1996 3/4

«Тарихнамђ-и Болгар»ныћ яћа табылган бер кулъязмасы

Таќетдин бине Ялчыгол ђл-эашгыриныћ1 "Тарихнамђ-и Болгар" ђсђре фђнни ђдђбиятта шактый ва­кыттан бирле галимнђрнећ игътиба­рын тартып килђ. Беренче булып аћа гатар галиме Ибраџим Хђлфин XIX га­сыр башларында игътибар итеп, бер­кадђр љлешен књчереп тђ калдырган.

Безнећ дђверлђрдђ ђлеге яз­ма академик Миркасыйм Госманов гарафыннан тарихи чыганак буларак љйрђнелде. Ул Таќетдин бине Ялчы­гол язмасыныћ тарихка мљнђсђбђте аз булуын џђм аныћ гыйльми чыганак буларак бернинди тђнкыйтьне дђ књ­тђрерлек тњгел икђнен ачты2.

Соћгырак елларда Таќетдин бине Ялчыгол ђсђрен Уфа галиме, филология фђннђре        докторы

И.Галђветдинов тел ќђџђтеннђн љйр­ђнде3. Аныћ хезмђтендђ "Тарих­намђ-и Болгар"ныћ тугыз кулъязмасы файдаланылган. Аларныћ сигезе Та­тарстанда, берсе Башкортостанда табылган.

Соћгы вакытта гына бу ђсђр­нећ тагын да бер иске кулъязмасы булганлыгы ачыкланды. Аныћ тексты язылган кђгазь кисђклђрен археограф Раиф Мђрдђнов Татарстанныћ Кук-мара тљбђге, Манзарас авылында Сафин Фаяз исемле кешедђн табып алып кайткан. Бу табышына анализ ясау љчен ул аны безгђ тапшырды. Димђк, хђзер "Тарихнамђ-и Бол­гарныћ ун књчермђсеннђн тугызы Та­тарстанда табылган дип санарга бу­ла.

Ђлеге кулъязманыћ сакланы­шы бик начар: ул яртылаш черегђн, пычранып беткђн сигез кђгазь кисђ­геннђн гыйбарђт, аларныћ кићлеге 17 см, озынлыклары 8-13 см.

Текст љзек-тљтек фрагмент­лардан гыйбарђт. Лђкин ђсђрнећ ту­лы књчермђлђре дђ сакланган булуы сђбђпле, ђлеге ќитешсезлек аны љйрђнњ љчен комачау була алмый.

Фђнгђ нђрсђ љсти соћ яћа та­былдык? Текстныћ гомумђн тарих белђн уртаклыгы бик четерекле булса да, аныћ тарих фђненђ кагылышы бљтенлђй њк юк тњгел.

Беренчедђн, текст бњгенге Татарстан туфрагында, безнећ њз язучыбыз тарафыннан язылган, аныћ башкортларга мљнђсђбђте бик чама­лы.

Икенчедђн, язманыћ эчтђле­гендђ чуалып беткђн Нугай урдасы­ныћ этник тарих схемасы ята, ягъни Урал ягы татарларыныћ халык була­рак нинди гонсырлардан (љлешлђр­дђн) оешкан булуы ачыла.

Таќетдин бине Ялчыгол Урал ягы татарларыныћ шђкеллђнгђн (формалашкан) географик мђйданы итеп Болгар улусы ќирлђре белђн Урал буйлары икђнлеген раслый. Бу ќирлђрнећ башкаласы ђњвђлдђ Бол­гар шђџђре булганлыгын, аныћ мљ­селман ќирлђреннђн килгђн Сократ хђким, Искђндђр Зљлкарнђиннђр та­рафыннан корылуын, борынгы ислам шђџђре булуын ђйтђ, анда килгђн сђх-абђлђрнећ бу ќирлђрдђ пђйгамбђр заманында ук ислам дине тараткан булуларын дђгъвалый. Нугай урдасы­ныћ Урта Азиядђге тљрекмђн, кара­калпак, сарт, кыргыз-казак халыкла­ры белђн этник бђйлђнешлђрен санап чыга. Урал буена килеп чыккан татарлар, мишђрлђр, иштђклђр, нугайлар бер этник берлек тђшкил итђ дип са­ный.

Таќетдин бине Ялчыгол -Урал ягы татарларыныћ этник берле­гендђ    керђшен    татарларыныћ    да урыны барлыгын беренчелђрдђн бу­лып књтђргђн фикер иясе. Аныћ язма­сында китерелгђн Митрафан, Йђкђњ, Улдимирларныћ бабалары мљселман­нарныћ бабалары белђн бертуганлы­гын таный. Ихтимал, Таќетдин бине Ялчыгол њз заманында Зђй буйлары­на утыртылган нугайбђк татарлары­ныћ тарихын яхшы белгђндер.

"Тарихнамђ-и Болгар" ђсђре Идел-Урал буе татарларыныћ мљсел­ман мђдђнияте аймагына (зонасына) караганлыгын раслый.

Ул дини кљчлђњ-изњгђ каршы язылган ђсђр, ул - тарих тњгел, бђлки тарихи-фђлсђфи фикер ядкђре.

 

1Рисалђ-и Газизђ. Шђрхе сљбател-гаќизин. - Казан: Матбагаи Кђримия, 1910. - 256 б.

2 Усманов М.А. Татарские исторические ис­точники XVII-XV1II вв. - Изд-во Казан.университета, 1972. -158-166 бб.

3 Галяутдинов И.Г. Тарихнама-и Булгар Таджетдина Ялсыгулова. - Уфа, 1990. - 238 б.

 

Марсель ЂХМЂТЌАНОВ,

филология фђннђре кандидаты

 

"Тарихнамђ-и Болгар"

(Манзарас тексты)

.... Кяферлђрдљн калган љч углы Сам, Иђфђс, Хамдыр. Ђмма Хам Исфа-џанда шаџ улды, гомере алты йљз йегерме йыл улды. Кече улы Кшцмарсдыр, џиндстанда дђфен улынды.  13. Бу Киюмарс џђм падишаџ улды.  Ииде йљз

йыл гомер сљрде .... халыкка хотбђ укыган вђ падишаџлык Бђлех џђм Кирман шђџђрлђрен ул бина љйлљде, Бљлехдљ дђфен улынды. Киюмарстан Сиам тугды. Сиамныћ гомере алты йљз йылдыр ирдеке мђгълњм дљгел.

... дђфен улынды. Сиамдан Џушљћ тугды. Ђмма џушђћ шаџныћ Гомере йиде йљз йыл улды хђзрђте Давыд та њлде, Багдадта дђфен. Андан Каратыйш тугды. 19. Каратыйш хђзрђ­те Иавышга иман килтермеш, Димђшкъны ул бина итди. Андан Карамуш тугды. 20. Ђмма бу Карамуш галђмне .... кавирислар динендђ, Хђбђш вилаятендђ ике йљз алтмыш биш йыл шаџ улды. Карамуштан Ђфлђтун хђзрђт бендђн улып Мђгьриб вђ Кырым вилаятьлђрендђ шаџ улды дыр.  Ђфлђтундан Кенђз тугды.  Бу Кенђз Болак йыл гомер сљрде. Булик дип Миџлайым кауменђ ђйтер­лђр. 26. Андан Имгеш тугды, йљз туксан йыл гомер сљреп, Хаварезм юлында дђфен ђйлђнде. Андан Тугланмыш тугды. 27. Бу Тугланмыш Тљркестанны бина ђйлђде, каберлђргђ астђнђ кормак, угланлара сабак њгрђтмђк, вђ баж, алмак андан калды. Иљз дђ љч йыл гомер сљреп Тљркестанда вафат улды, дине

Муса г-м динендђ, йђџњдђ ирде Кадер бине Тугланмыш, ягъни Ђфлах Тугланмышдан кыргыз халкыныћ асыл вђ бина ди­дерь йљз ун йыл гомер сљреп, Сыр дђрйасында гарык улды

.... дыр. Андан Мард тугды. 29. Бу Мард Тљрекмђн халкыныћ . . . углы тугды. Олугы Тљрекмђн вилайђ кђсе Конгыр&т...

 андан кечесе Керќи .... андан кечесе Иумат, андан кечесе Каракалбак. Бу заманларда халайыкларныћ.... дыр. Мардныћ гомере вђ миллђте одђгьлњм дђгелдер. 30. Тљрекмђндђй.

 тугды 32. андан Иђйек тугды. Ул џђм шђџђрендђ дђфен улынды. 33улды. Ан­дан чук угланлар солтан ка баба кече уг­лы Дапмасдыр                Кђгьбђйђ варды, чукчук тђвђлђр корбан ђйлђде. "Тђњрђт"не вђ "Инќ,ил"не камил белњр ирде. Гыйлемлектђ назыйре юк иде. Бу иштђктђн чук угланлар улды. Тљп йорты Гому дђрйасында иде. Олуг углы Тамайандыр, андан кечесе Њсђргђн, андан кечесе Књбђлђк, андан кечесе Бикђтун, андан кечесе Сарт, андан кечесе Тырнаклы, андан кечесе Тубалас, андан кечесе Дувандыр.   Бу халаекларныћ

нђселеннђн без йер айларныћ нђселећдђйдер. Ушбу Иштђк

... безгђ баба Бикђнтундыр. 32 Ђмма бу Бикђтун гаять њфкђле адђм

ирде, йирене ташлап, шималь тарафына барып, Мийач дђрйасына килњп, анда

мђкам ђйлђп, туксан йыл гомер ђйлђде. Аныћ угланлары чук: ул

Иурми, андан кечесе Байлар, андан кечесе Салќут. Буй­лар џђр бере шаџ бирмђк анлар нђселендђн ан­дан кечесе Байкы, андан кечесе Ирйегет, андан кечесе . . улып, ђтраф галђмђ йђйелделђр.

халыкларныћ       тљп баба, олуг углы ике­дер. Ђмма Бикђтун карани . .             ирде. 33.   .   .ара иле, тљп атасы йортында калмышдыр милдер. Иђше туксан тугыз йыл

гомер сљреп, вафаты анда улан 34. Ђмма бу заман дљнья џђм Даймасныћ гомере мђгълњм дђгелдер. Бу заман­да ул Садумны Алабуга дирлђр. Солтандай ике угыл тугды. Олуг углы Уладимир, икенчесе Мђскђњдер. Безгђ баба Мђскђњ ... 45. Ђмма Мђскђњ илђ

Уладимир ике шђџђр бина ђйлђде берсе Мђскђњ шђџђре ат вирде, вђ беренђ Уладимир аты вирде. Мљддђд гомре мђгълњм дђгелдер Тафийун тугды. Тафийун нђсрани ирде алтмыш йыл Болгарда солтан улыпњлде. 47. Тафийундан Митрафан тугды . .

. . . 48. Андан Иђкђњ тугды. Бу Иђкђњ Ак дићгезђ варђ динендђ сиксђн йыл гомер сљреп, Бохарада дђфен улынып. Болгарныћ шаџыны харап Казанны ал­ды. . . . атасы урнына. Утыз алты йыл тђхет билђде.

Болгар куйдылар. Болгар Иунан лљгатенчђ буш бура димђк.

Агачлыдыр йир димђкдер              дђрйасыныћ исеме Бол­гардыр. Андан казый бу заманда Булыћ дийњ ђйтерлђр. Болгардан Пулыћ тђгьриф улынмышдыр Ки Сократ хђким Болгардан ђйлђде.  Искђндђр шаџ тукыз ай тормыш зольмђтђ китмешлђрдер. Дияре зольмђтдђн чыктыклар Сократ хђким дияре

зольмђтдђ вафат улды мђзкњр кырык сигез бер углы тугып, адыны Кђфтар куйдылар. Ђмма Сократ хђкимнећ мадђте мђгъ­лњм њл.

 

Резюме

Статья известного текстолога, кандидата филологических наук Марселя Ахметзянова рассказывает об обнаруженной недавно в д.Манзарас Балтасинского района РТ рукописи конца XVIII века произведения татарского просветителя, поэта Тазетдина Ялчыгула "Тарихнамаи-Болгар". До этого исследователям было известно о девяти рукописях данного труда, один из которых найден в Башкортостане, ос­тальные - в нашей республике. К сожалению, обнаруженная рукопись плохо сохра­нилась. Она дошла до нас в виде восьми полусгнивших кусков бумаги длиной 8-13 см и шириной около 17 см.

В основе произведения лежит этническая схема Ногайской орды. Т.Ялчыгул утверждает, что местом формирования приуральских татар являются земли Болгар­ского царства и Урал. "Тарихнамаи-Болгар" доказывает, что татары Поволжья и Урала входили в зону мусульманской культуры.

Вниманию читателей также представлен сохранившийся текст рукописи.