1996 3/4

«Кљрђшче осталыгы мића ќићел генђ бирелмђде...»

"Кљрђшче осталыгы мића ќићел генђ бирелмђде..."

Чемпион истђлеге

 

Куйбышев љлкђсенећ Похви-стнев районында 1932 елныћ 22 мартында туганмын.

Ђтием Гђрђев Мљхђммђтгђрђй революциягђ кадђр батрак булып бай кешелђргђ хезмђтчелек итеп эшлђп ќерегђн, аныћ соћында, њзенећ 1 класс грамотасы булмаса да, 12 ел буена кибетче булып Гали авылындагы кешелђр арасында яхшы ук авторитетка ирешкђн. Ахырысы шунлыктан њзем бђлђкђй генђ курну малай булсам да, ђткђ­йнећ иптђшлђре џђрвакытта мине књргђч: "Гђрђй, синећ малай љчен генђ њземнећ кызымны њстерђм инде", - дип ђйтњлђре ђле дђ истђн китми.

Бигрђк тђ минем љчен тынгы­сызлык кибеткђ тљрле манафактур-лар килгђч була иде. Бер-берсеннђн сорашып ђйбернећ ќитмђслеген белгђч, минем арттан килеп житђ-лђр џђм, тиз генђ киендереп: "Ђйдђ, Наил иркђм, ђтиећ янына кибеткђ канфит ашарга", - дип књтђреп китђлђр иде. Билгеле, ки­бетче малаен књтђреп кергђн ке­шегђ кибет янына ќыелган халык, тик карап кына, аны књз белђн озатып, бер сњз дђ ђйтмичђ кала­лар.

Кергђн кеше ђтинећ бљтен эшен ташлатып: "Гђрђй абзый, си­нећ янга килђ торган малаећны књреп, бу баланы казлар, ђтђчлђр таламасын, тирђ-якта усал гына этлђр дђ бар, абњ, харап итђрлђр дип, бљтен эшемне ташлап, ки-термђк булдым", - дип сљйлђнђ. Ђткђй бу кешегђ зур рђхмђт тђ ђйтеп љлгерми, ул абзый: "Бер ике-љч метр ђйбер њлчђ ђле", - дип љст­ђп куя.

Кешенећ яхшылыгына ях­шылык итмиче булмый ич, ђткђй тиз генђ 3 метр кызыл манафак-турны њлчи дђ, аны ерткан тавыш­ны тыштагы халыклар ишетмђс­еннђр љчен, юктан гына ныгытып кычкырып ютђллђп ала. Теге аб­зый кай арада автомат кебек тиз генђ књлмђген књтђреп тукыманы биленђ урап та љлгерђ.

Бу - мића 4 яшь тулып 5 кђ чыккан вакыт. Ильяс џђм Камил абыйлар њлгђч, ђти-ђнинећ ић бе­ренче џђм ић ярата торган малай­лары булып калдым. Шућа књрђ дђ, ахырысы, ђткђй кая барса да мине калдырмаска тырыша иде. Ял кљннђрен ќђйнећ матур вакытында Гали авылыннан ерак тњгел тњбђ-рђк урманга милђш џђм читлђњк агачлары књберђк ќиргђ утынга бара идек. Ђткђй эштђн кайткач мине, йоклаган булсам уятып, ал­дына утыртып ныгытып сљйђ, тљр­ле-тљрле канфитлар џђм тђмђкене калын гына тљреп, бу ни ясар икђн дип кызыксынып, кулга тоттыра иде. Билгеле, баштарак мин ертка-лап бетерђ, озак-озак тљчкерђ идем. Topa-бара аз-аз гына тарта башла­дым. Ђткђй бу уенныћ зурга киткђнен сизеп, тђмђке бирми башлады. Мин озак уйлап торма­дым, тартуныћ ђле тђмен белмђсђм дђ, тарта белгђч, иртђн ђткђйдђн алда торып, кесђсендђге тђмђкене алып куям да, иптђшлђрем Мид­хђт, Ђхмђтшђрип, Закир бергђ-бергђ ќыелышып тарта башладык. Бердђн-бер кљнне иртђн ашарга утыргач, ђни сњзне болай башлады: "Улым, ни ясарга бу књрше малае Гаптулла белђн, џђр кљн саен атаћ­ныћ кесђсеннђн тђмђке югала, шу­ныћ эше, ахрысы?" - диде дђ" ђти белђн карашып куйдылар.

Эшнећ болай икђнен белгђч, мин тагын да ныгытыбрак тарта башладым. Бер кљнне карасам, ђтинећ кесђсендђ 2 пачка тђмђке, аз булмасын дип, икесен дђ алып чыктым. Иптђшлђр дђ љйрђнеп киттелђр инде, иртђн иртњк ын­дырда арышлар арасында кљтеп то­ралар. Дњртебез дђ, калын итеп тљреп, тартып ќибђргђн генђ идек, ни књзећ белђн књрсђћ, безнећ љстђ кара болыт ќерегђн кебек булды. Койма артыннан ђти килеп чыкты да: "Менђ нинди Гаптулла икђн!" -дип минем ќилкђдђн нык кына кысып алып, йомшак ќиргђ типте дђ: "Бњтђн књрђсем булмасын", -дип эшенђ китте. Белмим инде, шул вакытта ныгытып курыктым­мы, ђллђ тартуныћ файдасызлыгын белеп, ђллђ инде ђтинећ ђйтњенђ књнеп, шул ук кљннђн тартуны ташладым.

Яшьлегемдђ књп уйнадым, књћел ачтым, аптырауга калмадым, лђкин бњтђн, шушы кљнгђ кадђр ђтиемнећ тђмђкесен џђм папиросын алмадым.

Шулай итеп кљннђр њтђ тор­ды, шундый књћелле џђм шатлык­лы кљн - шкулга барыр кљн дђ ќитте. Бљтен уеннарымны ташлап, "Зур бњрек" дигђн шигырьне ятлап, иртђн 1 сентябрьдђ 1940 елда мђк­тђпкђ киттем зур-зур атлап.

Ђткђйнећ тырышып тактадан ясаган каеш баулы партфеле мића бик авыр тоелды. Шулай итеп ђк­рен генђ укый, яза, сыза башла­дык. Белмим ни сђбђптђн, уку авыр булмады, бишлелђрем књп булмаса да, укытучы Фђхертдин абый џич бер вакыт икелене куй­мады. Ђ инде икенче, љченче џђм дњртенче классларда яхшы укучы ясап бњлђклђделђр.

1941 елда ђтине герман су­гышына алып киттелђр. Билгеле, барлык авырлык ђни љстенђ калды. 5 бала, мин дђ њсеп ќитмђгђн, шу­лай булса да, йорттагы барлык эшлђр минем љстђ: балаларны аша-ту-эчерњ, печђн ђзерлђњ булсынмы, утыны да кирђк, мал-туарныћ бар чагы ђле, аларны да карарга кирђк. Ђни иртђдђн кичкђ хђтле колхозда эштђ.

Шулай ђкрен генђ вакыт њт­те, кырларда књкрђп арыш џђм бо­дай ќитте. Бер матур кљнне иптљшлђрем белђн болынга кызлар янына уйнарга чыгып киттем. Бо­лынныћ ђле бик матур чагы, печђн чабылып бетмђгђн, язгы ташу ва­кытында бњленеп калган књллђр дђ бљтенлђй њк кипмђгђн. Љстђл љсте кебек тигез, ямь-яшел бђрхет ќирдђ чђчђклђр, ућ якка карасаћ, тау битеннђн ерактан ќем-ќем ки­леп чылтырап Тђрђгел суы тљшђ. Ел саен яр буенда кояшта кызы­нып, кып-кызыл булып кура ќилђк џђм ќир ќилђк пешђ. Сул якка карасаћ, тњбђрђк урман, тирђ-ягы ђрђмђ, эче тулы йемешлек: ка­ра шомырт, балан, карлыган џђм бљрлегђн ничек ућган џђм ничек љлгергђн.

Урман буйлап болынны ко­чаклап алган сыман Саураш суы ага, Тђрђгелгђ таба, њзе зур елга булмаса да, књп кенђ балаларныћ џђм зурларныћ књћелен таба: яз башында корбан дигђн балык, ђ кљзгђ таба кушбаш каба.

Бу кљнне болында без бик яхшы ял иттек, чђчђк ќыйдык, ак тирђк џђм кыр йљгереш уйнадык. Этим сезгђ: хисапсыз кљне буе чапсак та, џич бер арымадык, тал­мадык џђм туймадык. Озын кљннећ ничек узып киткђнен сизми дђ калдык. Кайтырга да вакыт житте ахыры дип, бер-беребезгђ карашып алдык. Шул вакытта бер кызга минем књз туктап кала, аныћ да ике књзе якты йолдыз кебек яна. Бу хђлне књргђч, њзем оялам, њзем кљям, џаман да аћа туры итеп ка­рыйм, нинди генђ сњзлђр табып, аныћ янына барыйм. Кыз да бор­чылды, оялып кына сыгылды, бљ­гелде џђм елмайды, яратканымны белде. Уйлый торгач, минем башка бер истђлек килде, џђм мин, књзне йомып, кызга таба атладым, ђни сљйлђгђн сњзлђрне кычкырып ка­батладым: "Яшь вакытта кыз кола­гын тешлђсђћ, гомерлек ярыћ бу­ла, мин сине сљям, сића љйлђнђм, Рђйхана, шуны бел!". Уйланып ка­лып, бер ни дђ ђйтђлмђде бу сњз­лђргђ Рђйхана, џђм сизми дђ кал­ды, мин аны кочаклап, бер кола­гын тешлђп алдым. Аткан ук кебек кыз кочактан чыгып та качты, ун минут та њтмђде, ђнисе килеп:

"Син мљртђтсећ, мђлгунсыћ, кем кушты сића, ни ачудан кызымныћ колагын тешлђдећ", - дия-дия мине куып китте. Шул вакытта рђхмђт инде аякларга, арымады - талма­дылар, Шђмсебанат апа, ни ты­рышса да, басып ќитђ алмады. Бо-лай гына ташламады ул, љйгђ ђни янына килеп, шау-шу, гауга књ­тђрде. Ике кљн куркып љйгђ кер­мичђ, тњшђм астында кунып ќе-ресђм дђ, барыбер бер кайтырга инде дип торган вакытта минем бђхеттђн ђнинећ суярга тавык куып ќерегђнен књрдем дђ йљгереп килеп тавыкны тотып, Зиннђт ба­байны табып, суйдырып та чык­тым. "Зиннђт бабайдан суйдыр­дым", - дигђч, ђни елмаебрак куй­ды, чљнки аныћ кулы тђмле, ќоны да яхшы йолкына дип сљйлђшк­ђннђрен књп ишеткђнем бар иде. Ђни љстђвенђ ђтђчнећ кикриген џђм ике тђпиен мића бирде.

Ашап туйгач, ђни шул ук ис­ке тавышны кузгатты: "Ни ясап син Рђйхананыћ колагын шул кадђр нык тешлђп алдыћ, карале, абыйсы, хайван булган мђллђ ми­нем малай", - ди, ђ Гђптелђхђт абый: "Борчылмыйк, бљтенлђй њк љзеп алмагач, бер ни дђ булмас", -дип йомышатып куйды. Шулай итеп, Рђйхана дигђн кызны гомер­леккђ оныттырдылар.

Ђкрен генђ матур ќђй дђ, кљз дђ њтте, кышныћ уртасы ќитте, сарайлар џђм коймалар тирђсен кар басып китте. Бердђ-бер кљнне тауда малайлар белђн сикђлтђлек ясап шуган вакытта мића бик ошаган классташым Наилђ иптђшлђре белђп килеп чыкты. Аны књргђч тауныћ ић биек ќиренђ ничек ме­неп житкђнемне сизми дђ калдым. Моћа хђтле бу ќирдђн бер кеше дђ чана белђн тљшмђгђн иде.

Инде бер менгђч, куркыныч булса да, аста Наилђ књреп торгач, йљрђклђнеп чанага утырып тљшеп киттем.

Шул кадђр зур тизлек белђн тљшеп, сикђлтђдђн туп-туры љскђ менеп киттем. Бермђлне чанам менњдђн туктап, туп-туры аска тљшеп китте. Шап итеп килеп тљш­тем дђ кузгала алмыйча торам. Малайлар, кызлар минем янга ќыел­дылар, сорашалар: "Наил, ничек сикердећ дђ ничек сикердећ?" - ђ мин бер сњз дђ ђйтђ алмыйча, тик књзлђренђ карап тордым, кљчђнђ торгач, "яхшы!" дип кычкырып куйдым. Шуннан соћ бер ай урын­да чирлђп яттым.

Шулай ай артыннан ай њтте, язгы матур вакытлар ќитте, иптђш малайлар ќыелышып Тђрђгел буе­на су керергђ киттелђр. Тик бер мин љйдђ калдым. Тиз генђ печђн йолкып сыерга салдым, бозауны болынга арканлап кайттым, каз­ларны, бутап куеп, абзарга яптым, бер тљче књмђч алдым да су буена чаптым. Йљгреп килдем, суга кер­дем, иптђшлђремне књрдем, йљзеш, чабыш џђм њрдђк чумыш унядык, никадђре арысак та, су керњдђн туймадык. Шундый кызык вакытта кычкыра књрше Шакирђ апа: "Наил, тавыкларыћа кара, че­бешлђрећ иђртеп ындырга таба ба­ра", - ди. Йљгереп љйгђ кайттым, барын да ќыеп сарайга яптым. Аныћ соћында тиз генђ уйлап ал­дым, аптырап хђйран калдым, юк, Наил, болай ярамый, књрше тирђ-як силђр: "Наил малларын кара­мый", - дияр. Шул вакытта башка бер уй тљште. Тавыкларны ќабып тотырга ќарамый, бозау сыман ар­канлап куйганнарын да књргђн юк, шућа књрђ мин болай иттем.

Озын гына йепне тавыкныћ аягына бђйлђдем дђ шућа 9 чебеш­не аягыннан тезеп бђйлђп куйдым. Йепнећ озынныгы ќитмђгђч, тагын мунчала белђн 3 чебешне аерым бђйлђп ќибђрдем. Бераз тавыкны, чебешлђре белђн кай арада кая ба­рып ќитер икђн дип, карап тор­дым. Тавык бер адым атлый да ар­тындагы 9 чебеш атлаганны кљтеп тора, аныћ соћында гына онытма­ган булса, тагын бер атлап куя. Шулай булгач, эш пеште. Мин ин­де курыкмыйча су керергђ киттем. Бераз вакыт узганнан соћ малай­лар: "Карагыз ђле, кыр казлары ничек тезелеп очалар", - дип кыч­кыралар.

Мин моны књрњ белђн эшнећ нидђ икђнен тљшендем дђ чебеш­лђрне коткарыр љчен Гилметдин бабайга йљгердем. "Бабай, ђйдђле, ал мылтыгыћны, тилгђн чебешлђ­рне алып китте", - дим.

Бабай бу хђлне књреп аптрауда калды, џич аћлый алмады бу хикмђтне: "Дљньяда 60 ел торып, чебешлђрнећ тилгђнгђ бауга тезгђн шикелле ияреп очуларын књргђнем юк иде", - дип сљйлђнде. Мин дђ њзем бђйлђп тилгђнгђ биреп ќибђр­дем дип ђйтђ алмадым. Ул вакытта инде тилгђн бездђн ерак китте. Ки­чен ђни колхоз эшеннђн кайтты, билгеле, арыган, књћелсез генђ. Эшнећ монда болай икђннеген белгђч, бетенлђй кызып китте. Ку­лына да бер ни киеп тормады, йор­ттан ярты кочак булгандыр кы­чыткан апкереп мине уалый баш­лады, такмаклый-такмаклый: "Шушылай мни карау малларны, тавыкларны, тизрђк бетсеннђр ди­сећмени, су буен дан кайтмас идем дисећмени, бђйлђп-бђйлђп тилгђнгђ чебешлђрне озатасыћмыный", - дип пешерде. Билгеле, мин кып-кызыл булып књпереп, пешеп киттем.

Шулай тљрле вакытлар бул­ды: ачлыкта, ялангачлыкта 4-5 ел њтте. 1945 елда ђти сугыштан кайтты. 7 классны 4-5 кђ бетереп, 1948 елда џљнђр училищесына Бе-зымянка шђџђренђ укырга киттем. 1950 елда Мактау грамотасы алып, 5 разрядлы слесарь булып заводта эшкђ тотындым. Эшне бик кызу башладым. 5-6 разряд белђн эшли торган тђќрибђле эшчелђрдђн ка­лышмый идем. Яхшы эшлђгђн љчен мактау кђгазьлђре, акчалата премиялђр биргђлђделђр. Ьич он-тылмый: њз кљчем белђн тапкан бе­ренче акчадан ђни белђн Рђйхана сећелемђ књлмђклеклђр алып кайт­тым.

Тулай торакта тордым. Бер дђ бер кљнне 1951 елда њзем белђн бергђ янђшђ яткан малай белђн бњлмђдђ кљрђш башланды. Никадђр генђ тырышып башымны боргач та бирелмђгђч ул: "Иртђгђ мин сине кљрђшчелђр янына алып барам", -дип куйды. Алып та барды.

Анда Иван Федорович Хала-фин дигђн тренер классик кљрђш буенча књнегњлђр алып бара иде. Мин: "Кљрђшергђ язылырга ярыймы?" - дип сорагач, сђламђтлегем, кайда эшлђвем, яшђвем турында сораулар бирде дђ иртђгђ кичке сђгать 5 кђ килергђ кушты. Мин авылда ук иптђшлђрем белђн бераз шаярткалаганым булгач, Иван Фе­дорович Халафиннан, њземнђн бђл-ђкђйрђк бер малайны књрсђтеп, бњген њк шушы малай белђн кљрђ­шергђ рљхсђт сорадым. Иван Федо­рович кљлемсерђп: "Ул сине атып бљрђ", - дип куйды. Мин тагы да ныгытыбырак сорагач, рљхсђт итте.

Йљгереп чыктым, келђмгђ бастым, ике кулымны билемђ ас­тым. Тренер сызгыртты, кљрђш башланды. Бер, ике, љч минут њт­теме, сизми дђ калдым, аякларым тњбђгђ таба менеп тђ китте, шунда ук шап итеп сыртыма тљштем.

Гарьлегемђ тњзђлмичђ, бер књгђрдем, бер кызардым, кљйдем, яндым, пештем. Лђкин минем гайрђт кайтмады. "Мин сизми дђ калдым ђле, аны тотып та љлгермђ­дем, зинџар, тагын кљрђшергђ рљх­сђт итегез", - дип сорагач, каршы килмђделђр. Киредђн чыктык, по­чмакка бастык, кулларны ныгытып биллђргђ астык. Кљрђш башланып књп тђ њтмђде, мине књтђреп алып келђмгђ ташлады да китте дђ бар­ды, мин торганны да кљтмђде. Мин ята биргђч, тренер килеп књтђреп алды. Минем муен мускуллары тартылган икђн, шућа књрђ ни ућга, ни сућга борылып карый ал­мый идем. Шул хђлдђн соћ 2-3 ай буе ничек кенђ теге малайны књтђ­реп бђрергђ икђн дип уйлап йљр­дем.

Кљрђшне бик яраттым, шућа књрђ барлык эшемне, укуымны, барлык ялларымны кљрђшњгђ ба­гышладым.

Заводта эш сђгать 8 дђ баш­лана. Иртђн сђгать 6 да торып за­рядка ясыйм, аныћ соћында ашыйм-эчђм, заводка йљгереп ба­рып ќитђрлек вакытны гына кал­дырам да бер нинди транспортка утырмыйча, ќђяњ чабам. Барып ќиткђч тђ верстак љстенђ кулъяу­лыгымны ќђеп књнегњлђр ясыйм. Аныћ соћында ђзерлђп куелган 20-25 килолы плитђлђр белђн уйнаш­тырып алам. Шимбђ љмђлђрендђ мастердан књтђрњ, ташу, казу кебе-герђк эшлђрне сорыйм. Эшли идем љч сменада. Етмђсђ, кичке мђктђп­кђ укырга кердем.

Вакыт бљтенлђй азайды, шу­лай да кљрђшмичђ атнаны бђтенлђй њк бушка уздырмый идем. Ныгы­тып тырышып бљтен књћелемне, эшемне џђм уеннарны шушы кљ­рђшњгђ багышлагач, тиз арада кљ­рђшергђ љйрђнњем књренеп торды.

Менђ инде барлык џљнђрећне, булдыклылыгыћны књрсђтер кљн дђ ќитте. 1951 елныћ декабрендђ Куйбышев шђџђре беренчелегенљ 52 килограмм њлчђњдђ кљрђштем. Бу њлчђњдђ барлыгы биш кљрђшче иде. Алтынбаевны, Ключниковны аркаларына салыр љчен озак вакыт џђм књп кљч куеп торырга туры килмђде. Ђ менђ Куйбышев љлкђсе чемпионы Старостин белђн алышта бик нык кљчђнергђ туры килде. 15 минут кљрђшкђннђн соћ очколар буенча гына ќићњне мића бирде­лђр. Билгеле, ић беренче ќићњ, ић беренче 1 дђрђќђле диплом џђм бе­ренче приз минем књћелне тагын да књтђреп ќибђрде. 1952 елныћ февралендђ Куйбышев, Казан, Уфа, Ульяновск шђџђрлђре матчында катнаштым. Матч Казанда њтте. Монда да љч очрашуныћ љчесен дђ оттым, Казан командасы љчен кљр­ђшкђн татар егетенећ исемен хђ­терлђмим инде, ђмма мића Казан­ныћ болелыциклары ярдђм итте­лђр. Ул болай булды: казанлы та­тар егетен књтђреп салгач, залда утыручы халык аћа ярдђм итђр љчен татарча кычкырдылар:

- Ућ якка борып ал, сућ ку­лыћны тартып чыгар, - дигђн сњз­лђрне ишеткђч, њземнећ кљндђш­нећ кайсы яктан качасын аћлап алдым да ныграк элђктердем. Тагы бер ќићњ.

1952-1953 еларда Идел буе чемпионатында беренче урынны алдым.

1954 елда Ижевск шђџђрендђ Идел буе чемпионаты булды. Ка­заннан килгђн Њтиев фамилияле малай, быел мин Гђрђевне 6 нчы минутта аркасына салам, дигђн. Моны ишеткђч, алдагысы елларны отып килгђч, минем бик ачу књпереп китте, хђтта эчкђ сыймый тышка чыкты. Аћа карап: "Мин сине 3 нче минутта келђмгђ бђреп, аркаћны яндырам", - дип куйдым.

Ђкрен генђ барлык кљрђшче­лђр оттырып чыгып беттелђр. Келђмдђ икђњдђн икђњ генђ кал­дык. Билгеле, кљрђш бик каты бу­лырга тиеш, беренчедђн, кем ќић­ђчђк, икенчедђн, бер - беребезне алдан ук бик нык кыздырып куй­дык бит. Моћа кадђр кљрђшне бо-лай ук ачулы, бик тиз џђм гайрђт­ле башлаган юк иде. Ахырысы, ашыгыбрак та киттем, вакытны да азрак куйдым, 3 минутта љлгерергђ кирђк, минем кебек ахмак кеше була торгандыр сирђк. Мин ђйткђн вакыт ќитте, тиз генђ суырып алып баш аркылы салырым дигђн идем, сизми дђ калдым, аякларым тњбђгђ таба менеп тђ китте. Моныћ ише захваттан Њтиевтђн качулары бик кыен, тагын ныграк борыбрак алды да ян ачуы белђн келђмгђ ар­кам белђн салды. Шулай итеп Гђрђев Наил икенче урында калды.

РСФСР чемпионатына ќићњ­челђр генђ бара дигђч, минем књће­лем бљтенлђй сњрелеп китте. Без­нећ командадан беренче урын ал­ган Петр Степанов, Александр Хле-бушкин, Алексей Ахматенко, Ра­фик Хљснетдиновлар минем янга килеп: "Ђйдђ, Наил, син дђ безнећ белђн, син яхшы ђзерлекле, мон­дый хаталар кем белђн булмый", -дип куйдылар. Кљрђшне нык ярат­кач, чемпионатта да кљрђшђсе килгђч, озак уйлап тормадым. Бик яраткан истђлекле гармунымны юлда књћел ачырга алган идем, шуны чыгарып саттым да, акчасы­на билет алып, њземнећ иптђшлђ­рем белђн Ленинградка РСФСР чемпионатына киттем. Монда инде бик аккуратно, сак кљрђштем. 7 кешене оттым. Шулар арасында СССР књлђмендђ 2 нче урынны ал­ган Б.Коламкарияне, РСФСР чем­пионы Внуковны, Њтиев тђ шунда элђгеп китте. Шулай итеп беренче урын алдым, чемпион тасмасын џђм медаль тактым. СССР чемпио­натына ђзерлђнњ ќыенына калдым.

Беренче урын алганны ишеткђч, Куйбышев шђџђр спорт комитеты председателе иптђш Си­доров - мине чемпионатка ќибђре­ргђ телђмђгђн кеше болай дип те­леграмма бирде: "Зур ућышыћ белђн, 1 нче урын белђн котлыйм. Борчылма, тыныч кына яхшы итеп ђзерлђн, барлык чыгымнарыћны тњлђрбез."

Ђзерлђнергђ шартлар яхшы булды. СССР чемпионатында Рос­сиягђ ике команда белђн катна­шырга рљхсђт иткђннђр. Шулай булса да, тренерлар 52 килолы њлчђњгђ икенче командага кемне куярга аптырап торалар иде. Мин РСФСР командасыныћ љлкђн тре­неры Василий Тимофеевич Савиновка килдем дђ: "Мине куегыз", - дип њтендем. Ул бераз мића карап торды да: "Нигђ ђле, Гђрђев, нђкъ менђ сине куярга?" - дип сорады. Чљнки мин СССР чемпионатында беренче урынны алам, алтын ме­даль алам, - дидем. - Тљш књрдем, - дип љстђп тђ куйдым. Беренчедђн, яхшы ђзерлђнгђн идем, зур ярыш­ларда катнашу тђќрибђм булмаса да, телђгем зур иде, аныћ соћында књнегњлђрдђ Б.Коламкариягђ дђ, беренче командага куелган

А.Ильиныхка да бер дђ оттырга­ным булмады.

Икенчедђн, тљш књрдем, йор­тыбызга бер зур кызыл сыер кай­тып керде. Иртђн иртњк болай дип юрап та куйдым: "Кызыл сыер - бу алтын медаль". Ничектер тренер­лар, яшь булсам да, икенче коман­дага алдылар.

Менђ 1954 елныћ 18 ноябре ќитте. Ригада СССР чемпионаты. Ќирђбђ минем љчен бик ућай бу­лып чыкты: баштан билгесезлђр, ђ соћгарак кљчлерђк кљрђшчелђр ту­ры килде. Моныћ кебек зур мђй­данда беренче мђртђбђ кљрђшњем иде, шућа мђйданныћ башыннан азагына кадђр план кордым. Кљрђш бик яхшы башланды. Ђкрен генђ берне, икене, љчне келђмгђ салдым, дњртенче кљндђш белђн арыдым, талдым, џич бер ни ясап булмаган­га хђйран калдым. Мин шулай да уйладым: "Бу егетне аркасына ба­ры бер алым белђн салып була". Тырыша-тырыша бер мђртђбђ кљч­кђ кулын "на ключ" алдым, ђйлђндерђ алмадым. Аныћ соћында тагы шул ук кулын алдым, тагы юк, љченче мђртђбђ алдым, бер ни ясап булмады. Шул кадђр арыдым, хђл­ем бетте, аптырауга калдым. Тагын бер мђртђбђ алып карыйм да, ђгђр ђйлђндерђ алмасам, њзем аркама ятырым, дип уйладым. Шуны гына кљтеп торган икђн ул да, мин ку­лын тоткан гына идем, бер дђ ка­рышмыйча, баштан књпергђ, аныћ соћында шунда ук шап итеп арка­сына ятты. Кљрђшњ бетеп, судья минем ќићњне раслагач, кљндђше­мнђн. "Нигђ башта бик нык кар­шылык књрсђтеп, аныћ соћында њзећ яттыћ?" - дип сорадым. Ул мића ќавап бирде: "Ђгђр дђ тагы шул алымын кабатласа, ятам, дип уйладым, чљнки бик арыдым, хђл­ем бетте, тагы да кљрђшерлек рђтем калмады", - дип ќавап бирде.

Шулай ђкрен генђ начаррак ђзерлђнеп килгђн кљрђшчелђр чы­гып бетте. Безнећ њлчђњдђ барлыгы 7 кљрђшче калды. Былтыргы (1953 елдагы) Советлар Союзы чемпионы Валентин Широков бик ќићел генђ њзенећ кљндђшен аркасына салды. Менђ мића да зур мђйданныћ кљчле кљрђшчелђре белђн келђмгђ чыгар вакыт ќитте. Моћынчы тренерлар мића бер нинди дђ игътибар бирмђделђр. Билгеле, њзлђренећ бљтен игътибарларын, вакытларын, кљчлђрен, белгђн гыйлемлеклђрен беренче командага кертелгђн кљрђ­шчелђргђ бирделђр. Мђйданныћ љченче кљнендђ барсыннан алда ба­рып њлчђндем, аз гына ашадым-эчтем, бераз ял иттем дђ мђйдан залына киттем.

Без килњгђ монда барсы да љлгергђн, кемнђр кем белђн кљрђш­ергђ тиеш исемлеге эленгђн. Шунда барсы да - тренерлар, кљрђшчелђр ќыелган, кечкенђлђре аяк очына басып, ђ инде авыр њлчђњдђ кљрђш­њчелђр шул ук исемлекне бљгелеп карыйлар. Кем-кемне отса, ничек булыр, нинди урынга чыгарым, дип тљрлечђ чамалыйлар. Кайсыла­ры ућай ќирђбђ элђгњенђ сљенђ, ђ кайсылары кљенђ, ђ кайсы берсе, нервалары тњзмичђ, кљрђш башлан­ганчы ук љенђ кайтырга ќыена. Безнед њлчђњдђ ярыш болай башланды: беренче разрядлы Гђрђев -спорт мастеры Широков, спорт мастерлары Коршунов - Акопян, Соловьев - Ильиных кљрђштелђр, ђ бер кљрђшче ял итте.

Н.Коршунов - Акопянны, Н.Соловьев - Ильиныхны отты. Безгђ дђ вакыт ќитте. Дикторныћ игълан иткђнен дђ кљтеп тормады, кљлемсерђп, књкрђген киереп, нык-нык басып, эре атлап Валентин Широков келђмгђ таба китте. Ашыкмый гына мин дђ артыннан килеп ќиттем. Сызгыртулары белђн кулларымны сызганып, џич бер куркусыз кљрђшергђ киттем. Келђм уртасында беренче мђртђбђ СССР чемпионы белђн бер­беребезнећ књзлђренђ тутырып ка­раштык, исђннђштек. Бик кызу џђм бик каты кљрђшђ башладык, 2 минут та њтмђгђн иде ђле, без Инде бер-беребезне келђм читенђ берничђ мђртђбђ ташладык. Болай башлау чемпионга бер дђ ошамады, кызы­шып китте, шунда ук яћгылышлык та ќибђрде, мин аптырап кал­мадым, тиз генђ суырып алып, ян­баш аркылы књпергђ салдым, љстђњенђ љстендђ ятып калдым. Ничек кенђ бассам да, борсам да, сыртын келђмгђ тидерђ алмадым. Зур осташул, ќаен белђ, кулын ычкындыр­ды да чыгып качты. Моныћ белђн генђ тукталып калмадым. Вакыт­ныћ азагына кадђр тагын 2 мђртђбђ књпергђ салдым, 5:1 исђбе белђн љстенлек алдым. Аныћ соћында Николай Коршуновны оттым, финалга кердем. Менђ кљткђн вакыт ќитте. Халык белђн зал тулды, матур ак киемнђн судьялар келђм кырыена) чыгып бастылар. Баш судья, ќићњчелђргђ тиешле призларны, бњлђклђрне алып чыгып, љстђл љстенђ куйды џђм мђйданны башлап ќибђрер љчен микрофон янына барып басты. Шул арада Мђскђњ вђкиле ђкрен генђ, ашыкмый гына, бљтен халыкка џђм кљрђшчелђргђ књренерлек итеп ялтыратып, алтын медальлђрне љстђлнећ кызыл эскђтеренђ асты.Ић беренче безне чакырды­лар. Николай Соловьев - зђћгђр по­чмакка, ђ мин кызыл почмакка бастым. Књз бер медальгђ тљшђ, бер бер - беребезгђ карыйбыз, ничек кенђ егарга џђм ничек кенђ алтын медальне алырга дип план корабыз. Николай Соловьев спорт остасы, безнећ илдђ генђ тњгел, башка иллђрдђ дђ данлыклы яхшы кљрђ­шче булса да, алтын медаль алырга чыккач, џич бер курыкмадым џђм њземне кимчелекле дђ књрмђдем, чљнки шушы кљннђн алып љр-яћа спорт остасы - мастер спорта идем инде. Бары тик мин генђ отарга ти­ешле дип уйлап куйдым. Алтын медаль мића бик кирђк: ул - зур дан, стипендия китерђ, Европага юл ача...

Шулай булып чыкты да. Со­ловьевны 3:2 исђбе белђн оттым, беренчелекне џђм алтын медальне алдым, шунда ук Египетка барырга ђзерлђнергђ калдым.

Беренчелекне алгач, мине тљрле шђџђрлђргђ, Мђскђњгђ, Ки­евкђ, Ленинградка, тљрле ќђмгыя­тьлђргђ - "Спартак"ка, "Совет ар-миясе"нђ, "Динамо"га чакыра баш­ладылар, квартира џђм акча белђн кызыксындырдылар. Мин, бер нинди квартира џђм акчага кызы­гып, њземнећ Гали авылыннан џђм "Крылья Советов" ќђмгыятеннђн бер ќиргђ дђ китмђдем. Шартлар бик яхшы булмаса да...

Ярышлар тђмамлангач та Куйбышевта да озак тукталып тор­мадым, Гали авылына ђти-ђнилђр янына кайтып киттем. Авылда яћалыкларны белмђгђн кеше юк, Наил бљтен Советлар Союзындагы кешелђрне ќићеп чыккан икђн, дигђн хђбђр йљри. "Волжская ко-мунн^." газетасы зур фоторђсемемне куеп, астына "Наиль Гараев - чем­пион Советского Союза" дигђн мђкалђ язган.

Моны укып карагач, минем бабай Габдрђшит, хатынныћ атасы, сљенеченнђн авыл советына йљгереп кергђн дђ, ахырысы, чемпион сњзен оныткан, љстђлгђ сугып: "Нишлђп утырасыз, ђйдђгез каршы алырга, минем кияњ Наил кайта. Ул бит шпион Советского Союза", - дип кычкырган. Шуннан бирле компа­ниялђрдђ чемпион урынына шпион дип кљлешеп алалар.

1955 елныћ февралендђ бе­ренче мђртђбђ Советлар Союзы ко­мандасында шведлар белђн иптђш­лђрчђ очрашуда кљрђштем. Швед­лардан моћа кадђр књп иллђрдђ кљрђшеп ќерегђн данлыклы Андер­сен фамилияле њзе бђлђкђй генђ, ђмма калынча саргылт-кызыл кљр­ђшче чыкты. 15 минут буена бер­беребезне аркасына сала алмадык, тик барлыгы бер тапкыр янбашка тартып алып, яхшы итеп књпергђ салган идем, шул хђл итте, очколар буенча оттым. Командабыз да отты.

Бусы 1955 елныћ апрелендђ мин Советлар Союзы командасы белђн Кљнбатыш Германиягђ дљнья беренчелегенђ баргач булды. Љч ел элек заводта слесарь булып эшлђп йљргђндђ мића дљньяныћ ић кљчле кљрђшчелђре белђн алышта Совет­лар Союзыныћ дђрђќђсен якларга туры килер дигђн уй башыма кереп чыккаладымы икђн? Кечкенђ генђ Карслуэ шђџђренђ дљньяныћ тљрле якларыннан 24 илдђн кљрђшчелђр ќыелды. Беренче очрашуда мин баллар буенча фин кљрђшчесенђ от­тырдым, аннарны ќићел генђ грекны, болгарны ќићдем.

Дњртенче очрашуга кыска буйлы, нык мускуллары уйнап торган француз чыкты. Аныћ белђн алышта безнећ кайсыбыз финалга чыгасы хђл ителђ иде. Мића фран­цузны сыртына салырга кирђк иде. Кљрђшне џљќњм белђн башладым, 7-8 минутлап тартышкач, фран­цузныћ корычтай куллары йомша­ра баруын тойдым, ђмма ул ђле куђтле џђм џич тђ ятарга ќыенмый иде. Ђ вакыт дигђнећ бара, менђ нибары 15 секунд калды. Шулчак
тренерымныћ дулкын ланулы:

"Књтђреп бђр!" - дигђн боерыгын ишетђм. Џђм французныћ кулын џђм башын элђктереп, кискен хђр­ђкђт белђн суырып алып, аны келђмгђ ыргытам, ђ ул бичара џђм хђлсез сыртында сузылып ята - бу чакта кљрђш туктатылырга 2 се­кунд калган иде. Бђхђсне менђ шу­лай оттым.

Ђмма ић куђтле кљрђшчелђр белђн алышлар ђле алда иде. Бер­ничђ минуттан мин яшендђй ќитез италияле Фабр белђн кљрђшкђ чыктым. 8 минут дђвамында каты тартыш барды - кљчле џђм тђќриб­ђле итальян бер арада мине кысып тота џђм сыртыма ђйлђндерђ алды. Мин ќићелдем.

Дљнья беренчелегенђ чемпио­натта соћгы кљрђшем тљрек Акбае белђн иде. "Неужели мин тагын тљреккђ дђ - ул дљнья чемпионы џђм тђќрибђле кљрђшче булган љчен генђ - оттырам икђн дип уй­ладым, шундук њз- њземђ: - Наил, син тљрекне сыртына салырга ти­ешсећ" - дидем.

Без келђм уртасында очраш­тык - тљрек мића маћгай астыннан усал карашын ташлады, аныћ да бик отасы килђ иде. Ул бик азарт­лы тљстђ мића ташланган иде, бер­ничђ мизгелдђн соћ ул инде келђм­гђ барып тљште. Тљрек тагын бер ыргым ясады, тагын барып чыкма­ды. 9 нчы минутта ул тагын бик хђтђр хђлдђн келђмнђн шуып чы­гып кына котылды. Судьялык итњ­че инглиз кљрђшне келђм уртасын­да башларга чакырды.

Залда утыручы 200-250 бо­лельщик тљреккђ Алладан ярдђм сорый. Књп очракта Аллаџы тђгалђ ярдђм итми, бу юлы да шулай бул­ды. Мин исђ урысларныћ: "На бога надейся, да и сам не оплошай" дигђн ђйтеме буенча эш иттем. Тљрек, менђ - менђ оттырасын си­зеп, тњбђн иелеп, башы белђн ми­нем эчемђ бђрде - "солнечное спле­тение" дигђн нервлар њрелмђсенђ элђктерде, бер мизгелдђ минем књзлђремђ караћгылык ићде, алар-ны ачкач, њземне урманда итеп хис иттем, тирђ - юнемдђ наратлар-наратлар, аннары алар халык белђн тулы зал рђвешенђ керђ башлады; џђм шђйлим, ак халатлы берђњ ар­лы-бирле йљгерђ, ђмма џич аћлый алмыйм: нишлђп ђле мин монда?.. Кыскасы, аћымны югалту хђлендђ икђнмен.

Бераз рђтлђнгђч келђмгђ ка­расам, анда берђњ урынына ике тљрек басканнар да усал кљлемсе­рђп торалар џђм я, кирђгемне ал­дыћмы, дилђр кебек. Шул арада арбитр мине тырыша-тырыша келђмгђ чакыра. Тора торгач мин шуны аћладым: мин кљрђшергђ тиешмен, лђкин менђ тљреклђрнећ кайсысы белђн кљрђшергђ соћ? Тренер Вячеслав Петрович Катар-скидан сорадым. Ул шундый ягым­лы итеп, тњбђнгђ иел дђ яхшылап кара, дип ќавап бирде. Мин шулай иттем, ђ анда икђњ генђ тњгел, тљр­еклђр љчђњ џђм барысы да иелгђнн­ђр дђ мића текђлеп карап торалар. Шул хакта мин тренерга ќиткер­дем, књрђсећ, ул барысын да аћла­ды, мине кулымнан ќитђклђп, келђм тирђли алып китте. Келђм уртасында бер генђ тљрек калганын књргђч, мин аћа каршы чыктым џђм књтђреп алып келђмгђ сыла­дым. Шул секундта вакыт та чык­ты.

Ќићњ! Мин бљтендљнья беренчелегендђ 2 нче урынны алдым. амашачылар минем ќићњне шул­кадђр кљчле алкышладылар, шулай да минем ќићњемђ ић зур шатла­нучылар илдђш иптђшлђрем иде, мин дђ аларны котладым – безнећ СССР командасы 1 нче урынны ал­ды, ђ 6 иптђшем: Владимир Сташкевич (Ростов-Дон), Георгий Га­марник (Киев), Владимир Манеев (Кемерово), Гиви Картозия

(Тбилиси), Валентин Николаев (Ростов-Дон), Александр Мазур (Мђскђњ) дљнья чемпионнары бул­дылар.

Мића 1957 елда Мђскђњдђ Яшьлђрнећ III халыкара спорт уеннарында катнашырга туры кил­де: 5 очрашу, 5 ќићњ - 1 урын џђм алтын медаль.

Мића књп мђртђбђлђр чит иллђргђ ярышларга йљрергђ туры килде. Мин књп иллђрдђ: Австри­ядђ, Швециядђ, Финляндиядђ, Џиндстанда, Болгариядђ, Польша­да, Румыниядђ, Германия Демократик Республикасында, Сингапурда џђм башкаларда булдым. - Бездђн ерактагы Бирма иле турындагы истђлеклђремне бераз бњлешђ- сем килђ. Кечкенђ генђ гаќђеп гњзэл ил бу. Ул кљньяк-кљнчыгыш Азиядђ урнашкан, Џинд-Кытай Ярыматавында утыра. Аћа ярлар буйлап сибелгђн утраучыклар да карый. Ул чакта халкы 30 милли- онлап санала иде. Башкаласы - Рангун шђџђре.

Бирма - тропик климатлы тау иле, мђћге яшел пальмалар, бам­бук, кипарислар иле, ђмма халкы хђерчелектђ џђм наданлыкта кљн књрђ. Сирђк балаларга уку бђхете элђгђ, алар ачтан њлмђс љчен эшлђ­ргђ мђќбњр. Рангунда мин урамда яшђњче кешелђрне књрдем, тротуар - аларныћ ље дђ, эш урыны да. Шулай яшђњ аларга бик ошый икђн дип уйламагыз тагын, алар­ныћ йорты - ќире юк. Без автобус­ларны, трамвай - троллейбусларны, таксиларны белђбез, утырып йљри­без, ђ анда тљп транспорт - љч тђгђ­рмђчле велосипед, аны йљртњче рикши дип атала. Бу бик авыр хезмђт џђм ул аныћ љчен тиеннђр генђ ала.

Бирманыћ гади халкы совет кешелђренђ зур хљрмђт белђн ка­рый, инглизлђрне, америкалылар­ны яратмый. Совет спортчыларын џђр ќирдђ ачык йљз, яхшы сњз белђн каршыладылар, џђр ќирдђ озатып йљрделђр.

Кљрђшче осталыгы, чемпион дђрђќђлђре, алтын медальлђр, призлар-бњлђклђр мића тиз генђ, ќићел генђ бирелмђде. Ућыш-сызлыклар џђм шиклђнњлђр дђ, хђ­тта спортны ташларга уйлаган ва­кытларым да булды. Чын спортчы булырга омтылыш ќићде. Атна­ныћ 5 кљнендђ эштђн џђм укудан буш вакытларымда џђр сђгать спорт залында кљрђшче љчен зарури сыйфатларны камиллђштерњ белђн шљгыльлђндем. Ниндидер ућышка ирешњ љчен бернинди кыенлык ал­дында чигенергђ ярамый.

1963 елда мин зур аренада чыгыш ясаудан туктадым. Ленин­град физкультура техникумын, Ом­ски институтын тђмамладым да тренерлык шљгыленђ керештем. Куйбышев шђџђрендђ Совет Ар­миясе клубында эшлим, СССР, РСФСР ќыелма командаларын да ђзерлђњдђ катнашам. РСФСРныћ атказанган тренеры булдым. Хаты­ным, ике кызым, бер улым бар.

Менђ сњзем дђ бетте кебек.

 

Резюме

Борец, неоднократный чемпион РСФСР, СССР и серебряный призер чем­пионата мира 1955 года, заслуженный тренер СССР Наиль Гараев делится своими воспоминаниями. Родился он в селе Галеево Самарской области. Детство прошло в годы Великой Отечественной войны. Четыре года пришлось провести без отца, вое­вавшего на фронте. Наиль, десятилетний подросток, взял на свои плечи заботы о семье - матери и малолетних братьях и сестрах. После войны - учеба в профессио­нальном училище, затем работа слесарем на заводе в городе Самара. В 1951 году он начинает заниматься классической борьбой. Бесконечные тренировки - до работы, затем между работой и учебой в вечерней школе.

Первые схватки, первые победы...

В 1954 году он становится чемпионом РСФСР, затем побеждает на чемпио­нате страны и до 1963 года защищает честь страны на международных соревнова­ниях.