1996 3/4

Ђхмђтвђли Мђћгђр: «Халкымныћ тарихы...»

"Халкымныћ тарихы белђн кызыксынганга, књћелемдђ ха­тирђлђр, кулымда документлар сакладым..."

 

Ђхмђтвђли Мђћгђр 1891 елныћ 8 декабрендђ Кызылъяр (Петропавловск) шђџђрендђ, ишле гаилђдђ 13 нче џђм соћгы бала булып дљньяга килђ. Бирегђ Арча тљбђге, Мђћгђр авылыннан књчеп килгђн ђтисе Мљхђммђтќан Ибраџим укымышлы кеше була, зур сђњдђ белђн шљгыльлђнђ.

Ђхмђтвђли алты яшеннђн мђдрђ­сђдђ белем ала. 1909 елда њзеннђн 14 яшькђ олы Хђлил абыйсы белђн њз эшлђ­рен башлап ќибђрђлђр: чит иллђргђ ќибђ­рњ љчен тире, йон, чђй ќыялар.

1925 елда ул Владивосток аша Манќуриягђ китђ, анда љйлђнђ. Кытайда яшђп, сђњдђ белђн шљгыльлђнњен дђвам итђ.

1938 елда хатыны Гайшђ ханым (чыгышы буенча Казан губернасы, Саба-баш авылыннан) џђм бердђнбер баласы -кызы Сафия белђн Германиягђ књчеп китђ. 1939 елда алар Тљркиягђ, Истанбул шђџђ­ренђ килеп урнашалар.

Ђхмђтвђли Мђћгђр - Тљркиянећ машина тљзелешен оештыру џђм њстерњгђ зур љлеш керткђн шђхес. Баштарак ул чит ил фирмалары ("Мерседес-Бенц", "Роберт Бош") белђн эшберлеге алып бара, 70 нче елларда ике шђхси фирмасын оештыра.

Ярдђмчел, дљрес сњзле бу шђхес бик књп шђкертлђрне укытып кеше итђ, 50 нче елларда Кытайдан Тљркиягђ књчеп килгђн мљџаќир татар гаилђлђрен эш белђн тђэмин итњ максатын да књздђ то­тып, Силиври шђџђрчеге янында бер фер­ма да сатып ала. Сђњдђ эшмђкђрлеге џђм кђсђбђдђн  тыш,   Тљркиядђ  яшђњче  татарларныћ мђдђни тормышында да актив кат­наша. 1970-1980 елларда Истанбулда (берара Анкарада) чыгып барган "Казан" журналыныћ бљтен матди чыгымнарын ул књтђрђ. Бер њк вакытта ђлеге журнал битлђрендђ њзенећ хатирђи язмаларын да бастыра. Журналыбызныћ бу санында ту­ларныћ икесен тђкъдим итђбез.

Ђхмђтвђли Мђћгђр соћгы кљненђ кадђр илгђ кире кайту љмете белђн яши. Ватаны џђм халкы язмышына џичбер за­ман битараф булмаган бу шђхес 1978 ел­ныћ 10 ноябрендђ дљнья куя.

 

Имтиязлы  бохаралылар"

Казан ханлыгы, Мђскђњ басып алуына дучар булганга кадђр, Тљркестан белђн кђрваннар ярдђмендђ зур сђњдђ алып бара иде. Ул чорда тљркестанлылар мљселман булмаганнарны њз љлкђлђренђ якын китермђгђн­нђр. Шул сђбђпле, Мђскђњ кенђзлеге, њз мђнфђгатьлђре љчен эшлђтњ макса­ты белђн, мљселманнар арасыннан сайлап алган кешелђрен махсус мђктђп­лђрдђ укытып, Тљркестанга кертергђ тырышкан. Казан ханлыгы ќиме­релгђннђн соћ исђ тагын да књбрђк кеше хђзерлђп озаткан. Казан ханлыгы ќимерелгђч, тљрле тарафка таралган, качып киткђн татар сђњдђгђрлђре (кђрваннары белђн) Тљркестан, Казахстан џђм Кытай белђн тауар алмашу эшенђ керешкђннђр. (Бу турыда Вамбериныћ "Тљркестан сђяхђтнамђсе"н укырга тђкъдим итђм. Вамбери, шђрекъ теллђре белгече булуы белђн бергђ, яџњд булганга књрђ сљннђтле иде џђм њзен мљселман дип таныта ала иде).

Казанлылар Тљркестан белђн (кђрван юлы аша) зур масштабта сђњдђ алып баруларыннан тыш, дин љйрђнњ љчен бирегђ, бигрђк тђ Бохарага, шђкертлђрен ќибђрђлђр иде. Бу шђкертлђрнећ књбесе анда љйлђнеп тљплђ­неп калганнар џђм Казан сђњдђгђрлђренећ ышанычлы вђкиллђре булган­нар. Њз сђяси максатларын књздђ тотып, рус хљкњмђте дђ Казан тљркилђре арасына агентларын кертђ.

Тљркестанлылар сљнни (ханђфи) мђзџђбенђ2 бђйле булганга, иранлы­ларга дошман иделђр. Шућа књрђ ул вакытларда иран мђдђниятеннђн фай­даланмыйлар иде. Гарђп-ислам мђдђниятеннђн дђ хђбђрдар тњгел иделђр. Шулай итеп, ул заманнарда бердђнбер зур мђдђният џђм гыйлем (китапханђ) мђркђзе Бохара булган. Ислам љлкђлђрендђ љч урын "Шђриф"3 дип атала иде: Кодус-њ Шђриф, Шам-ы Шђриф џђм Бохара-и Шђриф. Боха-раныћ "бђхетсезлеге" Ђфганстан џђм Џиндстан белђн дини бђйлђнешкђ кергђн булуында иде. Чљнки югарыда санап њтелгђн љлкђлђрдђ гаять фанат бер дини караш урнашкан иде. Ђ инде гарђп-ислам мђдђниятенећ мђркђзе -Багдад иде. Багдад университеты бљтен дљньяга мђдђният учагы булып тор­ган, кљнбатышныћ мљселман булмаган мђмлђкђтлђре дђ аннан файдалан­ганнар. Гарђплђр Испания џђм Аурупага кадђр барып ќитеп, гарђп-ислам мђдђниятен шул ќирлђргђ кадђр китергђннђр. Шулай итеп, хорафаттан арынган ислам дине ќђелђ барган. Ђ менђ Тђркестан-Бохара шулардай мђхрњм калган иде.

Казанлылар Бохарада њзлђре љчен укытучыны бик сирђк кенђ таба алганнар. Бљтен мљмкинлеклђре - камил гарђпчђ љйрђнњ булган. Белемнђ­рен бары тик китапханђлђрдђ китаплар укып, язып алып кына арттыра ал­ганнар. Казанга кире кайткач, бар булган белемнђрен ђйлђнђ-тирђлђренђ таратканнар.

Тљркестанлылар Русиядђн килгђн шђкерт џђм сђњдђгђрлђр арасында рус агентлары булуын белеп алгач, ныклы тикшерњ њткђреп, агентларны хљкемгђ тарталар. Нђтиќђдђ бу кешелђр Тљркестаннан сљрелгђннђр. XVII гасыр ахырында сљрелгђннђрне Мђскђњ хљкњмђте, гаскђрилектђн џђм ясак­тан азат итеп, Тобол љлкђсендђге ућдырышлы туфраклы ќирлђргђ урнаш­тырган, йорт, терлектуар џ.б. биргђн. Болар яшђгђн ќир - Тобол љлкђсе тирђсендђге Тљмђн, Тары џђм Тобол љязлђре булган. Алар њзлђрен татар дип атап йљрткђннђр, уку-укыту татарча алып барылган мђктђп-мђдрђсђлђр ачканнар.

Русиядђ аларны "почетные бухарцы" - "имтиязлы бохаралылар" дип атаганнар џђм љч љлешкђ бњлеп караганнар: тљмђнлеклђр, тарылыклар џђм тоболлыклар. Табигый ки, алар Казахстан, Ќидесу, Семипулат џђм Томск љлкђлђрендђ дђ таралганнар.

Болардан алдынгы карашлыларныћ башында торучы Мирза Аплин дигђн кеше (русларныћ кешесе) бар иде. Араларында аеруча Айтикиннђр, Сљлђймановлар, Чинбаевлар, Бохараевлар, Карамшаковлар, Колмђмђтовла-р, Мђршђновлар, Сђйдуковлар џ.б. танылганнар иде. XVII гасыр ахырла­рында Мђскђњ хљкњмђте, кытайлар белђн дипломатик џђм сђњдђ килешње тљзњ љчен, Мирза Аплин ќитђкчелегендђ бер комиссия тљзеп Кытайга ќибђрђ. Бу комиссиянећ нинди нђтиќђлђр белђн ђйлђнеп кайтуы билгеле. Тик безнећ темага кагылышы булмаганга, аћа ќентеклђп тукталып тор­мыйбыз. (Кытайлар белђн тљзелгђн килешњлђр џђм њзара бђйлђнешлђр ту­рында кић мђгълњмат Муравьев-Амурскийныћ "Кытай џђм Русия мљнђ­сђбђтлђре тарихы" дигђн китабында бар).

"Имтиязлы бохаралылар" нђселеннђн мђшџњр галим Рђшит казый Ибраџимов џђм Кызылъярда (Петропавловск) мђдрђсђ оештырган Хђбир мљдђррис (фамилиясе хђтеремдђ калмаган) кебек дин џђм гыйлем иялђре ќитешкђн. Мђшџњр Ураз џђм Ниязмљхђммђт Сљлђймановлар да шулар исђ­беннђн. Болар арасында Рђхмђтулла Янгураз џђм Ќиџангир Абызгилдин дђ бар. Рђшит казый Ибраџимов югарыда телгђ алынган Хђбир мљдђрристђ укыган. (Моћа караган мђгълњмат Рђшит казыйныћ "Тђрќемђи халем яки башыма килгђннђр" исемле ђсђрендђ бар). Хђбир мљдђррис мђдрђсђсендђ торып укырга, дин гыйлемнђрен љйрђнергђ 100 гђ якын шђкерт килђ иде. Боларныћ 90% ы казах кардђшлђребез була иде. Хђбир мљдђрриснећ вафатыннан соћ, мђдрђсђ эшен дђвам иттергђн Хљснетдин Галђэтдин, Динмљхђм­мђт џ.б.лар гаќђеп эшчђн, миллиятче џђм намуслы иделђр, миллђткђ зур хезмђт иттелђр.

 

***

Казаннан Троицк шђџђренђ књчеп киткђн бертуган Яушевлђр, Тљркестан белђн сђњдђне кићђйтњ максатыннан чыгып, 1828 елда Ташкен­тта љч катлы зур гљмумсатыш кибете ачалар. Бу кибеттђ тљркестанлылар љчен (бигрђк тђ авыл кешелђренђ) бљтен кирђк-ярак тауарлар була. Авыл кешелђренђ аз процентлы, озын сроклы кредитлар ачкан бертуган Яу­шевлђр бљтен Тљркестанда мђшџњр булганнар. Аларныћ Урал итђгендђге Троицк, Чилђбе, Кустанай шђџђрлђрендђ дђ бу тљрдђге кибетлђре булган. Бу фирма хђтта оешуына 100 ел тулган юбилей кљнен дђ билгелђп њтђ.

1872 елда руслар Ташкентны басып алгач, бирегђ Казан тљркилђрен кертмђгђннђр, хђтта булганнарын да чыгара башлаганнар. Бу елларда Таш­кентка рус кенђзе Константин билгелђнгђн була. Башка идарђчелђр дђ бу­луга карамастан, тљп идарђче ул була. Великий кенђз Константин ќићел акыллы, уйсыз бер адђм булганга, халык арасында "тиле Константин" бу­ларак таныла.

Бертуган Яушевлђрнећ берсе - Шђриф агай, Ташкентка Мђскђњдђн матур тавышлы чегђн кызларын, оркестрлары белђн бергђ китертеп (ул ва­кытта башка транспорт булмаганга, кђрван юлы белђн китерткђн), њз вил­ласында кичђлђр оештыра џђм шулай итеп, Великий кенђз Константинны њз кулына тљшерђ. Аны њгетлђп, бљтен Яушевлђр гаилђсен, ике бертуган Сњтњшев џђм ике бертуган Уразаевларны, бљтен дљньяга танылган алман Герган Гейни транспорт ширкђтенећ Тљркестандагы генераль директоры Хљсђен Бурнашевны, Троицкида яшђгђн 50 гђ якын татар гаилђсен дђ "имтиязлы бохаралылар" катламына кертергђ, ясак џђм гаскђри хезмђттђн азат итђргђ књндерђ. Шулай итеп, бу кешелђр, Русия эчендђ яшђсђлђр дђ, "имтиязлы бохаралылар" булып, бљтен гаилђлђре белђн бергђ ясаклардан џђм гаскђрилектђн азат булып яшилђр.

Менђ шундый мљмкинлеклђргђ ирешкђннђн соћ, Яушевлђр йон, ти­ре, мамык эшкђртњ, май џђм сабын ќитештерњ буенча зур фабрикалар ача­лар. Тегермђннђре љчен бодайны да Тљркестан ќирлђрендђ њстерњгђ ирешђ­лђр. Мавараэннђџердђ (Амудђрья-Сырдђрья) 8 ќирдђ њзенчђлекле пар ма­шиналары белђн эшли торган сугару ќайланмалары корып, йљзлђрчђ км2 мђйданны сугаралар. Болар дан њрнђк алган "Русско-китайский банк" (соћыннан "Русско-азиатский банк") та бу тљрдђге сугару ќайланмалары тљзи. 1911 елда барлыкка килгђн 70 сугару корылмасыныћ 54 енђ шул ва­кытларда Русиянећ ић бай фирмаларыннан саналган Стахеевлар џђм 16 сына Яушевлђр хуќа иде.

1911 елда Ташкентта булган вакытымда, бу корылмаларны књреп хђйран калган идем. Югарыда санап кителгђннђрдђн тыш ђле "Американский" дип аталган кунакханђ дђ Яушевлђрнеке иде (мљдире Сњтњшев була). Ташкентта ќирле халыкныћ зур кибетлђре юк иде. Ђрмђн Бадаевларныћ бер зур кибетлђре булса да, ул да Яушевнекеннђн књпкђ кайтыш иде.

Яушевлђр мђдђни-иќтимагый љлкђдђ књп эшлђр башкарып, халык­ка зур ярдђм књрсђттелђр. Тљркестанда берничђ ќирдђ ысулы ќђдит укыту системасы белђн башлангыч џђм урта мђктђплђр ачтылар. 1917 елда зур бер матбага оештырып, ќирле халык телендђ "Олуг Тљркестан" исемле кљнлек 1 гђзит нђшер итђ башладылар. Баш мљхђррир итеп, Оренбургныћ мђшџњр "Вакыт" гђзите хезмђткђрлђреннђн булган Кђбир Бђкерне чакырып китерделђр.

"Имтиязлы бохаралылар"ныћ Бохарадан Русиягђ кире кайтулары - XX гасырныћ башына кадђр дђвам иткђн, ић зур књчеш исђ XVIII гасырда щ булган. Болар њзлђрен татар дип атап йљртђлђр џђм асылда казанлы иделђр.

 

1. имтияз - башкалардан љстен булып аерылып тору.

2.             мђзџђб - дин юнђлеше.

3.             шђриф - затлы, шљџрђтле, хљрмђткђ лаек.

 

Сталин вђхшђтлђреннђн бер мисал

1922 елда Татарстанда булган ачлык афђте турында белгђннђрем

 

1922 елныћ сентябрь ахырларында Харбин (Кытай) шђџђренђ ачы­гучыларга ярдђм ќыю љчен Советлар Берлегеннђн бер делегация килде. Бу делегациянећ башында олпат кыяфђтле, мђгълњматлы бер шђхес булган Азернин дигђн кеше тора иде. Болар Харбинда ике айга якын тордылар, Татарстанда чыккан ачлыктан коткару љчен ярдђм тупладылар. Харбинда­гы тљрле ќђмгыятьлђр бу эшкђ телђп тартылдылар. Бигрђк тђ "Манќурияне љйрђнњ оешмасы" актив катнашты.

Књрсђтелгђннђрдђн тыш, Итингон (тире тун фирмасы) да афђткђ ду­чар булган ул кешелђргђ ярдђм итђргђ карар бирде. Бу елларда Итингон фирмасыныћ биредђге вђкиле Шлезингер исемле бер кеше иде. Ул, ярдђм туплау делегациясенђ куячак бер шарты Совет даирђлђре тарафыннан ка­бул ителгђн очракта, 100000 пот бодай бирђчђген белдерде. Итингон фирма­сыныћ шарты - њзлђре совет Русиясеннђн качып киткђндђ калдырырга мђќбњр булган бер секретарь ханымны азат итњдђн гыйбарђт иде. Бу ва­кыйга болай булган. Итингон фирмасы Русиядђн киткђндђ, болар мљџим документларын, тљрле язуларын бер секретарь ханымга калдыралар. Ха­ным исђ, бу документларныћ советлар тарафыннан мљсадђрђ (конфискация) ителђчђген белгђнгђ, њз љенећ туалетында бљтен язулы кђгазьлђрне вак-вак ерткалан, унитазга тљшереп юк итђргђ тотына. Шул вакытта љйгђ рђсми кешелђр килеп керђлђр, хатынга чыгарга кушалар. Ханым боларныћ талђ­плђренђ ќавап бирмичђ, документларны юк итњен дђвам итђ. Нђтиќђдђ, рђсми кешелђр ишекне ватсалар да, документларны кулга тљшерђ алмый­лар. Секретарь ханымны, гаеплђњ љчен дђлиллђр булмавына да карамастан, 15 елга тљрмђгђ ябалар. Итингон фирмасыныћ Харбиндагы вђкиле Шлезин­гер менђ шул ханымныћ азат ителеп, Америкага књчеп китњенђ рљхсђт би­релњне шарт итеп куйган иде. Совет даирђлђре бу талђпкђ аћлаешлы илти­фат књрсђттелђр. Шлезингер, Советлар Союзына барып, тиешле рђсмият-лђрне ќиренђ ќиткерде. Шуннан соћ Итингон фирмасы Канада аша 100000 пот бодай ќибђрде. Итингон - Америка фирмасы була торып, ни љчен бо­дайны Канададан ќибђргђн, дигђн бер сорау туарга мљмкин. Ул чорда АКШ ђле Советлар Берлеген рђсми рђвештђ танымый иде.

Совет Русиясенђ шул ук елда Маккормик исемле тагын бер амери­кан фирмасы 100000 пот бодай ќибђрде. Ул Америка фирмасы булганга, Русия белђн турыдан-туры сђњдђ мљнђсђбђтлђренђ керђ алмый иде. Шућа књрђ, Тензин шђџђрендђ "Вильгельм унд Матхаус" исемле яћа бер фирма корып, революциягђ кадђрге чордан кулларында калган "Маслодельный ар­теленећ заказларын сата башлады.

Бу "Вильгельм унд Матхаус" фирмасыныћ генераль директоры -Маккормикныћ Канада бњлеге тарафыннан билгелђнгђн мистер Адвель иде. Ул бљтен фирмаларныћ хисапларын контроль астында тотты. Ягъни бу фирма бер министрлык тибында вазифа њти иде, ђ бђлки аннан да югары­рак дђрђќђдђге бер ширкђт иде. Банкларныћ хисаплары да бу ширкђтнећ контролендђ иде. Ширкђт оешмаларында монголчадан алып кытайчага кадђр тљрле теллђр белгђн персоналлар эшли иде. Бу фирма, экспортка дигђн малларны тикшерњдђн њткђреп, аларга сертификат бирђ ала торган учреждениелђргђ дђ хуќа иде. Менђ шул зур ширкђтнећ генераль директо­ры мистер Адвель, Советлар белђн контракт тљзеп, Русиягђ 100000 пот бо­дай ќибђрде.

Югарыда књрсђтеп њтелгђн ширкђтлђрдђн тыш, "Английская про­дуктовая компания" исемле инглиз фирмасы да суыткыч амбарларында ту­планган мећнђрчђ тонна сарык итен џђм эч маен, џђммђсен ачыгучыларга ярдђмгђ ќибђрде. Моннан тыш, бљтен чит ил фирмалары, шул исђптђн япон фирмалары да, њзара сљйлђшеп акча тупладылар џђм ул акчага ашам­лыклар сатып алдылар. Бу ашамлыкларны тљяп, џђр кљн диярлек бер поезд Русиягђ китеп тора иде.

Бу чорда АКШ хљкњмђте дђ кул кушырып тормады. Њз ќитђкче­легендђ зур бер группа оештырып, генерал Вильсон Советлар Берлегенђ китте. Америкалылар тљрле ќирлђрдђ барлыгы 50000 олы кеше џђм 50000 бала дђвалана алырлык хастаханђлђр тљзеделђр. Биредђ џђртљрле дђвалау ысуллары кулланыла иде. Аларда эшлђгђн шђфкать туташлары, докторлар џ.б. персоналлар АКШтан, тел белгђннђр арасыннан сайлап алып китерелђ. Генерал Вильсон совет даирђлђренђ ачлыктан њлњ куркынычы янаган 50000 баланы Америкага ќибђрергђ тђкъдим итте. Америка осљкњмђте 50000 ба­ланы карау љчен кирђкле тђрбияче, укытучы, шђфкать туташлары џђм док­торларны Русия Мљџаќирлђре арасыннан сайлап алуны књз алдында тотты, бљтен чыгымнарны њз љстенђ алачак иде. Ул вакытларда рус булмаган ха­лыклар комиссары Сталин бу тђкъдимне кире какты. Књз буяу љчен Сталин бу карарына да хђйлђ катыштырды. Имеш, бу балалар АКШта кяфергђ ђйлђнђчђклђр. Бу сылтауны чын итеп књрсђтњ љчен Казан имамы Гатаулла Баџаветдиновны кулланды. Ул вакытларда ђле Казанда бер дини њзђк бар иде. Ђлеге имам Сталин ђмере белђн: "Бу балаларныћ чит ќиргђ китеп кя­фергђ ђйлђнњлђренђ караганда, биредђ калып ачтан њлњлђре динебез куш­канча булыр. Њлгђн сабыйлар ата-аналары љчен Аллаџы тђгалђ белђн алар арасында арадашчы булачаклар", - дип, њз исеменнђн аћлатырга мђќбњр булды. Тђкъдиме кабул ителмђгђч, генерал Вильсонныћ кире кайтып китњ­дђн башка чарасы калмады.

Тик эшнећ гаќђеп ягы да шунда ки: генерал Вильсонныћ 50000 ба­ланы ачлыктан коткарып калу турындагы изге тђкъдимен Сталин кире каккан бер вакытта, совет даирђлђре, алтын акча тњлђп, читтђн 200000 тонна бодай сатып алдылар. Ђмма бу юлы америкалылар дићгез юлы белђн Советлар берлегенђ килергђ чыккан бодай тљягђн пароходларныћ юлын кистелђр. Зур тарткалашулардан соћ, бары 1928 елда гына бу бодай Совет­ларга килеп ќитте.

1922 елда Татарстанда булган ачлык џђм аныћ белђн бђйле чит ил ярдђмнђре турында югарыда сљйлђнелгђннђр белђн чиклђнђм. Ул ярдђмнђ­рнећ тиешле ќирлђренђ барып ќитњ-ќитмђњлђре турында белгђннђрем шу­лар:

Харбин шђџђреннђн ќибђрелгђн ашамлыкларныћ џичбере, кызга­ныч ки, тиешле урынына барып ќитмђгђн. Бу азык-тљлек Мђскђњгђ ќибђр­елгђн џђм ул чорда ШУ рђисе Дзержинскийныћ карамагына тапшырылган. Ул вакытларда ШУ да нигездђ литвалылар хезмђт итђ иде. Аларны бик яхшы ашаталар џђм алтын белђн хезмђт хакы тњлилђр иде. Ачлык хљкем сљргђн ќирдђге балалар исђ, АКШка ќибђрелђсе урында Нижний Новгород љлкђсенђ озатылалар. Тик анда киткђннђрнећ дђ књпмесе њлеп, књпмесе исђн калды - билгеле тњгел. Диннећ кушуы шулай тормышка ашырыла аламы икђнни?

Югарыда исемнђре телгђ алынган берничђ шђхес хакында мђгълњ­мат џђм хатирђлђрем:

1922 елда Харбинга ярдђм туплау делегациясенђ ќитђкче булып килгђн Азернин бу вакыйгалардан соћ Кљнчыгыш Тљркестанга ќибђрелде. Ђлеге љлкђнећ ул замандагы идарђчесе белђн килешеп, Совет илчелеге ачарга тели иде. Тик бу телђгенђ ирешђ алмады. Азернин Љремчидђ (Кљнчыгыш Тљркестан) булган вакытында минем белђн дђ бђйлђнешкђ кер­де. Бу хакта тулырак мђгълњматны "Тљркестан сђяхђте язмаларым" да таба алырсыз. Моннан соћ,  1926 елда Азернин бер ел буе Тензин шђџђрендђ (Кытай) рус консулы вазифасын њтђде. Бер ел њткђч, Русиягђ кире кайтты. 1936 елда Сталин тарафыннан юк ителде.

1922 елда АКШтан Советлар Берлегенђ ќибђрелгђн ярдђм оештыру группасыныћ ќитђкчесе генерал Вильсон белђн 1939 елда Германиядђ та­ныштым. Мића књп мђртђбђлђр ярдђм књрсђтте. Вильсонныћ хатыны чы­гышы белђн немец иде. Сугыш беткђч, немец гражданнарыныћ Тљркиягђ керђ алу эшен дђ Вильсон хђл итте. Яше ќитеп ялга чыкканнан соћ, мђм­лђкђте Сан-Франсискода йљрђк авыруыннан вафат булды.

Гатаулла Баџаветдинов Уфада "Галия" мђдрђсђсен тђмамлагач, рус лицеенда укый. Лицейныћ соћгы сыйныфында укыганда, гаскђри хезмђткђ алынып, Владивостокка ќибђрелђ. Анда офицерлар укытып чыгара торган "Кадетский корпус"ка алына. Бик тђрбияле џђм миллиятче бу кеше чыгы­шы белђн Нижгород мишђрлђреннђн иде. Гатаулла бђй белђн Владивосток­та танышкан идем.

 

Тљрекчђдђн

Асия Рђхимова

тђрќемђсе

 

Резюме

Вниманию читателей предлагаются две статьи Ахметвали Менгера из осве­щавшего татарскую историю и культуру турецкого журнала "Казань", издававшего­ся в 1970-1980 годах в Стамбуле. Некоторые номера журнала были подарены ре­дакции бывшим редактором "Казани" Наилей Бинарк.

Сам Ахметвали Менгер, будучи крупным предпринимателем и меценатом, в частности, финансировал издание журнала "Казань", в котором помещал свои ста­тьи и воспоминания.

Статья "Почетные бухарцы" турецкого предпринимателя А. Менгера, вы­ходца из России, посвящена его землякам - татарам, поселившимся в Турции, Бу­харе, Китае. В ней на примере семьи Яушевых рассказывается о благотворительной деятельности татар-торговцев, принадлежавших к так называемым "почетным бу­харцам".

"Почетными бухарцами" называли в России купцов и шакирдов, которые были выдворены из Туркестана за службу в пользу России. В конце XVII в. русское правительство, выделив все необходимое, поселило их на плодородных землях То­больской губернии. Они также были освобождены от налогов и воинской повинно­сти.

Во второй статье под названием "Пример сталинских зверств" речь идет об организации иностранной помощи голодающим Поволжья. Большое участие в этом приняли "Общество по изучению Маньчжурии" (Харбин), американская фирма "Маккормик", "Английская продуктовая компания" и др.

Американцы были готовы принять 50 000 голодающих детей. Было подго­товлено необходимое количество воспитателей, учителей и медицинского персонала. Но, ссылаясь на опасность превращения детей-мусульман в "неверных", Сталин -Нарком по делам национальностей - отклонил это предложение. Дети были вывезе­ны в Нижегородскую область, дальнейшая судьба их неизвестна.