциясе њзенђ тњбђндђге ђсасларны
 лозунг итеп алган:I

1) Русия мђмлђкђт идарђсе кушма ќљмџњрият булыр;

2) Ќђнњби Урал, Урта Идел штаты тљзелер;

3) Бу штат эченђ эчке Русиядђ яшђњче тљрек-татарларныћ књп кыйсеме кереп бетђргђ тиеш;

4) Штатныћ чиклђрен тђгайен итњ џђм штат фикерен тарату-фракциянећ вазифасы;

5) Тупракчылар фракциясе њзе тђгайен иткђн границалар эчендђ булган ќљмлђ халыкларныћ Учр.(едительное) собраниелђрен чакыру-чакырту чара ларына керешђ".

Тормыш. 1917. 22 ноябрь.

Ђсас - нигез, принцип.

Ќђнњби - кљньяк.

Кыйсем - љлеш.

Тђгайен итњ - билгелђњ.

 "Тљрекчелђренећ лозунглары тњбђндђге маддђлђр:1

1) Милли-мђдђни хђяттђ эчке Русия џђм Сибириядђге тљреклђрне, кабилђыругларга аермыйча, табигый юл белђн тљреклек байрагы астында алып бару
џђм шул байрак тирђсендђ мђдђни эшлђрдђ берлђштерњдер.

2) Гомуми Русиянећ ысул идарђсе федерацияле халык ќљмџњрияте булуын игътибарга алып, Идел буе вђ ќђнњби Уралда тупраклы мохтарият тљзњне ђс-аси кабул итеп, Уралдагы миллђтлђргђ гаид булганлыгы љчен бу мђсьђлђнећ хђлен шул даирђдђ яшђњче халыкларныћ Учредит. Собраниясенђ тапшыруны тиеш табадыр. Бу Учредит. Собраниене чакыру вђ аћа тљреклђр љчен мљмкин кадђр файдалы хљдњдлђр сызып, ляихђ махсус бер комиссия сайлауны тиеш књрђдер.

3) Идел-Урал тирђлђрендђ бер штат ясау мђсьђлђсе ничек кенђ хђл кылынса да, игълан кылынган милли-мђдђни мохтариятне гамђлгђ куюны дђвам ит терњдер".

Тормыш. 1917. 23 ноябрь.

Маддђ - статья, пункт.

Гаид - кагылышлы.

Хљдњд - чиклђр.

Ляихљ - проект, тђкъдим.

I "Тупракчылар" фракциясе Ильяс Алкин џем Галимќан Ибраџимов тырышлыгы белђн тљзелђ. Бу фракциягђ књпчелек хђрбилђр, шђкертлђр, яшь ђдиплђр, укучылар кергљлђр.

1 "Тљрекчелђр" тљркеме башында адвокат Ибниђмин Ђхтђмов џђм публицист, язучы Гаяз Исхакый торганнар. Фракциянећ идеологлары арасында, џичшиксез, Садри Максуди булган иде, ђммљ ул Мђќлеснећ рђисе итеп сайлангач, "бер якка да кушылмас љчен" "тљрекчелђр" тљркеменнђн чыгу турында рђсми белдерњ ясый.

Миллђт Мђќлесенећ тупраклы мохтарият (территориаль автономия)
игълан итњ зарурлыгы турындагы резолюциясе (1917, 29 ноябрь)

Беравыздан кабул ителгђн карарлар шуннан гыйбарђт:

1. Русиянећ идарђсе кушма ќљмџњрият булырга тиеш.

2. Русия штатлары эчендђ Уфа, Казан, Оренбург губерналары вђ боларга чиктђш башка губерналарныћ тљрек-татарлар торган кыйсемнђренђ кергђн бер штат (ќђнњби Урал вђ Идел буе штаты) булырга тиеш.

3. Бу даирђ эчендђ аерым кечкенђ штатлар булмаска тиеш 1.

4. Матлуб штатныћ чиклђрен сызу эшен, гамђлгђ кую юлларын хђзерлђњ вђ шул љлкђдђ яши торган тљрек вђ тљрек булмаган џђммђ халыкларныћ хакы булуын игътибарга алып, шул халыкларныћ Учр.(едительное) собраниесен ќыю лязем табыла.

5. Хђзердђн њк миллђт Мђќлесе хозурында тупраклы мохтарият комиссисе тљзелер.

6. Матлуб штатта яшђњче миллђтлђрдђн мљрђккђб Учр. Собрание чакыруны Миллђт Мђќлесенећ хакы танып, тупраклы мохтарият комиссиясенђ шул штат турысындагы кирђкле ляихђне ашыгычлык белђн хђзерлђњне џђм тизлек илђ Идел буе-ќђнњби Урал штатыныныћ хљдњден сызып, Миллђт Мђќлесеннђн тасдыйк иттереп аларак, шул хљдњд эченђ кергђн бљтен кавем вђ миллђтлђр илђ килешњ вђ сљйлђшњне тапшыра.

7. Ќђнњби Урал вђ Идел буе љлкђсендђ яшђњче тљрек-татарларныћ тупраклы мохтариятне алу эшендђ џђммђсе берлђшеп хђрђкђт итњлђрен тђэмин итњ љчен, тупраклы мохтарият алуда башкорт милли бюросы џђм корылтае белђн аћлашылыр. Башкорт корылтае белђн аћлашу тупраклы мохтарият комиссиясенђ тапшырылыр.

8. Мохтярит дахилендђге бљтен вилаятьлђрдђ мљселманнарныћ бљтен милли-мђдђни эшлђрендђге хакимият вилаять идарђсе кулында булуына тђэкид итђ џђм бу хакимияткђ џич берђњнећ вђ џичбер мљђссђсђнећ тђгьриз итђргђ хаклары юклыгын игълан итђ 2.

9. Башкорт шурасына тупраклы мохтарият комиссиясе исеменнђн бу карар белдерелђ 3

10. Эчке Русия тљрек-татарыныћ ђксђрен эченђ алган Идел буе вђ ќђнњби Урал штаты ясалу мђсьђлђсенећ тђмамђн хђл кылынып бетњен кљтмичђ, игълан кылынган милли вђ мђдђни мохтариятебезне гамђлгђ куюны дђвам иттерергђ лязем тапты" 4.

Тормыш. 1917.1 декабрь.

Матлуб - телђнгђн, талђп ителгђн, соралган.

Мљрђккђб - кушылган, бергђ ќыелган, берничђ нђрсђдђн оешкан.

Тасдыйк итњ - раслау, дљреслеген тану.

Дахил - эчкђ керњче, катнашучы.

Тђэкид итњ - раслау, куђтлђњ, ныгыту.

Мљђссђсђ - учреждение, оешма.

Тђгьриз - ризасызлык белдерњ, каршы тору.

Ђксђрен - књпчелеген.

Тђмамђн - бљтенлђй, тулысыћча.

 Искђрмђлђр:

  1. "Тупракчылар" тарафыннан тђкъдим ителгђн пункт. Бу пункт Миллђт Мђќлесе делегатларыныћ тљп талђплђреннђн берсе, аларныћ оппонентлары, башкорт милли хђрђкђте лидерлары, аћа принципиаль каршы.
  2. "Тљрекчелђр" фракциясе тђкъдим иткђн пункт.
  3.  "Тљрекчелђр" фракциясе вђкиллђре Ф.Кђримидђн башкорт съездында Миллђт Мђќлесенећ 29 ноябрьдђ кабул ителгђн карарын укуын сорыйлар. Съезд башланган кљнне њк ул аны укый. (Тормыш. 1917. 13 декабрь). Шулай ук башкортлар белђн сљйлђшњлђр алып барыр љчен "тупраклы мохтарият комиссиясе" тарафыннан Оренбургка Г.Ибраџимов ќибђрелђ. Аннан кайткач, ул алган тђэсирлђрен Мђќлес делегатлары белђн дђ уртаклаша. (Тормыш. 1917. 20 декабрь).
  4. С.Максуди тарафыннан тђкъдим ителгђн љстђмђ пункт. Гомумђн, С.Максудинећ бу проблеманы тикшерњ вакытында њз-њзен тотышы бик кызыклы. 27 џђм 29 ноябрьдђге утырышларны Ибн.Ђхтљмов алып бара. С.Максуди бу вакытта залда, "милли-мљдђни мохтариятне вљжњдкљ чыгару џђйђте" ђгъзалары арасында утыра, дискуссиягђ катаншмый. Игълан ителгђн милли-мљдђни мохтариятне њз кљчендђ калдыру турындагы пунктны тикшергђндђ генђ бу пунктны яклап чыгыш ясый. Аныћ њз-њзен болай тотышы књплђрне аптырашта калдыра: "Булмый торган бер эш тугърысында минем кул астында карар чыгарылмасын, дидеме? Ђллђ башка берђр уй тоттымы?" (Тормыш. 1917. 1 декабрь)

Тупраклы мохтарият хакында

Бу турыда тупраклы мохтарият комиссиясе тарафыннан кертелгђн љч ляихђ кабул ителде. Бу ляихђлђрнећ бере "Идел-Урал љлкђсе" исемендђ бер љлкђ тљзњ џђм аныћ кушма ќљмџњрият эчендђге башка љлкђлђргђ мљнђсђбђте тугьрысындагы; икенчесе љлкђ эчендђге миллђтлђрнећ хокук вђ бер-берсе белђн мљнђсђбђтлђре тугьрысында, љченчесе шул Идел-Урал љлкђсен ничек вљќњдкђ чыгару џђм аныћ љчен махсус мохтарият џђйљте тљзњ тугьрысында.

Беренче карарнамђ
(6 нчы гыйнвар, кичке утырыш карары)

Эчке Русия вђ Себер мљселман тљрек-татарларыныћ Миллђт Мђќлесендђ "Идел-Урал љлкђсе" вђ аныћ Русия ќљмџњриятендђге башка љлкђлђргђ мљнђсђбђте хакында тњбђндђге карарларны чыгарды.

1) Эчке Русия вђ Себер (Сибирия) мљселманнарыныћ Миллђт Мђќлесе, њз миллђте ђфрадыныћ књпчелеге яшђгђн ќђнњби Урал берлђ урта Идел даирђсе арасында, бу ќирлђрдђ яшђгђн њз ђфрадыныћ џђм башка миллђтлђрнећ милли џђм икътисади мђнфђгатьлђрен књздђ тотып, мохтар бер љлкђ тљзелњне тиеш тапты.

2) Бу љлкђ "Идел-Урал љлкђсе" дип аталып, љлкђ эченђ ђсасђн тњбђндђге ќирлђр: Казан вилаяте бљтенлђе, Уфа вилаяте бљтенлђе, Оренбург вилаятенећ Уфа, Самар вилаятьлљренђ чиктђш тљрек-татарлар торган гарби кыйсеме, Пермь вилаяетенећ ќђнњби кыйсемендђ тљрек-татарлар торган ќирлђр, Вятка вилаятенећ Уфа џђм Казан вилаятьлђренђ чиктђш тљрек-татарлар вђ чирмеш халкы торган кыйсемнђре, Сембер вилаятенећ Казан вилаятенђ чиктђш мљселман тљрек-татарлар вђ чуашлар торган кыйсемнђре, Самар вилаятенећ Казан вђ Уфа вилаятьлђренђ чиктђш тљрек-татарлар торган кыйсемнђре керђлђр.

3) "Идел-Урал љлкђсе"нећ ысул идарђсе халык ќљмџњрияте булып, бу ќљмџњрият Русиядђ булган башка љлкђлђр илђ берлектђ Русия кушма ќљмџњриятен тђшкил итђлђр.

4) "Идел-Урал љлкђсе"нећ гомуми, тигез, тугьры, яшерен вђ мљтђнасиб сайлау ысулы берлђ сайланган парламенты булып, бу парламент тњбђндђге (5-7 нче) маддђлђр берлђ аныћ карамагыннан алынган мђсьђлђлђрдђн тыш љлкђгђ вђ аныћ тормышка гаид бљтен мђсьђлђлђрдђ кануннар чыгарырга хаклы бердђнбер мљђссђсђдер.

5) Бљтенрусия кушма ќљмџњриятендђге љлкђлђр љчен гам булган: почта вђ телеграф, тимер вђ су юллары, гомуми булган авырлык, озынлык, њлчђњ вђакча системаларын тђгайен итњ, гражданский, уголовный, торговый џђм вексельный права ђсаслары, бљтен љлкђлђрдђге халыкларга гомуми мђмлђкђт сарыфлары љчен салым салу, мђмлђкђткђ алу, хариќи сђясђт вђ таможня мђсьђлђлђрендђ вђ башка шундый бљтен љлкђлђр љчен гам булган мђсьђлђлђрдђ кануннар чыгару, џђммђ љлкђлђрдђн нљфњслђренђ мљтђнасиб, гомуми, тигез, тугьры, яшерен сайлау ысулы берлђ сайланган Русия кушма ќљмџњрияте парламентына тапшырыла. Бу мђсьђлђлђрдђ кушма ќљмџњрият мђркђзи парламенты кануннары љлкђ парламентыныћ кануннарыннан љстен булыр.

6) Идел-Урал љлкђсендђге џђммђ миллђтлђр, теллђр вђ диннђр тђмам илђ бертигез хокуклы булырлар.

7) Бљтен милли мђсђлђлђрдђ кануннар чыгару хакы џђр миллђтнећ бљтен Русия љчен гомуми булган мђркђз милли мљђссђсђлђренећ генђ хакы булганлыктан, "Идел-Урал љлкђсе" парламенты бу мђсьђлђлђрдђ џичбер тљрле катнашмас.

Икенче карарнамђ
(7 нче гыйнвар, кљндезге утырыш карары)

Эчке Русия вђ Сибирия мљселман тљрек-татарларыныћ Миллђт Мђќлесе Идел-Урал љлкђсендђ миллђтлђрнећ, теллђрнећ, диннђрнећ хокукы тњбђндђге ђсасларда тљзелњен тиеш табадыр:

1) Идел-Урал љлкђсендђ џђммђ миллђтлђр тђмам илђ бертигез хокуклыдыр.

2) Мђркђзи вђ мђхђлли љлкђ гомуми мљђссђсђлђре џичбер миллђтнећ милли эшлђренђ катнашмас, бу эшлђр џђр миллђтнећ њз милли тђшкилђте карамагында булыр.

Искђрмђ: њз милли тђшкилђтен торгыза алмаган миллђтлђр њзлђренећ телђве буенча, башка бер миллђтнећ тљшкилђтенђ кушылырлар.

3) Џђр миллђтнећ мђркђзи милли мљђссђсђсе Идел-Урал љлкђсе эчендђ булса да, башка љлкђлђрдђн берсендђ булса да, бљтен милли мђсьђлђлђрдђ њзенећ Идел-Урал љлкђсе эчендђге ђфрады љчен мђќбњри булган кануннар чыгара џђм милли салым сала алыр. Бу милли салымнар Идел-Урал љлкђсендђ гомуми љлкђ мљђссђсђлђре аркылы ќыелыр.

4) џђртљрле вђ џђр дђрђќђдђге мђктђплђр ачу, мђгариф, милли мђдђният џђм хђйрият мљђссђсђлђре тљзњ эшлђре вђ бу мљђссђсђлђрне идарђ вђ тђэмин итњ џђр миллђтнећ милли эше итеп танылыр, бу мђсьђлђлђрдђ џђр миллђт тђмам илђ Мохтардыр.

5) Милли тђшкилђте берлђ тђшкил иткђн џђр миллђт шђхес хокукы булып саналыр. Џђр миллђтнећ мђркђзи вђ мђхђлли мљђссђсђлђре љлкђдђ иќтимагый хокуклы (публичное право) мљђссђсђлђре булып танылырлар.

6) Бер миллђт мђктђбендђ укучы икенче миллђт балаларына њз миллђтенећ телен, ђдђбиятын, тарихын џђм динен љйрђтњ хакы вђ имкяны тђмам ителер.

7) Милли эшлђргђ тоту љчен љлкђнећ гомуми килњеннђн" џђр миллђт њз санына мљтђнасиб хакларда тигез файдаланыр.

8) џђр миллђтнећ љлкђ хљкњмђтендђ министр хокукына малик бер вђкил булыр. Бу вђкилне џђр миллђтнећ мђркђзи милли мљђсђсђсе књрсђтер. Љлкђ миллђт белђн булган мљнђсђбђтлђрен шул вђкил аркылы йљртер.

9) Тљбђктђге идарђ љчен мђркђздђн тђгайен ителђ торган Мђэмњрлђр шул тљбђктђге саны ић књп булган миллђттђн булыр.

10) Љлкђ гомуми мљђссђсђлђлђре џич берђњнећ диния вђ дини идарђлђрнећ тљзелешенђ катнашмаслар. Дини мљђссђсђ вђ тђшкилђтне тљзњдђ џђр дин ђџеле тђмам илђ мохтар булыр.

11) Дини эшлђр берлђ милли эшлђрне бергђ я аерым йљртњ мђсьђлђсен џђр миллђт њзе хђл итђр.

12) Мђктђптђ, мђхкђмђлђрдђ, идарђ эшлђрендђ, иќтимагый вђ хосуси мљђссђсђлђрдђ џђммђ теллђр тђмам илђ бертигез хокукта булып танылырлар.

13) Љлкђдђге бљтен гомуми мљђссђсђлђрдђ (идарђ, мђхкђмђ вђ мђхђлли идарђ мљђссђсђлђрендђ) бер телнећ рђсми тел булып танылу-танылмавы, алынган мљђссђсђгђ караган тљбђктђ шул телдђ сљйлђтњчелђрнећ саны мђгълњм процентка ќитњенђ генђ бђйледер.

14) Љлкђнећ џђммђ гомуми мљђссђсђлђрендђ шул мљђссђсђ карамагында булган тљбђктђге саны 25 процентка ќиткђн џђр миллђтнећ теле рђсми тел булып танылыр. Џђммђ Мђэмњрлђр шул телне дђ белњчелђрдђн булыр. Бу миллђтнећ ђфрадына љлкђ гомуми мљђссђсђлђреннђн ќибђрелђ торган кагыйдђлђр шул миллђтнећ њз телендђ булыр.

15) Саны тљбђктђ 25 процентка ќитмђгђн миллђтлђр дђ мђхкђмђ џђм идарђлђр белђн мљнђсђбђтлђрендђ њз теллђре белђн файдаланырга хаклы булырлар.

16) Саны 25 процентка ќиткђн миллђтлђрдђн тљбђк эчендђ сан ягыннан ић югары булганыныћ теле шул тљбђкнећ гомуми мљђссђсђлђрендђ дђфтђр йљртњ (регистрация) теле булыр.

17) Љлкђ эчендђ почта вђ телеграф теле итеп бљтен штатта саннары 25 процентка ќиткђн миллђтлђрнећ теллђре алыныр.

18) Мђхђлли џђм гомуми мђхкђмђлђрдђ, ђгђр дђ гадли эшлђрдђ хљкемлђшњчелђрнећ џђр икесе, ќинаи эшлђрдђ мљхкњм џђм Шаџидлђр бер миллђттђн булса, бљтен хљкем эшлђре џђм мђхкђмђнећ карарлары бу милђтнећ шул тљбђктђ тђшкил иткђн процентына карамыйча, шул миллђтнећ телендђ булырга тиешледер. Ђгђр дђ гадли эшлђрдђ хљкемлђшњчелђрнећ бер генђ тарафы, ќинаи эшлђрдђ мђхкњм генђ азчылык тђшкил иткђн миллђттђн булса, ул вакыт шул тарафныћ талђбе буенча бљтен кагыйдђлђр џђм бљтен хљкем эшлђре шул миллђтнећ теленђ тђрќемђ ителергђ тиештер. Џђр миллђт ђфрадыннан мђхђлли џђм гомуми мђхкђмђлђргђ тљрле кагыйдђлђр џђм ул мђхкђмђлђрдђ тљрле тљрле миллђт ђфрадына ќибђрелђ торган кагыйдђлђр шул миллђтнећ телендђ язылырга тиешледер.

19) џђммђ миллђтлђрнећ урта мђктђплђрендђ шул миллђтнећ њз теленнђн тыш татар, рус, чуаш вђ чирмеш теллђреннђн берсенђ уку мђќбњри булыр.

20) Љлкђдђге џђммђ гали мђктђплђрне бетергђн кешелђр татар, рус, чуаш џђм чирмеш теллђреннђн кимендђ икђвен белергђ тиеш.

21) Љлкђдђге џђммђ гомуми идарђ вђ мђхкђмђ мљђссђсђлђре югарыда (1-9§) књрсђтелгђн милли хокукларныћ хђяткђ керњенђ манигъ булмаслык рђ вештђ тљзелергђ тиеш.

Љченче карарнамђ
(7 нче гыйнвар, кљндезге утырыш карарлары)

Идел-Урал љлкђсе тупраклы мохтарият џљйђте тљзелеше вђ эшлђре хакында, эчке Россия вђ Сибирия мљселман тљрек-татарларныћ Миллђт Мђќлесе тњбђндђге карарларны чыгарды:

1) Эчке Русия вђ Сибирия мљселман тљрек-татарларыныћ Миллђт Мђќлесе Идел-Урал љлкђсе тупраклы мохтариятен вљќњдкђ китерњ љчен бер тупраклы мохтарият џђйђте тљзњне тиеш тапты 1.

2) Тупраклы мохтарият џђйђте, Идел-Урал љлкђсе даирђсендђ торучы тљрле миллђтлђрнећ мљђссђсђ вђ оешмалары берлђ аћлашканнан соћ, Идел-Урал тупраклы мохтариятен игълан итњ, мљђккђд конституциясен кабул итњ џђм љлкђ мљђккђд хљкњмђтен сайлау љчен Уфа шђџђренђ бер конференция чакырыр.

3) Бу конференциягђ Миллђт Мђќлесе тарафыннан Идел-Урал љлкђсе љчен љсаси кабул ителгђн чиклђрдђ торучы миллђтлђрнећ гомуми (бергђ) вђ хосуси (милли) мљђссђсђлђренећ вђ оешмаларыныћ вђкиллђре чакырылыр.

4) џђр миллђттђн конференциягђ чакырыла торган вђкиллђр мљмкин кадђр шул миллђтнећ љлкђ эченђ кергђн ђфрадыныћ санына мљтђнасиб булыр.

5) Конференциягђ вђкиллђр чакырыла торган даирђне љзеп хђл итњ, нинди мљђссђсђ вђ оешмалардан џђм џђркайсыннан ничђшђр вђкил чакыруны вђ аларныћ сайлану ысулларын тупраклы мохтарият џђйђте тђгайен итђр.

6) џђйђт бу конференциянећ мљмкин кадђр тиз ќыелу вакытын тђгайен итђр, ќыелу љчен бина хђзерлђр, љлкђнећ хљдњде, икътисади хђле џђм конституциясе вђ гайре мђсьђлђлђрдђ доклад вђ ляихђлђр хђзерлђр.

7) џђйђт конференцияне ачар, хђзерлђнгђн доклад вђ ляихђлђрне тђкъдим итђр вђ эшлђгђн эшлђреннђн хисап бирер.

8) Тупраклы мохтарият џђйђте љлкђ даирђсенђ кергђн миллђтлђр арасында тупраклы мохтарият фикерен тарату чараларына керешер.

9) Тупраклы мохтарият џђйђтенећ сораган мђгьлњматыны бирњ џђм башка тљрле ярдђмдђ булыну, мохтарият даирђсендђге бљтен мђркђзи вђ мђ-хђлли мљселман тљрек-татар мљђссђсђлђре љчен бурычтыр.

10) џђйђтнећ Миллђт Мђќлесе тарафыннан кабул ителгђн смета даирђсендђге мђсърафы эчке Русия вђ Сибирия мљселман тљрек-татарлары Милли мохтарият карамагында булган суммалардан тотылыр. Сметадан тыш чыгым булса, милли идарђгђ мљрђќђгать итеп, џђйђт љчен саклык дип кабул ителгђн суммадан алыр.

11) Тупраклы мохтярият џљйђтенђ Миллђт Мђќлесе њз тарафыннан сигез ђгъза вђ аларныћ яртысы санында кандидатлар сайлар.

12) Тупраклы мохтарият џђйђтенђ љлкђ даирђсенђ кергђн башка миллђтлђрдђн дђ ђгъзалар арттырылыр. Бу ђгъзаларныћ барыныћ саны Миллђт Мђќлесе тарафыннан сайланган ђгъзалардан артык булмаска тиеш. Тљрле миллђтлђрдђн ничђшђр ђгъза булуын вђ аларны ничек сайлату ысулларын џђйђткђ Миллђт Мђќлесе тарафыннан сайланган ђгъзалар тђгайен итђрлђр.

13) џђйђт њз янына кићђш бирњ хакына малик ярдђмче ђгъзалары чакырырга хаклыдыр.

14) џђйђт ђгъзалары Миллђт Мђќлесе тарафыннан сайланулары берлђ, њз араларыннан џђйђткђ рђис вђ иптђш, сђркљтиб вђ иптђш џђм бер казначей сайларлар.

15) џђйђт Казан шђџђрендђ эшлђр, конференция ќыелу алдыннан Уфага књчђр.

16) џђйђтнећ эшлђре, конференция мљђккђд хљкњмђт сайлаганга кадђр дђвам итђр. Моннан соћ џђйђт бљтен эшлђрен љлкђ мљђккђд хљкњмђтенђ тапшырыр.

17) џђйђткђ Миллђт Мђќлесе тарафыннан сайланган ђгъзалар, Миллђт Мђќлесенећ якындагы ќыелуында намђиндђлђре аркылы бљтен эшлђренђ хисап бирерлђр.

Тормыш. 1918. 9 гыйнвар.

Искђрмђлђр:

1. џђйђткђ сайлаулар 7 гыйнварда узганнар џђм џђйђтнећ вђкиллђре итеп Г.Шђрђф, С.Янгалычев, Ф.Мљхљммљдъяров, Н.Хљлфин, С.Атнагулов, Г.Гобљйдуллин, И.Алкин, Ф.Сљйфи џђм кандидатлар итеп С.Габдулов, И.Габидов, Ш.Ђхмђдиев, Г.Абызов сайланганнар иде.

Тормыш. 1918.18 гыйнвар.

Вљќњд - барлык, бар булу.

Гам - гомуми, књмђк.

Џђйђт - комиссия.

Сарыф - чыгым, расход.

Ђфрад - халык, вђкиллђр.

Хариќи - тышкы.

Мохтар - ирекле, бђйсез.

Нљфњс - кешелђр, халык.

Гарби - кљнбатыш.

Тђмам илђ - бљтенлђе белђн, тулысыћча.

Мљтђнасиб - туры килгђн.

Имкян - мљмкинлек.

Малик - ия.

Мђэмњр - чиновник.

Гадли - хљкем-суд эшлђренђ бђйлђнешле.

Мђхкњм - хљкем ителгђн, хљкем астындагы кеше.

 Гали мђктђплђр - югары уку йортлары.

Манигъ - киртђ, каршылык.

Мљђккђд - беркетелђ, раслана торган.

Мђсъраф - тотылган акча, чыгым.

Намђиндђ - њз исеме.

 Эчке Россия џђм Себер тљрек-татарлары Милли Идарђсе

1. Садри Максуди - Милли Идарђ рђисе

2. Ибниђмин Ђхтђмов - рђиснећ урынбасары

Малия Нђзарђте

1. Шђйхулла Алкин - рђис

2. Сђлим-Гђрђй Ќантурин - ђгъза

3. Гариф Кђримов - ђгьза

4. Латыйф Яушев - ђгьза

5. Сђлим-Гђрђй Ќантурин - ђгъза

6. Гобђйдулла Буби - ђгъза

7. Нђќип Хђкимов - ђгьза

Мђгариф Нђзарђте

1. Нђќип Корбангалиев - рђис

2. Закир Кадыйри - ђгьза

3. Исмђгыйль Њтђмешев - ђгьза

4. Гомђр Терегулов - ђгьза

5. Гали Еникиев - ђгьза

6. Ибраџим Биккулов - ђгъза

7. Мђрди-Галлђм Мђхмњдов - ђгьза

 Диния Нђзарђте

1. Галимќан Баруди - мљфти

2. Риза Фђхретдинов - казый

3. Салихќан Урманов - казый

4. Кђшаф Тђрќемани - казый

5. Мљхлисђ Буби - казый

6. Габдулла Сљлђймани - казый

7. Хљќќђтелхђким Мђхмњдов

Тормыш. 1918. 9 гыйнвар
Тормыш. 1918. 19 гыйнвар