1996 1/2

«Татар иле» алман ќирендђ

Моннан берничђ ел элек мин књренекле тюрколог Игнац Куношныћ беренче бљтендљнья сугышы елларында ђсирлектђ булган татарлардан ќырлар, ђкиятлђр, табышмаклар ќыюы турында ишеткђн идем. Эзлђнђ торгач, бу хакта "Советская тюркология" журналында да укырга туры килде. Казан татарлары турында ђлеге галим менђ нђрсђлђр яза:

"[...] Казан татарлары аралашучан џђм эш яратучан. Алар књбрђк бакчачылык џђм игенчелек белђн шљгыльлђнђлђр џђм аек тормыш рђвеше белђн яшилђр, алар нишлђсђлђр дђ уйлап эшлилђр [...] интеллигентлары театр тамашалары оештыралар, аларныћ хђтта кулъязма журналы да бар [...]"

Кемнећ генђ шундый кулъязма журнал табып укыйсы килми икђн 1918-1920 елларда немецларда ђсирлектђ булган бабайларны књреп сљйлђшкђндђ алар чыннан да кулдан гарђп хђрефлђре белђн язылган журналлар чыгуын, ђледђн ђле театр уеннары булуын ђйттелђр. Бу хакта мића Сљлек авылыннан Хђбибрахман бабай Яруллин да сљйли торган иде.

- Типографиядђ дђ журнал бастырыла иде, - диде шул ук авылдан Мортаза бабай Гыйлаќев.

Егерменче ел башында андый журналмы, газетамы чыгуын башка ђсирлђрдђн дђ ишеткђнем булды. Менђ књптђн тњгел Югары Ђхмђт авылында яшђњче Са-бир абый Хђбибрахманов мића Германиядђ ђсирлђр бастырып чыгарган сигезђр битле журнал тљсендђ басылган биш газета бирде. Ул аларны Каташ-Каран авылыннан Зђки бабайдан алган. Сабир абзыйныћ ђйтњенђ караганда, аныћ њз ђтисе Хђбибрахман Гайнуллин да шундый газеталарны алып кайткан булган. "Татар иле" исемендђге бу газета гарђп хђрефлђре белђн басылган. Ул Берлинда чыгарылган. Баш мљхђррире џђм мљдире Бђдри булган. Бђдри дигђнебез Германиядђ њз кљче белђн укучы шђкертлђрдђн доктор Бђдертдин Сђйфелмљлеклов ђфђнде икђн. "Татар иле"нећ беренче санында аныћ тоткан юлы, мђслђге ачык ђйтелгђн. Ул туган иллђрендђ яшђњче татарлар турында француз, инглиз, рус газеталарында књренгђн хђбђрлђрне ђсирлђргђ дђ белдерњне, илдђн килеп чыккан кешелђрдђн алынган ышанычлы мђгълњ матларны ќиткерњ бурычын куя.

"Татар иле",-дип дђвам итђ газета, - лагерьларда укырга, язарга љйрђнгђн яшь вђ карт ђсирлђргђ бер уку, кирађт китабы булачак. Шђкерт ђсирлђргђ тарихи, ђдђби, фђнни, сђнагый мђкалђлђр бњлђк итеп, аларныћ књћелсез сђгатьлђрен књћелле нђрсђлђр укыту белђ сљенечкђ ђлдђндерергђ тырышачак. "Татар иле" бигрђк тђ татарларга њзлђрен танытырга, џђрнђрсђдђ татар вђ мљселман булып, тагы бер мђртђбђ ђйтђм, татар булып алга барырга вђ џђр нђрсђлђрендђ: теле, гадђт, йљр-еш-торыш, хђтта киемнђрендђ татар гына булып калырга бар кљче белђн булышачак.

"Татар иле" бу књрсђткђн мо-радларына ирешер љчен ђсир кардђшлђре белђ Алманиянећ (Германиянећ - Д.Г.) џђр тљрле дар-ђл-фљнњн (югары уку йортлары) вђ мђктђплђрендђ укыган вђ сђнгатьханђлђрдђ џљнђр љйрђнгђн шђкерт туташлар белђ шђкерт ќе-гетлђрнећ мадди вђ соћгыларыныћ - шђкертлђрнећ - бигрђк тђ мђгънђви ярдђмнђренђ мохтаќдыр. Берлектђдер тереклек!"

Газетаны Вонсдорф лагерында яшђњчелђр чыгара, ђмма ул башка лагерьларга да таралган. 1919 ел азагына Германиядђ љч мећ биш йљзлђп татар ђсире булган. Алар кырыклап командага бњленгђннђр, ђсирлђр баракларда яшђгђн. Тулай тораклардан башка аерым-аерым карантин, театр бараклары булган.

Вонсдорф лагерында зур гљмбђзле, биек манаралы мђчет тђ эшлђгђн. Ике катлы бу мђџабђт бинаны ђсирлђр њзлђре салганнар. Лагерь мулласы Габдулла Идрис газетага ић актив язучы булган. Габдулла Биги дигђн бер зыялы зат шигырьлђр язып торган. Хђбиб Фђйзи лагерь хђбђрлђрен язып биргђн. "Татар иле" газетасы њз битлђрендђ миллђт, Урал-Алтай кавемнђре, тљрек-татарлар турында књп яза, бђхђскђ чакыра. Татарлар хакында тљпле-тљпле мђкалђлђр бастыра, аларныћ њткђне хакында уйланулар да газетада дљнья књрђ. Газетаныћ 1920 елныћ 1 гыйнвар санында "Ай" псевдонимы белђн берђњ "Узмышыбыз" дигђн язма белђн катнаша, ђсирлђрнећ шул чактагы милли њзаћы ни дђрђќђдђ булуын сиземлђргђ ярдђм итђ торган бу язмадан љзек китерђбез.

Узмышыбыз

- [...] Чирканып киттем. Сикереп торган ућайга "татар!" дип кычкырган бер фђрештђ тавышы ишеттем. Фђрештђ: "Њзећне њзећ таны! Њзећђ кайт! Татар булып гомер ит вђ татар кљенђ кал! Сине тђћрећ мужик урыс кулында мђнге калырга яратмаган. Џђр миллђтнећ "ирекле булып яшђњхакы" њзе белђн бергђ туган. Аны караћгы тарихи вакыйгалар бђгъзе бер миллђттђн бераз вакыт љчен генђ алгаласа да, шул ук тарих миллђтлђрне ул хактан џич бер заман гомерлеккђ мђхрњм итмидер. Татар! Узмыш гљнаџ шомлыгына каршы ул хакны синнђн дђ алган иде. Инде "Тарих" ђл-Руссиядђге баш-баштаклыклар, асты-љскђ килњлђр аркылы сине њзећђ кире. кайтарам дип кычкырып тора. Сузыл, ал! Буећ ќитенкерђмђсђ, "Гыйлем" белђ "кљч"тђн баскыч яса. "Байлык" эзлђ, "Кљч"не узмышыћнан табарсыћ. "Гыйлемне Аурупа бирер!" - диде дђ юк булды.

Ай.

Газета ђсирлђрне килђчђк матур тормышка якты љметлђр белђн яшђргђ љнди. Габдулла Бигинећ, газетаныћ дњртенче санында басылган "Љмет" шигыре дђ шул хакта сљйли.

Љмет

Золмђте берлђн табигать куркыныч тљннђр ясый,
Яктысы лђкин кояшныћ кайтарып кљннђр ясый.

 Џђм шулай саклык бетеп, карлар явып кыш булса да,
Бик књћелле яз килер, боздай катып ќир тућса да.

 Шул рђвеш алмашса тљнгђ тормышыћныћ кљннђре,
Чђчђкле ярыћны, бђхетећне ќуеп салкыннары.

 Язмышыћ, дустым, изсђ, тукта, сабыр ит, бул чыдам,
Бак, књрђмсећ, тамды "нйсан", тугъды чулпан, атты таћ,

 Ал кулыћны маћгаећнан, тор, газизем, ач књзећ,
Ќый таралган уйларыћны, ач томанланган йљзећ!

 Џђр ќићеллеклђр соћында бар авырлыклар килђ,
Џђр авырлыклар соћында бер ќићеллеклђр килђ.

 Бу канундыр тђћренећ биргђн табигать иркенђ.
Бу илаџи бер сынаудыр, хикмђте бар - "сер" генђ.

 Џич сынатмаска тырыш син, бул "тњземле ир"кеше.
Бу караш дљньяга, дустым, "зур кешелђрнећ эше".

 Бу тњбђн дђньяда тормышлар фђкать бер имтихан.
Љзмђ љмет, алга омтыл "чын бђхет" алда џаман.

 

Ђйе, ђсир татарлар љметсез булмаганнар. Алар эштђ маџирлык књрсђткђннђр, матур ял иткђннђр, хђтта шаяру хисен дђ югалтмаганнар. Бу хакта газетаныћ "Кљлке бњлеме"н укыгач, тагын бер кат ышанасыћ. "Бер табактан ашаучы" исеме астында газетага берђњ язганнардан љзек китерик.

"Кайчан бетер икђн Ђбдеринећ Берлинга барырга дип киенгђч, акчасын кызганып, кире чишенеп йокларга ятуы?

Кайчан бетђр икђн карантин барагыныћ шђмшђриф ягындагы бњлмђсендђ торучы сак-сокларныћ мармелад берлђ эремчекне бутап селедка берлђ ашаулары?

Кайчан бетђр икђн Ибрай мулланыћ балга буялган ќилђнен киеп, ќомгага кергђндђ утырган кешелђрнећ љстен буявы? [...]

Газетаныћ сигез саны чыккан дип фараз кылырга мљмкин. Чљнки "Татар иле"нећ 1-8 нче саннарын бергђ тљплђњ љчендерме махсус тышлык бастырылган. Бу тышлыкныћ алгы ягында лагерьдагы мђчетнећ рђсеме дђ бар. Эчке якта исђ 1920 нче елдагы дини бђйрђмнђр џђм башка гыйбадђт кљннђре календаре бирелгђн.

Календарь астында "Татар иле" исеменнђн махсус телђк белдерелгђн.

"...Бу мљкатдђс кљннђр вђ кадерле бђйрђмнђрнећ џђммђсен дђ тђмам алты елдан бирле шушы кара тормышта тимер чыбык эчендђ, кайгы вђ хђсрђт арасында њткђрергђ мђќбњр булган бичара ђсирлђр џич булмаса шушы егерменче гасырныћ егерменче елыныћ ссћгы алты аендагы бђйрђмнђрне њз йортарында сљекле гаилђлђре арасында куанычлык вђ шатлык белђн каршы алсалар икђн, џђм дђ аларныћ шушы вакытлы ђсирлектђн чыгулары бу ђсирлектђн ђллђ ничђ кат начаррак булган дњрт йљз елгы коллыктан да котылуларыныћ башлангычы булса икђн".

«Татар иле»

Шушы тышлык белђн тышланган газета тљплђнмђлђрен ђсирлђр њзлђре белђн љйлђренђ дђ алып кайтканнар.

Ђлбђттђ, ђсирлђр матбугатын љйрђнњ кирђктер 'Њткђндљге тормышыбызныћ аерым сђхифђсе буларак кадере ул безгђ.

Сњз ахырында шуны ђйтђсе килђ. Вонсдорф лагерында књп еллар татарлар белђн бергђ булган немец Пипр, татарлар хакында њз фикерлђрен язып, газетаныћ идарђханђсенђ ќибђрђ џђм аныћ мђкалђсе 1920 елныћ 1 февраленда басылып чыккан. Бљтенлђй ят кеше књзлегећнђн караганда татарлар ничек књренгђннђр соћ? Ђйдђгез, Пипр ђфђнде мђкалђсен укып чыгыйк.

"Сугыш алманнар белђн татарларны бер берсенђ якынлаштырды. Без, алманнар, элек татарлар хакында бик аз нђрсђ белђ идек. Без татарларны зур љлкђле Русиядђ яшђгђн кавемнђрдђн берсе дип кенђ белђ идек. Без татарларны "Волга" вђ "Урал" буйларында матур кљбђле, нечкђ манаралы шђџђрлђрдђ яшилђр дип кенђ уйлый идек. Сугышныћ кара тђкъдире дњрт-биш елдан бирле берничђ мећ татарны безнећ илебездђ ђсир итеп тотты. Без бу озын вакыт эчендђ татарлар белђ књрештек, таныштык. Ђгђр зур кешелђрнећ "адђмнђрнећ мљнђз вђ табигатьлђре кыек вђ кара кљннђрдђ тагы яхшырак, ачыграк књренђ" диюлђре дљрес булса, без мондагы татарларны тормышларыныћ ић ђче кљннђрендђ таныдык. Аћа књрђ алар хакында бер фикер бђян итђ алырбыз дип уйлыйбыз.

Татарлар:

  1. - Тырыш.
  2. - Иткђн яхшылыкны тану вђ кайтаручан.
  3. - Намуслы.
  4. - Саф кљенчђ калган вђ бер дђ бозылмаган бер халыктыр. [...]

Татарларда булган сыйфатлардан тагы берсе: аларныћ њзлђрен њзлђре

књрмичђ ялгыз иптђшлђре турысында гына уйлауларыдыр. Бер-берлђренђ њлђ язып ярдђм итњлђре, кунакны яратулары вђ берђрсенђ кунак килсђ, ашханђдђн я Америка комбинатыннан алган нђрсђлђренећ ић яхшыларын кунак алдына куюларыдыр.

Татарларны башкалардан аерган сыйфатлардан берсе, аларныћ бик ипле, аћлы сђњдђгђр булуларыдыр. Аны да ђйтеп узыйк: хђзер инде бу сђњдђ эше безнећ Вонсдорф лагерында бераз шыксыз рђвешкђ дђ кереп барадыр. Сђњдђгђрлек бер ђсирдђн икенчесенђ йогадыр. Хђзер бљтен ђсир диярлек сђњдђгђ кереште. Минем уемча, татарлар сђњдђ эшлђрен бђгьзе бер карт ќђџњд сђњдђгђрлђреннђн уздырсалар кирђк.

Татарларда минем књргђн мљнђз вђ тойгыларым шулар. [...]

Без Алманиядђге татар ђсирлђрен менђ шулай таныдык. Без аларны иллђренђ кайтып киткђч тђ: "Татарлар шулай иде" дип исебездђ тотачак вђ сљйлђячђкбез".

...Ђсир татарлар Германиядђ яшђњче ирекле татарлар белђн иркен аралашканнар. Алар хђтта "Русияле ислам шђкертлђренђ ярдђм ќђмгыяте файдасына "милли салым" тњлђп барганнар. Кирђк чакта Германиянећ, ић яхшы докторларына џђм врачларына тњлђњле кабул ителђ алганнар. Алман ќирендђге "Татар иле" газетасы анда яшђњче барлык татарлар арасында таралгандыр дип фараз итеп була. "1500 данђ бастыру 700-800 маркага тљшђ" диеп язылган бер урында. Димђк, ул шактый књп чыккан. Шулай булгач, аныћ барлык нљсхђлђренећ дђ табылу ышанычы бар. Ђйе, табасы иде аларны, љйрђнђсе иде...

Дамир Гарифуллин