1996 3/4

«Без, Русия татарлары...»

"Без, Русия татарлары, њзара булган каршылыкларны ташлап, тђрђкъкый вђ мђдђни эшлђр илђ мђшгуль булырга тиеш"

 

Ахунд Гатаулла хђзрђтнећ атасы Ханкирмђн (Касыйм) ќиуарендђге1 Тимгинђњ карьясенећ имамы Баязид хђзрђт. Шућа нисбђт илђ мђрхњмнећ фамилиясе дђ Баязидов китмештер. Ахунд Гатаулла хђзрђт 1846 нчы елда дљньяга килмеш. Тђрбиясе дђ башлап ђткђсе Баязид хђзрђт хозурында ул-мыш. Соћра мђрхњм хђзрђтлђре Касыйм янындагы Чутай карьясендђ Кышка-рый дамелла Шиџабетдин хђзрђт мђдрђсђсенђ барып анда хђтме кљтеб кыл­ганнан2 соћ 4-5 еллар шул ук њзе укыган мђдрђсђдђ дђрес ђйтеп калмыш. 1870 нче ел Петербургтагы Касыйм мљселманнары њзлђренђ махсус бер мђ­хђллђ тђшкил итђргђ булып, ул заман мђдрђсђдђ тђдрис3 илђ иштигаль иткђн4 Гатаулла хђлфђне њзлђренђ имамлыкка дђгьњђт итмешлђр5 . Гатаулла хђлфђ дђ якташларыныћ бу дђгьњђтен кабул итеп, шул елны Петербургка килгђн. Пе­тербургка килњ илђ тђэсис ителгђн6 приход (мђхђллђсе) тасдыйк иттерелеп7 имамлык лђуазимен8 њти башлаган. Ул арада пайтђхет9 шђџђрендђ, руслар арасында торыр љчен бик иркен сљйлђшерлек русча тел белњ зарур идекен тљшенеп, бљтен иќтиџадын шућа сарыф кылган. Шул замандагы рус ђдиплђ­ре вђ рус ђфкяре гаммђсе10 илђ танышып, бик књп кешелђр илђ хосусый дуст­лык та ясап алган. Заманасыныћ мђшџњр фђйлђсњфе Владимир Соловьев илђ мђшџњр рус ђдибе Лесников ќђнаблђре мђрхњмнећ бик якын дустларыннан иделђр. Џђр вакыт бергђ йљрешеп, берсе ахырыннан берсе књп истифадђдђ булындылар11 . Владимир Соловьевныћ "Мљхђммђт вђ аныћ хђяты12 " дигђн мђшџњр рисалђсе дђ Гатаулла хђзрђтнећ тђэсире аркасында язылмыштыр. Бу­ны язган вакытта Соловьев ќђнаблђре билкасд13 шул тугьрыда мђрхњмнђн фикер вђ мђгълњмат алмыштыр. Гомумђн, мђрхњмнећ ул заманнарда (80 нче елларда), рус мљхђррирлђре илђ белешлеге зур иде. Шул белешлек вђ шул якынлыклар аркасында мђрхњмнећ русчасы да бик тиз тђрђкъкый итеп, русча берничђ ђсђрлђр мђйданга китерерлек куђт хасил кылмыштыр.

Озакламый имам Гатаулла хђзрђткђ ахундлык дђрђќђсе бирелеп, мон­нан соћ Гатаулла хђзрђтнећ фђгалияте14 тагын да кићђя башламыш. Элек мђхђллђ вђ ќђмђгать хезмђтендђ икђн, бу вакыт матбугат галђменђ дђ чыгып, газета вђ журналларда мљселманнарны мљдафђга15 юлында тљрле мђкалђлђр яза башламыш. "Сын Отечества" газетасы, "Неделя" журналы, "Н.Время", "Новости", "Петербургские Ведомости" газеталарында вђ башка берничђ га­зеталарда Русия татарларына кылынган юлсыз џљќњмнђргђ ќаваплар язмыш.

Шул ќљмлђдђн "Гайре рус16 миллђтлђрне тђрђкъкый иттерњ мђсьђлђ­се" сђрлђњхђсилђ17 "Восточное обозрение" мђќђллђсендђ18 (1885 сђнђ, 10 нумђрђсендђ) бер мђкалђ язды. Мљселманнарда тђгассыб бар, алар фанатик, дия бер вакыт рус матбугатында шул мђсьђлђ кузгалганда мђрхњм Гатаулла хђзрђт "С.П.б Ведомости" (1886, № 123) "По поводу мусульманского фана­тизма" сђрлђњхђсилђ озын мђкалђ язды. Янђ дђ рус газеталарыныћ берсендђ "Тиздђн мљселманнар нибар русларны њз диннђренђ ђверелтеп бетерерлђр" дигђн мђкалђгђ "Голос" газетасында (1882 сђнђ, 308 нумерда) рђддия19 язган иде.

1892 нче сђнђ "Сын Отечества" газетасыныћ 338 нче нумђрђсендђ Русия дђге мљселман мђктђп-мђдрђсђлђре хакында мљфассаль20 мђкалђсе бар. \ 1890 нчы елларда цензур тарафыннан "Русия мљселманнары эчендђ Истам-бул, Мисыр китаплары бар, бонларны барсын да књздђн њткђреп уздыру кирђк, хђтта Коръђндђ "кяфер" лђфзы21 христианнарга карап ђйтелгђн, мљсел­маннар моны укып, моннан христианнарга кырын књз илђ карыйлар" дип, го­мумђн, Русиядђге ислам китапларын карап узу тиеш дигђн бер фикер туган иде. Шул вакытта мђрхњм књп иќтиџад22 кылып "В защиту татарской лите-1 ратуры от цензуры" гонуанында23 "Петербургские ведомости" газетасыныћ 1891 нче сђнђ 92-214 нумерларында рђддиялђр язган иде.

Мђрхњмнећ, бу югарыда мђзкњр24 мђкалђлђрдђн башка нђрсђлђре дђ књптер. Барсын да зикер итњгђ25 газета сљтњннђре26 мљсђгыйдь тњгелдер27 .

Шул дђрт вђ гайрђтенећ кайнап торган заманнарында француз га­лимнђреннђн мђшџњр фђйлђсњф Ренанныћ Парижда "Ислам џичбер тђрђкъ-кыйне кабил тњгел28 " дип сљйлђгђн нотыгына каршы рђддия ("Возражение на речь Эрнеста Ренана") нам29 бер рисалђ бастырып нђшер итте. "Отношение Ислама к науке и к иноверцам", "Ислам и прогресс" нам ђсђрлђре дђ шул ук хђмияте тђхт30 тђэсирендђ язылмышлардыр. Бу 3 ђсђрнећ басылып нђшер ителњлђренђ егерме еллар була инде. Бу рисалђлђр Истамбулда тљрек теленђ, Парижда француз теленђ тђрќемђ ителделђр. Вакытында бу рисалђлђр мат­бугат галђмендђ бик зур сњз кузгаттылар.

Моннан башка мђрхњмнећ 3-4 тљрле татар телендђ язган ђсђрлђре дђ бар. Берсе пђйгамбђребез Мљхђммђд саллаллаџу галђйџи вђсђллђмнећ сђййђр-ђт вђ тђрќемђи хале31 тугьрысында язылган "Мљхђммђд галђйџиссђлам" ри-салђседер. Икенчесе "Ислам китабы" намендђ улып, ђхкяме шђргыяне32 бђян итђдер. Љченчесе мђшџњр педагог Ушинскийныћ "Родное слово"сына ох­шашлы балалар љчен гыйбрђтле хикђялђр вђ тљрле мђкальлђрне ќамигь33 "Дљнья яки мђгыйшђт" намында кыйрађт34 китабыдыр. Болар љчесе дђ мђрхњмнећ яшьрђк вакытында язылганнар.

Ул арада югарыдагы русча ђсђрлђре вђ рус газеталарында књрелгђн мђкалђлђре аркасында Гатаулла хђзрђтнећ исеме бљтен Русиягђ таралып Ру-сиянећ џђр ќирендђ Гатаулла хђзрђткђ мђгънђви ата, хамиел-миллђт35 дип карый башладылар. Шуннан соћ Гатаулла ахунд исеме бљтен Русиядђ мђшџњр булып китте. Бер-бер эш яки бер-бер йомыш илђ Петербургка килђ калсалар, ић ђњвђл Гатаулла хђзрђткђ мљрђќђгать итеп, аныћ илђ кићђшђ вђ аныћ мђс­лихђте буенча эш књрђ торган иделђр. Ул вакыт Гатаулла хђзрђтнећ хљкњмђт даирђлђрендђ дђ танышлыгы артып, игътибар вђ нљфњзе36 дђ байтак зурайган иде. Џђр ике тарафка тугьры сњз бирњ аркасында ышанычы артып, џђр ќирдђ сњзе њтђ торган бер дђрђќђгђ килгђн иде. Мђрхњм хђзрђтнећ бу Нљфњ­зеннђн Русия мљселманнарыныћ бик књбе файдалана иделђр џђм ахыр гоме­ренђ кадђр шулай файдаланып килделђр.

Ул вакыт Гатаулла хђзрђт хљкњмђт мђктђплђреннђн берничђсендђ дђрес тђ ђйтђ башлаган иде. Пажский корпуста, Николаевский, Александровский, Беренче вђ инженерный корпусларда дин мљгаллимлеге итеп, Азиатский де­партаментныћ шљгьбђсендђ37 тљрек лисаны38 мљдђррисе вђ тљрек лисаныныц мљтђрќиме39 иде. Шундагы тђќрибђлђреннђн чыгарып ясаган мђрхњмнећ њзенђ махсус бер татар грамматикасы ("Татар теленећ сарыф вђ нђхњсе") да бардыр. Мђрхњмнећ бу грамматикасы ташбасма илђ бастырылып татар теле њгрђнер љчен џђр вакыт шђкертлђре арасында рђџбђр40 тотыла иде.

Бер заман бик књп ќирдђн Польша мљселманнары мљрђќђгать итеп рус хђрефлђре илђ язылган иман вђ гыйбадђт шартлары, намаз ниятлђре вђ намаз догалары сораган, мђрхњм хђзрђтлђре (1896 нчы елда) рус хђрефлђре илђ (ахырына гарђп хђрефлђре илђн дђ) язылган бер рисалђ ("Шђраител-иман") бастырып таратты. Бу рисалђ илђ Польша мљселманнары шушы кљнгђ кадђр файдаланалар. Элегрђк сораган кешелђргђ књбрђк бу рисалђ буш ќибђ­релђ иде.

Бу хезмђтлђре љстенђ мђрхњмнећ џичбер онтылмый вђ џичбер вакыт шљкераналы мљселманнар хђтереннђн чыкмый торган бер хезмђте бардырки, ул да башлап Петербургта мљселман мђсќеде ќамигысы41 салу фикерен вљ­ќњдкђ китерњедер. Бу фикерне мђрхњм хђзрђтлђре моннан егерме биш еллар мокаддђм42 алдына алып тђкрар мђртђбђлђр шул тугьрыда хљкњмђт идарђлђ­ренђ мљрђќђгать итмеш иде. Фђкать ул заман (Победоносцев заманасы) мљсђгыйдь43 булмаганлыктан никадђр иќтиџад кылынса да, вљќњдкђ килђ44 алмый иде. Шул заман кузгатылган комитет тђшкил итњ мђсьђлђсе ниџаять, 1906 нчы елда рљхсђт алынып вљќњдкђ килде вђ шуныћ нђтиќђсе уларак Петербург мљселманнарына биек манаралы зур бер мђсќеде ќамигь књрергђ насыйп улды.

Заманнар њзгђреп, ђхваль мљсђгыйдь улгач та45 мђрхњм хђзрђт башлап бик књптђн бирле сорап килгђн тљрки-татар телендђге "Нур" газетасын чыга­рырга муђфђкъ улды46 . Мђрхњм хђзрђт моннан 25 еллар мокаддђм "Џђфтђ"47 , "Йолдыз" исемнђрендђ бер татар газетасы чыгарырга књп иќти­џад кылып йљргђн иде. Фђкать ђхваль мљсђгыйдь булмаганлыктан џаман рљх­сђт чыгарып алына алмады. Ниџаять 1323 нче сђнђи џиќриядђ48 башлап эчрњ49 Русиядђ беренче уларак "Нур" исемендђ татар телендђ бер газета чы­гара башлады. Шул кљннђн бњгенгђ (7 нче ел инде), ахыргы минутына кадђр шул газетаны дђвам иттереп килде. Ђќђл ястыгында яткан вакытта да газета­сыныћ кайчан вђ ничек чыгарыласын сорашып, тиешле урыннарына њз фике­рен кыстырып ятыр иде. Мђрхњмнећ бљтен гомере буенча гыйлем, мђгариф -тђрђкъкый, тђмђдден50 кирђк дия ќаны атылыр иде. Газетасында булсын, бо-лай булсын, џђнњз51 шуны тђњсыя кылып52 "тљрле фиркалђргђ бњленеп асыл максат булган тђрђкъкыйга манигь53 булмаска тырышыгыз" дияр иде. Гаќђеп тђсадеф54 уларак њз калђме вђ њз кулы илђ газетасына язып калдырган сњзен­ећ дђ ахыргысы шул булды: "Без Русия татарлары љчен њзара булган ихти­лафларны55 ташлап тђрђкъкый вђ тђмђдден эшлђре илђ мђшгуль булырга кирђк. Безем кеби артта калган, тђрбия вђ мђгърифђтсез татар миллђте љчен шуннан башка юл тотарга ярамый" ("Нур", 230 нчы нумер, апрель).

Бу аныћ ић, ахыргы сњзе булды. Бинађн галђйџи56 матбугат галђмендђ калдырган ић ахыргы тђњсыясе57 дђ шулдыр.

40 ел мљддђтендђ иттеге хезмђтлђре љчен мђрхњм хђзрђтлђре биш ме­даль вђ Хариќия Нђзарђтђндђ58 мљгаллим вђ тђрќеман (драгоман) булып иткђн хезмђтлђре љчен 3 нче рљтбђ59 "Станислав" илђ 3 нче рљтбђ "Анна" вђ бер џђм икенче "Анна" ордены илђ тђлтыйф ителмештер60 . Медальлђренећ бђгьзесе тага вђ бђгьзесе муенга кия торган зур медальлђрдђн гыйбарђттер. Рђсми дђрђќђсе: ахундлык љстенђ коллежский советник рљтбђсендђдер. Бу рљтбђ дђ мђрхњм хђзрђтлђренећ азиатский департаментта иткђн хезмђтлђре љчендер.

Мђзкњр61 медаль вђ мђзкњр орденнарына башка Бохара ђмиреннђн 3 Йолдыз Нишаны62 бирелмеш. Тљркия хљкњмђтеннђн Мђќидия Нишаныныћ љченче рљтбђсе, Иран хљкњмђтеннђн дђ асылташлар илђ тђзђййен ителгђн63 муен нишаны ихсан64 ителмеш.

Мђќидия нишаны ислам дине хакында язган мђзкњр рђддиялђре65 љчендер. Иран хљкњмђте тарафыннан бирелгђне Петербургтагы Иран тђбђбб галђрене66 иткђн руханилык хезмђте љчен ихсан ителмеш иде.

Мђрхњм хђзрђтлђрен бер вакыт (моннан 30 еллар мокаддђм) Димђшкъ шђџђренђ консул булып барырга да гарыз кылганнар67 иде. Фђкать мђрхњм хђзрђтлђре бу лђуазимне68 ихтыяр итмђдегеннђн ул ќиргђ икенче кеше тђгаен ителде.

Мђрхњм хђзрђт гаять дђрђќђдђ тугьры сњзле иде. Минем хакта болай ђйтерлђр, тегелђй гаеп итђрлђр, фђлђн, дип бер вакытта да њз телђгђнен ђйтми калмый торган иде. Шуныћ илђ бђрабђр гаять мљсамђхђле69 , хђлим70 таби­гатьле иде. Касдан71 берђњне дђ рђнќетергђ нђфсенђ рљхсђт бирмђс иде. Шул йомшак табигатьлелегеннђн булса кирђк, мђрхњмгђ бик музыка тђэсир итђ, музыка тыћларга ярата иде. Яурупа музыкасы, Яурупа операларыннан бик зур лђззђт ала иде. Кечкенђ бер кыз баласы пианога72 ултырып хђзрђтнећ књ­ћелендђ тирђн бер мђгънђ калдырган ноталардан берен уйный башласа, ул хђзер пиано янына килеп акрын гына (белдермичђ) кызыныћ артында шуны беткђнче тыћлап тора торган иде. Тирђн уйга калып, тулган яшьле књзлђре илђ кызыныћ уйнап бетергђнен књргђч, янђдђн тђкрар иттереп, янђдђн чынлап тыћларга тотына иде вђ шуныћ тђэсире илђ бљтенлђй бер рухани галђмгђ књч­кђн кеше кебек дљньясыннан тђмам югала торган иде. Валлаџу ђгълђм 73, шул сђбђп булырга охшай, кызларыныћ барысын да пианога да уйнарга њгрђттереп калдырмыштыр.

Мђрхњм вђгъдђсендђ садыик74 иде. Ьер нђрсђ эшлђргђ дип вђгъдђ бирдеме - ђлбђттђ, эшли иде. Гаять иќтиџадлы, бер минутына кадђр вакыт кадерене белњче бер зат иде. Аныћ џђрбер сђгате њзенђ махсус эшлђргђ бил­гелђнгђн була торган иде.

Мђрхњм Гатаулла хђзрђт дин бабында75 мљтђгассыйб76 тњгел иде.

Ђмма љмуре шђргыяне77 бихак ђда кылуны78 , сђлђф79 , ђџле иттика80 юлында булуны ярата иде. Ђџле тђсаууыфка81 гаять дђрђќђ ихтирам књзе илђ карау-чан иде. Мђрхњмнећ табигатендђ тђсаууыфка мђхђббђт (мистицизм) улуы пђдђре82 Баязид хђзрђтнећ ђџле сљлњктђн83 булганлыгыныћ нисбђте, тђэсире булырга тиешле. Чљнки мђрхњм Баязид хђзрђт куђтле мљќђззиблђрдђн84 бул­ган, рђхимђџњ Аллаџ85 . Ђмма мљтђгассыйб, "тар" књз илђ карамый иде. Џђр љмурнећ мђгънђви вђ рухани булган бер ноктасыны табарга тырыша иде. Чын могьтђкыйд86 мљселман иде. Даимђн телендђ ялгыз вакытларында догаларын­нан "Аллаџумђ инни ђсъђлњкђ ђн тњхйђ кальби бинури мђгърифђтикђ вђ му-хђббђтикђ ђбђдђн, Аллаџуммђ, йа, Хђййњ, йа, Каййуму, ђхый кальби бинури мђгърифђтикђ вђ мухђббђтикђ ђбђдђн" дигђн доганы дђвам итђ иде. "Аџ" иткђн вакытларында џђм шул дога ишетелђ иде. Бигрђк мђшђкатьле вакытла­рында намазга керешђ иде. Намазлыкта ихласы бар иде. Намаз хосусларын да фђлсђфи рђвештђ исбат итђ иде, кирђкле вђ файдалы икђнчелегене тђшуыикъ вђ тђњсыя кыладыр87 иде. Фђраизне ђда итђргђ88 ђйтђ торган иде.

Бигрђк олугъ сњзе иде "ђссђќадђте хђзза" дигђн сњз; моныћ мђгънђсенђ кђм-аџуа галђйџи89 аћларга йакыйн90 кирђк диеп халђте ихтизарда91 кулында Коръђн, агызында, телендђ "Аллаџ, Аллаџ, Аллаџ" яды ќђрйан итђр92 хђлдђ тђслиме рух93 итте. Иннђ лиллђџи вђ иннђ илђйџи раќигун.

Мђрхњм гомерендђ бер мђртђбђ (Чутайда мђдрђсђдђ ятканда) љйлђнм-еш вђ шул ќђмђгате илђ 40 еллар гомер сљрмештер. Мђрхњм хђзрђтнећ ќђмђгате Ќаубаш карьясенећ мђшџњр имамы Сђйфелмљлек хђзрђтнећ кызы иде. Петербургка килеп, 37 еллар торганнан соћ, хђзрђтнећ њзеннђн 4 кенђ ел мокаддђм, 1907 елда вафат итте. Абызтай хђзрђтлђренећ вафаты илђ мђр­хњм Гатаулла хђзрђтнећ рухында бик зур бер њзгђреш булып, моннан соћ бљтен нђрсђлђреннђн ераклаша башлады. Тђклиф вђ тђкђллеф дигђн нђрсђлђр бетте. Электђ йомшак табигатьле Гатаулла хђзрђт моннан соћ шђфкатьле вђ тагын да мђрхђмђтлелек изџар кыла94 башлады.

Фђкать бу вакыт мђрхњмнећ табигатендђге гасабилык95 галђбђ кыла96 башлап, эчендђ бер авырулык гарыз97 булды. Моннан соћ џаман авырая-авырая, 1909 нчы елда тђмам тњшђккђ ятты. Соћра Австриянећ Карлсбад шђџђре суларына барып бераз аруланса да, 1910 нчы елныћ язында (февраль аенда) докторларныћ катгый мђслихђт књрњлђре буенча операция ясатты. Операциядђн соћ яхшы сђламђтлђнгђн кеби булып, ќђен истирахђткђ98 чы­гып, кљзен чынлап яћадан эшкђ тотынган иде. Ул арада яћадан мђрхњмнећ шул иске авыруы яћарып, 1911 нче ел башыннан йљреп торып, аяк љстеннђн авырый башлады. Бер-ике ай шулай аяк љстеннђн авырып, ахырында тњшђккђ ятты. Монысы инде ђќђл тњшђге иде. Моннан соћ артык чыгып йљри алма­ды, тђмам 2 ай дигђндђ бер дђ сђламђтлђнњ ихтималы калмагач, янђдђн ши­фаханђгђ керде. Лђкин аныћ кљннђре саналган иде инде, шифаханђгђ кереп бер ќомга дигђндђ тђкъдире илаџи99 уларак ахунд хђзрђтлђре дарелфђнадђн дарелбђкаййђ рихлђт итте100 . Иннђ лиллђџи вђ иннђ илђйџи раќигун.

 

Мђрхњмнећ ќђмгысе 7 баласы булып, љчесе вафат, 4 сђламђттер. Бу 4 варисларыннан љчесе кыз, берсе угылдыр. Кызлары џђркаюсы тиешле тђрбия (урта мђктђп образованиесе) књреп, кияњгђ чыкмышлар. Угьлы "Нур" укучы­ларга мђгълњм Сафа ђфђнде Баязидов ќђнаблђредер. Мљхђммђдсафа ђфђнде русча вђ мљселманча мљкђммђл тђхсил књрмеш101 , заманымызныћ зыялы егетлђреннђндер. Мљселманчаны башлап Касыймда мђшџњр Гариф хђзрђт хо­зурында, соћра Казанда дамелла Галимќан хђзрђт мђдрђсђсендђ (мђдрђсђм "Мљхђммђдия"дђ) тђхсил кылмыш. Дђњлђт мђктђплђреннђн гимназия тђмам итеп дарелфљнњнгђ кермеш102. Хђзердђ Петербург дарелфљнњненећ ђссљннђи шђркыя шљгъбђсен103 тђмам итеп государственный экзаменнарыны тоту илђ мђшгульдер. Шуныћ илђ бђрабђр њз мђхђллђсендђ 4-5 еллардан бирле мђхђл­лђ лђуазимен дђ њтђп килђдђр. Соћгы елларда пђдђре мђрхњмнећ авыруы бик ќитдилђшеп киткђч, мђхђллђ хезмђте тђмамы илђ дип ђйтерлек атасыннан ни-ябђтђн104 Сафа ђфђнде љстендђ иде. Уафакна Аллаџу вђ ќђгалнђ вђ ђййаџу минђс-салихин.

"Нур" газетасы, 1911, № 231, 1 июнь

 

Мђкалђне басмага

Раиф Мђрданов

хђзерлђде

 

1 ќиуарендђге - янындагы

2 хђтме кљтеб кылганнан соћ - укыганнан соћ

3 тђдрис - укыту

4 иштигаль иткђн - шљгыльлђнгђн

5 дђгьњђт итмешлђр - чакырганнар

6 тђэсис ителгђн - нигезлђнгђн, оештырылган

7 тасдыйк иттерелеп - расланып

8 лђуазимен - вазифасын

9 пайтђхет - башкала

10 ђфкяре гаммђсе - ќђмђгать фикере

11 истифадђдђ булындылар - файда таптылар

12 хђяты - тормышы

13 билкасд - махсус

14 фђгалияте - эшчђнлеге

15 мљдафђга - яклау

16 гайре рус - рус булмаган

17 сђрлђњхђсилђ - исеме астында

18 мђќђллђсендђ - журналында

19 рђддия - кире кагу

20 мљфассаль - тђфсыйльле

21 лђфзы - сњзе

22 иќтиџад - тырышлык

23 гонуанында - исемендђ

24 мђзкњр - телгђ алынган

25 зикер итњгђ - искђ алуга

26 сљтњннђре - баганалары

27 мљсђгыйдь тњгелдер - мљмкинлек бирми

28 кабил тњгел - кабул итми

29 нам - исемле

30 хђмияте тђхт - яклау

31 сђййђрђт вђ тђрќемђи хале - тормыш юлы џђм эшчђнлеге

32 ђхкяме шђргыяне - шђригать хљкемнђрен

33 ќамигь - эченђ алган

34 кыйрађт - уку

35 хамиел-миллђт - миллђт сакчысы

36 нљфњзе - абруе, авторитеты

37 шљгьбђсендђ - бњлегендђ

38 лисаны - теле

39  мљтђрќиме - тђрќемђчесе

40 рђџбђр - њрнђк

41 мђсќеде ќамигысы - ќамигь мђчете

42 мокаддђм – элек

43 мљсђгыйдь - рљхсђт

44 вљќњдкђ килђ - тормышка аша

45 ђхваль мљсђгыйдь улгач та - хђллђр мљмкинлек биргђч тђ

46 муаффђкъ улды - иреште

47 џђфтђ - атна

48 1323 нче сђнђи џиќриядђ - милади 1905 елда

49 эчрњ – эчке

50 тђрђкъкый, тђмђдден - прогресс, мђдђнилек, цивилизация

51 џђнњз - џаман

52 тђњсыя кылып - њтенеп, кићђш биреп

53 манигь - киртђ

54 тђсадеф - туры килњ

55 ихтилафларны - каршылыкларны

56 бинађн галђйџи - шућа књрђ

57 тђњсыясе - васыяте

58 Хариќия Нђзарђтђндђ - Тышкы эшлђр министрлыгында

59 рљтбђ - дђрђќђ

60 тђлтыйф ителмештер - бњлђклђнгђн

61 мђзкњр - ђйтелгђн

62 нишан - орден

63 тђзђййен ителгђн - зиннђтлђнгђн, бизђлгђн

64 ихсан - бњлђк

65 рђддиялђре - кире кагып язган хезмђтлђре

66 тђбђгалђренђ - гражданнарына

67 гарыз кылганнар - тђкъдим иткђннђр

68 лђуазимне – вазифаны

69 мљсамђхђле - кић књћелле

70 хђлим - сабыр, йомшак

71 касдан - ният белђн, махсус

72 пианога – пианинога

73 валлаџу ђгълђм - Алла белђ

74 садыйк - тугъры

75 бабында - мђсьђлђсендђ

76 мљтђгассыйб - фанатик

77 љмуре шђргыяне - шђригать эшлђрен

78 бихак ђда кылуны - тиешенчђ њтђњне

79 сђлђф - борынгы

80 ђџле иттика - диндарлык

81 ђџле тђсаууыфка - суфыйларга

82 пђдђре - ђтисе

83 ђџле сљлњктђн - иярњче

84 мљќђззиблђрдђн - суфыйлардан

85 рђхимђџњ Аллаџ - Алла рђхмђт итсен

86 могьтђкыйд - иманлы

87 тђшуыйкъ вђ тђњсыя кыладыр - кызыксындыра џђм кићђш итђ

88 фђраизне ђда итђргђ - фарыз гамђллђрне њтђргђ

89 кђмаџуа галђйџи - тулаем

90 йакыйн - шиксезлек

91 халђте ихтизарда - њлем алдындагы халђттђ

92 яды ќђрйан итђр - кабатлаган

93 тђслиме рух - вафат

94 изџар кыла - књрсђтђ

95 гасабилык - нервлары какшау

96 галђбђ кыла - ќићђ

97 гарыз - пђйда

98 истирахђткђ - ялга

99 тђкъдире илаџи - Алла тђкъдире

100 дарелфђнадђн дарелбђкаййђ рихлђт итте - фани дљньядан мђћгелек дљньяга књчте

101 мљкђммђл тђхсил књрмеш - камил гыйлем алган

102 дарелфљнњнгђ - университетка

103 ђссљннђи шђркыя шљгъбђсен - шђрыкне љйрђнњ бњлеген

104 ниябђтђн - вђкиллек бирелеп

 

Искђрмђлђр:

* Соловьев Владимир Сергеевич (1853-1900) - рус философы, дин билгече, публицист џђм ша­гыйрь.

** Лесников - типография хатасы, булырга тиеш: Лесков Николай Семенович (1831-1895) -мђшџњр рус язучысы.

*** Ренан Эрнест Жозеф (1823-1892) - дин тарихын љйрђнгђн атаклы француз галиме, фило­соф.

**** Ушинский Константин Дмитриевич (1824-1870) - бљек рус педагогы, рус педагогикасы фђненђ нигез салучы. 1861 елда дљнья књргђн "Родное слово" дђреслеге 150 тапкыр басылып, дан казана.

***** Победоносцев Константин Петрович (1827-1907) - књренекле дђњлђт эшлеклесе, 1868 елдан сенатор, 1872 елдан Дђњлђт советы ђгъзасы, 1880-1905 елларда синодта обер-прокурор.

 

Резюме

Вниманию читателей предлагается биография Петербургского ахуна Гатауллы Баязитова, ранее опубликованная в форме некролога на его смерть (газета "Нур" 1 июня 1911 г.).

Родом он из дер.Тимганау, что под Касимовом. В 1870 году каси­мовские татары, проживающие в Санкт-Петербурге, решили создать собст­венный приход и открыть медресе. Гатаулла Баязитов и стал имамом этого прихода. Ученый, автор научных монографий по проблемам философии ис­лама, был очень авторитетным мусульманским деятелем России. Он также занимался широкой общественной деятельностью: выступал со статьями на разные темы в газетах "Сын Отечества", "Новое время", "Новости", "Петербургские ведомости", журнале "Неделя", преподавал основы ислама в Пажеском корпусе, Николаевском, Александровском, Первом и инженер­ном корпусах, был переводчиком с турецкого в Азиатском департаменте. С 1905 года в Петербурге Г.Баязитов издавал газету "Нур" (Луч) на татарском языке.

За свою деятельность на благо народу и службу в Министерстве ино­странных дел он был награжден 5 медалями, орденами "Станислава" III степени, "Анны" II и III степени.