1996 1/2

Дђџшђтле дђвер корбаннары

Хак ки, 1917 елгы инкыйлабтан соћ, аерата 1930-1950 нче елларда илебездђ акыллы, укымышлы, тирђн фикерлђњ, њтмештђге тарих пђрдђлђре аша килђчђкне књзаллау, турысын ярып ђйтњ кабилияте-сђлђхиятенђ ия булган мљхтђрђм шђхеслђрне ќисмани юк итњ сђясђте алып барылды. Бер Башкортстан ќљмџњриятендђ генђ дђ 50 мећнђн артык сђяси тоткынныћ пђйда булуы ошбу фикер шђрифемђ дђлил булса кирђк.

Хуш, сњзем Эчке Русия мљселманнарыныћ Њзђк Диния нђзарђтендђ дистђлђрчђ еллар хезмђт ђда кылып, сђяси афђт-фаќигага тарыган газиз шђхеслђребез хакында. Ђњвђлђн шуны хђтергђ тљшерњем лязим ки, ул да булса - гасырыбыз башында нђзарђтебездђ миллђтебезнећ йљзек кашлары, хакыйкый галимнђр эшлђгђннђр. Галимќан бине Мљхђммђтќан ђл-Баруди, Ризаэтдин бине Фђхретдин, Кђшшафетдин бине Кыяметдин Тђрќемани, Зыяэтдин бине Ќђмалетдин ђл-Кђмали, Мљхђм-мђдсабир ђл-Хђсђни, Гыйниятулла Кабкаев, Габдулла Сљлђймани, Нурмљхђммђд Мђмлиев, Мљхлисђ бинте Габдулгаллђм Буби - саный китсђћ, бихисап ич. Ђйтергђ кирђк, Мђркђз Диния нђзарђте хезмђткђрлђре совет теземе вђ хакимиятен тышкы яктан гына танырга мђќбњр булсалар да, кальбђн, ягъни ихлас књћел берлђн, эчке рух камиллеге илђн бљтенлђй кабул итмђгђннђр. Ошбу халђт аћлашылса да кирђк - тора-бара мђктђп-мђдрђсђлђр ябылган, мљселманнарныћ гыйлем чишмђлђре корытылган, мђсќид шђриф манаралары киселгђн, Ислам матбугаты яшђњдђн мђхрњм ителгђн, динебез, иќтимагый фикеребезнећ мђшџњр ђџеллђре белђн кићђш-табыш ителмђгђн, гомумђн, аларны санга сукмау, читлђтњ сђясђте алып барылган, алай гына да тњгел, мљкатдђс Ислам дине Хадимнђрен бер-берсенђ каршы котырту, кљнлђштерњ, бер-берлђренђ нисбђтђн коточкыч хљседлек тойгылары тудыру махсус максат итеп куелган (Муса Ќаруллаџ Биги, З.ђл-Кђмали, Г.Сљлђймани, Габдрахман Гомђрилђр арасындагы тарткалашуларны исебезгђ тљшерик; аерата, Г.Рђсњлинећ - могтђбђр Ризаэтдин хђзрђтлђре Фђхретдиннећ дљнья Хђятындагы соћгы кљннђрендђ вђ вафатыннан соћра - аћа гаделсез мљнђсђбђте хаста йљрђгемне ђле булса парђ-парђ телгђли...). Ђмма лђкин бер нђрсђ ачык - олуг гали-мебез-мљфти Ризаэтдин бине Фђхретдин бине Сђйфетдин эшчђнлеге чорында (21.07.1923- 12.04.1936) Њзђк Диния нђзарђте хезмђткђрлђре исђн-аман, имин гомер сљргђннђр. Бу хђл, џичшиксез, Ризаэтдин хђзрђтлђренећ дљньяга мђшџњр абруйлыгына барып тоташса кирђк. Хђер, аныћ газиз уллары Габдрахман (1887-1937), Габделђхђт (1889-1938) бабаларыбыз да аталары хђятта вакытта, ни генђ дип ђйтсђћ дђ, сђяси ќил-давылдан читтђ булганнар.

Диния нђзарђтенђ сђяси џљќњм Ризаэтдин ќђнаблђренећ вафатыннан соћ, мљфтилек лђвазимы-вазифасына Габдрахман бине ђш-шђех Зђйнулла Рђсњли ђл-Нђкышбђнди утыртылгач башланган (1936-1950; бу заманда инде мљселманнарнаћ нђдњђ-съездлар њткђрњлђре, мђслихђтлђшњлђре, мљфти, казыйлар, голяма шурасы ђгъзалары, тђфтиш џђйђте сайлаулар тыелган, дини вазифаларны органнар тђгаенлђгђннђр). Сњз юк, биредђ мђрхњм Г. Рђсњли (1881.10.10-1950.5.07) бакчасана таш ыргытуым тњгел, илдђ дђњлђт сђясђте дђрђќђсенђ књтђрелгђн бђндђлђрнећ гомерен кисњ фаќигасы-на бер ул гына каршы торырлык булмаган, аныћ њзенећ дђ хокуклары чамадан тыш тар кысаларда чиклђнгђн (йљри торгач, ул Хаќ сђфђренђ дђ 1945 нче елда гына бару бђхетенђ ирешкђн, анда да Коръђн Хафиз Хђсђн Бђхтиевтђн (1906-1982) бурычка акча алып; рђтлђп торырга фатиры да булмаган, чљнки бу вакытта 1865 нче елда тљзелгђн ике катлы таш бина, ягъни Диния нђзарђтенећ кануни бинасы хљкњмђт тарафыннан тартып алынган булган), џђр сњзе, адымы, гамђле књзђтњ ноктасына ђверелгђн. Аћардан соћгы мљфтилђр Шакир хђзрђтлђре Хђя-летдинов (1890-1974), Габделбарый Исаев (1906-1983) ларныћ ошбу турыда азмы-књпме офтанулары хђтер тартмама уелып калган. Кыскасы, Њзђк Диния нђзарђтендђ хезмђт итеп, тарихыбызда ђз калдырган, гомер Шђрифлђренећ кара кљзендђ љйлђрендђ, туган тљбђклђрендђ, ќылы тњшђктђ њлњ-ќан тђслим кылу хокукыннан мђхрњм ителеп, ќисмани юк ителгђн, шђ-џид киткђн кайбер газизлђребезнећ исем Шђрифлђрен мђќђллђ-журнал сђхифђлђренђ тђкъдим итђм. Мђрхђмђт кылып, књз атсагызчы. Ходавђндђ, ул асыл затларыбыз-ныћ ачы, нахакка корылган язмышы аларныћ нђсел-нђсђблђренђ фаќигале йогынты ясавын хђтерећђ тљшерсђћ (мђсђлђн, Зыязтдин ђл-Кђмали кулга алынгач та, заводта комсомол оешмасы ќитђкчесе булып эшлђњче љлкђн улы њз-њзен атып њтерђ, хатыны Гайшђ абыстай вђ кече улы туган-тумачаларыныћ ихлас књћелдђн чакыруларына карамастан, књћел хђтере љчен генђ булса да, бер генђ мђртђбђ дђ ва-фатларына кадђр Уфага кайтмыйлар. Ђл-Кђмали гаилђсе яшђгђн икешђр катлы ике йорт, "Мђдрђсђи Галия диния" биналарыныћ бњрђ-нђ-ташлары телгђ килсђлђр-тђкатьсез сагыну-сагышларын халыкка ирештерерлђр иде, чљнки ул биналарда да хатирђ таштакталары куелмаган, мђгълњм булсын-бу Уфаныћ тарихи йљзен књрсђтмђњ алымы, Гыйниятулла казый Каб-каевныћ газизђ кызы Маџруй 3.ђл-Кђмали нигезлђгђн уку йортларында урыс теле-ђдђбияты укытучысы-ире, Нурмљхђммђд казый Мђм-лиевнећ улы, Башкортстан халык мђгарифе комиссарияты хезмђткђре Ђслђм кулга алынгач та асылынып њлђ), чђчлђрећ њрђ тора, тђнећне салкын тир бљртеклђре чымырдата.

Шуны да ђйтеп њтим, ул кара елларда кара язмышка дучар булган 700 гђ якын Ислам дине ђшлеклелђре турында мђгълњмат алырга имкяният-мљмкинлек биргђн Башкортстан ќљмџњрияте хђвефсезлек-иминлек комитеты хезмђткђрлђренђ барча булмышым-вљќњдем берлђн бљек тђшђккер-олы рђхмђт изџар кылам.

Равил Њтђбай-Кђрими,
шђрык вђ исламият белгече

 

 Сведения
о репрессированных
мусульманских священнослужителях

 

 

Фамилия, имя, отчество, год рождения

Место рождения

Гражданство, национальность

Место жительства

Место работы, должность

Дата ареста, статьи, мера наказания

Дата исполнения приговора

Дата реабилитации

1

2

3

4

5

6

7

8

Абызгипьдин Джангир Талхович 1875

БАССР Давлекановский Р-н, д.Н-Яныбеково

СССР башкир

г.Уфа

соборная мечеть г.Уфа мулла

22.10.36. 58-10 6 высшая мера наказания

10.01.38

21.12.56

Бабинская Мухлиса Абдулгалямовна 1869

Тат.АССР

СССР татарка

г.Уфа

ЦДУМ секретарь

19.11.37 58-10 58-11 высшая мера наказания

23.12.37

23.05.60

Бакиев Хаэиахмет Файзуллич 1879

Аургазинский Р-н. д.Исмагулово

СССР татарин

Аургазинский Р-н, д.Исмагулово

ЦДУМ мухтасиб

10.07.33 58-6 лишение свободы сроком на 3 года

 

16.09.89

Зинатуллин Гильмулла Зинатуллович 1880

БАССР, Альшеевский Р-н, д.Мендяково

СССР татарин

БАССР, Альшеевский Р-н, д.Васильевка

мухтасиб

06.12.37 58-10 58-11 высшая мера наказания

05.01.38

18.03.57

Зинатуллин Тухватулла Зинатуллович 1874

БАССР, Альшеевский Р-н, д.Мендяково

СССР

татарин

БАССР, Альшеевский р-н, д.Мендяково

мухтасиб

24.08.37 58-10 58-11 высшая мера наказания

03.01.38

18.09.59

Камалетдинов Зиятдин Ямалетдинович 1873

БАССР

Чишминский р-н, д.Кляшево

СССР татарин

г.Уфа

Духовное управление мусульман член

22.04.37 58-10 58-11 лишение свободы сроком на 7 лет

 

17.03.56

Камалетдинов Мутагар Мирхайдарович 1875

БАССР Аургазинский Р-н, д.Кианли

СССР башкир

г.Уфа

Духовное управление мусульман член управления

22.10.36 58-10 высшая мера наказания

10.01.38

21.12.56

Рафиков Гибадулла Газиэуллич 1888

Кугарчинекий Р-н, д.Богдашкино

СССР башкир

Кугарчинский Р-н, д.Богдашкино

районный мухтасиб

07.08.37 58-10 58-11 высшая мера наказания

17.02.38

15.06.89

Сафин Хђбибулла Сафич 1872

Мраковский р-н, д.Ибраево

СССР татарин

Мраковский Р-н, д.Ибраево

ЦДУМ уполномоченный (мулла)

22.07.35 58-10 ссылка сроком на 5 лет

 

15.05.89

Сафуанов Халиулла Сафуанович 1887

Абзелиловский р-н, д.Амангиль-дино

СССР башкир

Абзелиловский р-н, д.Аман-гильдино

мечеть мухтасиб

09.11.29 58-2 58-8 58-10 лишение свободы сроком на 10 лет

 

26.04.89

Тарджиманов Кашафутдин Киямутдинович 1877

Тат.АССР

СССР

татарин

г.Уфа

ЦДУМ зам.председателя

17.10.38 58-10 58-11 лишение свободы сроком на 10 лет

 

17.03.56

Фахретдинов Мухаметгады Фахретдинович

Тат.АССР

СССР

татарин

г.Уфа

ЦДУМ секретарь

04.04.37 58-10 58-11 высшая мера наказания

22.12.37

23.05.60

 

 ЦГА РТ. Ф. Р-2358. Оп.1. Д.1.

 

Искђрмђлђр:

Абызгилдин Ќиџангир Талха улы Башкортстан ќљмџњрияте Дђњлђкђн районы Яћа Ќђнебђк авылында 1875 елда туган, тљрле уку йортларында гыйлем эстђгђн. Гомере буе Уфа шђџђре беренче мђхђллђсенећ 1830 елда салынган мђсќид Шђрифендђ имам-хатиблык вазифасында хезмђт иткђн. Мђгълњм булсын ки, хи-табђтлек (ораторлык) сђнгатенећ серлђренђ камил ирешкђн асыл зат булган ул, ошбу хакта аныћ басма хезмђтлђре дђ бар. Хђйрулла ахун Госман (1847-1906) вафа-тыннан соћра "Госмания" мђдрђсђсенећ мљдире вђ љлкђн мљдђррисе булган. 1912 елда аћа ахунлык дђрђќђсе бирелгђн. Њзђк Диния нђзарђтендђ казыйлык хезмђте дђ аћа йљклђтелгђн булган, М.Солтан (1836-1915), Г.Баруди (1857-1921), Р.Фђхретдин (1859-1936) кебек мљфтилђр хозурында Ќиџангир ахун абруйлылык-ныћ югары баскычында торган. Укымышлылык, турылык, ихласлык, сњз-фикергђ осталык, олы ќанлылык, тђкъвалык аћа хас сыйфатлардан. Астрономия буенча хезмђтлђрен кулга алсаћ-аныћ бу љлкђдђ дђ галим икђнлегенђ инанасыћ.

Њзђк Диния нђзарђтенећ хезмђткђрлђре арасында ул ић беренче кулга алынучылардан - 1936 елныћ 22 октябрь тарихы бу. Хљкемгђ тарттырылганчы, тљрле газаплы сорау алулар, мђсхђрђ кылу, рђнќетњлђрнећ бер ел да ике ай унсигез кљнлек мљддђте буенча да ул беренчелђрдђн. Яманаты чыккан 58 нче матдђнећ 10 џђм 6 нчы пунктлары буенча ул атырга хљкем ителгђн. Ошбу фаќига 1938 елныћ 10 гыйнвар тарихында Уфа шђџђренећ хђзерге Ленин урамындагы (элеккеге Њзђк-Центральная) ќиденче йортта тормышка ашырылган, гђњдђсе Уфаныћ Сергиевский зыяратындагы чокырга ташланган булса кирђк.

Шђџид киткђн асыл зат Ќиџангир ахун Абызгилдин 1956 елныћ 21 декабрендђ тђмамђн акланды. Аныћ тормыш юлын, кић кырлы эшчђнлеген љйрђнњяшь галимнђрнећ изге бурычы.

Кђшшафетдин Кыяметдин улы Тђрќемани - гыйлем иясе, мђгърифђтче, педагог, философ, журналист, XX гасыр башындагы Исламиятнећ књренекле вђкиле. Ул 1877 нче елда дљньяга килгђн, бала вакытында ук гыйлем эстђњгђ џђвђс булган. Казанда имамђтчелек илђн шљгыльлђнгђн, соћыннан исђ Мђркђз Диния нђзарђ тендђ казый, мљфти Р.Фђхретдин хђзрђтлђренећ беренче вђ ић ышанычлы урынба сары, "Ислам мђќђллђсе" журналыныћ баш мљхђррире булган. Љзлексез, тљрле мђсьђлђлђр буенча, Мђскђњгђ килгђн сђфђрлђрен књз алдына китерсђћ - ошбу шђхеснећ тынгысыз ќан, гайярлыгына инанасыћ... Гадђттђн тыш бай шђхси китап ханђ - ђйтеп њтим, Кђшшафетдин хђзрђтлђре хђзинђсендђ булган берничђ китап (госманлы тљрекчђсендђ язылган фђлсђфи хезмђтлђр, Коръђни Кђрим белешмђ  њз
легенећ академик басмасы, Хафиз Ширази ђсђрлђре ќыентыгы џ.б.) минем китап ханђмдђ сакланмакта. 1926 елныћ май-сентябрь айларында, Р.Фђхретдин  итђкчелегендђ-совет дђверендђ Мђккђй Мљкђррђмђгђ дљнья мљселманнары нђдвђсенђ барган, изге Хаќ сђфђре калган югары дин эшлеклелђре берлђн (Муса  аруллаџ Биги, Габдрахман Гомђри џ.б.) дђ Тђрќемани хђзрђтлђре булган. Ошбу сђфђр хакында ул Диния нђзарђтенећ мђќлесендђ зур нотык тоткан. 1938 елныћ  7 октябрь кљнне ул кулга алынган - ун елга тљрмђгђ утыртылган. Аныћ Вологда якларындагы тљрмђ дђге хђле турында (љметсез хаста, аяк-кулларныћ шешенње, шул  алђттђ дђ бђдрђф тазартуга мђќбњр ителње хакында) моннан берничђ ел ђњвђлђн матбугат сђхифђ лђрендђ шаџитныћ кечкенђ генђ мђкалђсе књренеп калган иде.  1943 елда К.Тђрќемани шунда вафат булган. 1956 елныћ 17 мартында акланган.

Мђрхњм Ќ.Тђрќемановныћ истђлек рђвешендђге берничђ мђкалђсеннђн гайре яшь буынга тђкъдим итђрлек бер генђ хезмђт тђ юк, ягъни Кђшшаф хђзрђтлђренећ тынгысыз эшчђнлеге, кљрђш тарихы бљтенлђй љйрђнелмђгђн.

Мљхлисђ Габделгаллђм кызы Буби (Нигъмђтуллина) 1869 елда хђзерге Татарстан ќљмџњрияте Ђгерќе районында урнашкан Иќ-Буби авылында крестьян га^ илђсендђ дљньяга килђ. Бала вакытында ук дљньяви фђннђрдђн, тљрле теллђрдђн, Исламияттђн тљпле гыйлем-мђгълњмат алу бђхетенђ ирешђ. Туганнары Габдулла, Гобђйдулла мљхтђрђмнђр укыткан вђ ќитђкчелек кылган мђдрђсђдђ кызлар сыйныфлары ачып, мљдирђ булып, тљрле фђннђрдђн сабак бирђ. Ђйтергђ кирђк ки, татар мђгариф тарихында эз калдырган Сара Габбасова, Мђрьям Зђйнетдинова, Рабига Идрисова џђм башкалар Мљхлисђ абыстайдан тђгълим-тђрбия алганнар, гыйлем эстђгђннђр.

1910-1911 нче елларда урыс патшасы хакимиятлђре татар ќђдит мђктђп-мђдрђсђлђрен аяусыз рђвештђ яптыра - шул ќљмлђдђн Буби мђдрђсђсе дђ тар-мар ителђ. Мљхлисђ ханым Троицк шђџђрендђ (хђзерге Чилђбе љлкђсендђ) мђшџњр Габделвђли Яуш варисларында хезмђт итњче Габдрахман Ђхмђр ачкан кызлар мђктђбендђ укыта башлый. Мљгаллимђ-галимђ Мљхлисђ Бубиныћ дан-шљџрђте бљтен кић Русиягђ тарала.

1917 елныћ маенда, Мђскђњ шђџђрендђ, Бљтенрусия мљселманнарыныћ корылтаенда Мљхлисђ ханымны Уфа шђџђрендђ ќирлђшкђн мљселманнарныћ Њзђк Диния нђзарђтенђ казыя итеп сайлыйлар. Ул олуг галимебез Ризаэтдин бине Фђхретдин ќитђкчелегендђ хатын-кызлар арасында зур оештыру, аћлату эшлђре алып барып, ќаны-тђне берлђн миллђткђ тђрбия бирњ дићгезенђ чума, 1924-1927 нче елларда Уфада нђшер ителгђн "Ислам мђќђллђсе" сђхифђлђрендђ мђкалђлђрен бастыра, тђгълим-тђрбия љлкђсендђ Ф.Сљлђймания, Багбостан ханым, Ф.Антларныћ ућай тђќрибђлђрен дђвам иттерђ.

1937 елныћ 19 ноябрь тарихында кулга алынып, шул ук елныћ 23 декабрендђ атып њтерелђ. 1960 елныћ 23 маенда акланды.

Мљхлисђ абыстайныћ исем-шђрифе Русия мљселманнары арасыннан шытып калкып чыккан дљньяда ић беренче, бердђнбер џђм соћгы казыя буларак аеруча ихтирамга лаек.

Зыяэтдин бине Ќђмалетдин ђл-Кђмали-мђгърифђтче, педагог, њзенчђлекле Исламият белгече - философ, књренекле дин вђ ќђмђгать эшлек лесе. Ул 1873 елныћ 9 декабрендђ (иске стиль) Башкортстанныћ Чишмђ районы Келђш авылында фђкыйрь игенче гаилђсендђ туа. Тђгълим-тђрбияне туган авылы мђктђбендђ, Уфадагы "Госмания" мђдрђсђсендђ, Каџирђдђге ђл-Ђзџар университетында књрђ. Аныћ тљп максаты-гыйлем вђ мђдђнияттђ миллђтне алга љндђњ, ватандашларын дљнья халыклары фђне џђм рухи хђзинђсе белђн таныштыру. Мђгълњм булсын - Зыяэтдин ќђ-наблђре Кђмали Ислам фђлсђфђсенђ њзенчђлекле, аћа гына хас фђнни караш ташлады, газиз телебездђ "Ђлгалђмел-Ислами" ("Ислам дљньясы") исемле гђзит нђшер итте, 1906 елда югары уку йорты "Мђдрђсђи Галия Диния", 1914 нче елда исђ хатын-кызлар љчен "Дарелмљгаллимат" оештырды - аларга њзе ќитђкчелек итте, тљп фђннђрне укытуны њз ќилкђсендђ књтђрде, дњрт томнан гыйбарђт "Фђлсђфђи Исламия", "Дини тђдбирлђр", "Аллаџу гадђлђте" кебек бибђџа хезмђтлђрен бастырып чыгарды; ђмма, ни аяныч, ђсђрлђреннђн "Коръђни Кђрим тђрќемђсе", "Коръђни Кђрим џидайђтлђре", "Дини мђктђп вђ мђдрђсђлђребез" кулъязма хђлендђ калган.

Искиткеч укымышлылыкка ия булган Зыяэтдин ђл-Кђмали 1920-1930 нчы елларда да иќади џђм ќђмђгать эшлђреннђн љзелмђде, киселмђде. Ул атаклы га-лим-мљфти Ризаэтдин бине Фђхретдин даирђсендђ (К.Тђрќемани, В.Тђрќемани, Ќ,Абызгилдин, Г.Сљлђймани, Г.Кабкаев, Н.Мђмлиев, М.Фђхретдинов, М.Буби, Г.Гомђри џ.б.) Диния нђзарђтендђ ђгьза вазифасында хезмђт итте.

Ил љстендђ искђн шомлы, дђџшђтле ќиллђр Зыяэтдин ђл-Кђмалига да кагылмыйча калмады. 1938 елныћ 22 апрель тарихында ул кулга алына, нахакка ќиде елга тљрмђгђ утыртыла. Олыгайган кљнендђ тљрле мыскыллау, кимсетњ-рђнќетњлђрне кичереп, 1942 елда Самара тљрмђсендђ корбан булды. 1956 елныћ 17 мартында акланды.

Мљтђгар Мирхђйдђр улы Кђмалетдинов 1875 елда Башкортстанныћ Авырга-зы районы Кианлы авылында туган. Диния нђзарђтендђ ђгъза булган. 1936 елныћ 22 октябрендђ кулга алынгач, 58 нче матдђнећ 10 нчы пункты нигезендђ атарга хљкем ителгђн. Карар 1938 елныћ 10 гыйнварында тормышка ашырылган. 1956 елныћ 21 декабрь тарихында акланган.

Мљхђммђтџади Фђхретдин улы Фђхретдинов. Ул 1872 елда туган. Балалык вђ яшьлек дђверендђ тљрле мђдрђсђлђрдђ зур укымышлылык хасил иткђн. Гасырыбызныћ 20 нче елларында Р.Фђхретдин тарафыннан Њзђк Диния нђзарђтенђ эшкђ чакырылган, сђркятиб вазифасында хезмђт аткарган. Ул шомлы еллардагы Мђркђз Диния нђзарђтенђ кагылышлы кђгазьлђргђ књз ташласаћ - аныћ тарафыннан имза-ланган документларга тап буласыћ. 1937 елныћ 4 апрелендђ кулга алынгач, 58 нче матдђнећ 10-11 нче пунктлары нигезендђ атарга хљкем ителгђн. Карар шул ук елныћ 22 декабрь тарихында тормышка ашырылган. СССР Югары мђхкђмђсе коллегиясе тарафыннан 1960 елныћ 23 маенда акланган.

Хђлиулла Сафуан улы Сафуанов 1887 елда Башкортстан жљмџњрияте Габќђлил районы Амангилде авылында туган. Башта ђш-шђех Зђйнулла бине Хђбибулла Рђсњлинећ Троицк каласындагы мђдрђсђсендђ укыган, соћыннан Боха-раи шђриф тарафларында гыйлем эстђгђн. Соћра туган тљбђгенђ кайткан, хђлфђмђ дђррис хезмђтендђ булган. Берничђ тел белгђн, вђгазьчелекнећ югары баскычына менгђн. Гаќђеп бай китапханђ булдырган. Аныћ китап хђзинђсенећ берничђсе хђзер миндђ сакланмакта, шул ќљмлђдђн Ташкентта нђшер ителгђн "Изах" мђќђллђ-сенећ берничђ саны бар. 1920 елларда ул Мђркђз Диния нђзарђтенећ шул тљбђктђге имам-мљхтђсибе сыйфатында хезмђт иткђн. 1929 елныћ 9 ноябрь тарихында кулга алынып, 10 елга тљрмђгђ утыртылган, шуннан ул туган якларына ђйлђнеп кайтмаган.

1989 елныћ 26 апрелендђ акланган.

Агалы-ђнеле Тљхфђтулла вђ Гыйльмулла Зиннђтулла уллары Зиннђтуллин-нар.

Тљхфђтулла Башкортстан жљмџњрияте Ђлшђй районы Миндђк авылында 1874 елда дљньяга килгђн. Гыйльмулла шунда ук 1880 елда туган. Икесе дђ тљрле мђдрђсђлђрдђ гыйлем алганнар, Ислам дине хезмђткђрлђре булып ќитешкђннђр: беренчесе Њзђк Диния нђзарђтенећ шул тљбђктђге имам-мљхтђсибе булса, икенчесе имам-хатиблык хезмђтен башкарган. Тљхфђтулла хђзрђт 1937 елныћ 24 августында кулга алынып, 1938 елныћ 3 гыйнварында атылган. Гыйльмулла хђзрђт исђ 1937 елныћ 6 декабрь тарихында кулга алына, 1938 елныћ 5 гыйнварында атыла. 1957 (18 март) џђм 1959 елларда (18 сентябрь) акланганнар.

Гыйбадулла Газизулла улы Рафиков Башкортстан ќљмџњрияте Књгђрчен районы Књгђрчен авылында 1888 елда туган. 1920-1930 елларда Њзђк Диния нђзарђтенећ имам-мљхтђсибе булып хезмђт иткђн. 1937 елныћ 7 август тарихында кулга алынган, 1938 елныћ 17 февралендђ атылган. 1989 елныћ 25 сентябрь тарихында акланган.

Хђбибулла Сафа улы Сафин 1872 елда Башкортстанныћ Мрак районы Иб-рай аылында туган. Шул тљбђктђ Њзђк Диния нђзарђтенећ вђкиле булган. 1935 елныћ 22 июлендђ кулга алынган, 5 елга Себергђ сљргенгђ озатылган, шунда вафат булган. 1989 елныћ 15 май тарихында акланган.

Хаќиђхмђт Фђйзулла улы Бакиев 1879 елда Башкортстанныћ Авыргазы районы Исмђгыйль авылында дљньяга килгђн. Имам-хатиб, соћгарак исђ Њзђк Диния нђзарђтенећ шул тљбђктђге Мљхтђсибе булган. 1933 елныћ 10 июль тарихында кулга алынган, љч елга тљрмђгђ утыртылган, шунда ќан тђслим кылган. 1989 елныћ 16 сентябрь тарихында акланган.