1996 3/4

«Фикер» саннарын барлау тђќрибђсе

Миллђтебезнећ йљзе, бљтен мљселман-тљрки дљнья­сыныћ фикер башчысы булган XX гасыр башы татар вакытлы матбугаты халкыбызныћ ић кыйммђтле хђзинђлђреннђн. Газета џђм журналларыбызны барлау џђм кадерлђп саклау бњген кичектергесез бурычы­быз булып тора. Кайда алар? Исђнме? Кем кулында џђм ни­чек саклана? Иртђгђ аларны ни кљтђ?

Тукай исеменнђн ае­рылгысыз булган "Фикер" га­зетасы Уральск шђџђрендђ 1905 елныћ 26 ноябреннђн 1907 елныћ 13 маена кадђр чыккан. Редакторы џђм нђши­ре Камил Мотыйгый-Тљхфђтуллин1. 1907 елныћ 9 нчы саныннан (8 март) мљхђр­рире Вђлиулла Хђмидуллин2, нђширлђре Мортаза Гобђйдуллин3, В.Хђмидуллин. Соћгы 18 нче санда мљхђррире Нуриђх­мђт Џидиятуллин.

 

Саклану урыннары:

1. Татарстан Фђннђр Академиясенећ китапханђсе (ќђмђгатьчелеккђ бер­дђнбер саклану.урыны буларак билгеле):

1905: 1-5, (1 нче санныћ 1-2 битлђре юк) . 1906: 1-6, 8-50, (16 нчы санныћ 3-4 бб. юк). 1907: 1-5. Аерым папкада сакланалар: 1907 елныћ 1,3,4,6-10,16,17,18 саннары.

2. Татарстанныћ Милли китапханђсе:

1906: 20,24 саннар.

3. Крупская исемендђге китапханђ (Уфа):

1905: 3 нче сан.

1906: 9,10,11,12,13,14,18,24,25,26,29,30,34,39,49,50. (10,11 саннар ике данђдђ, 14 нче санныћ 3-4 бб. юк).

1907: 2,5,6,9,10,13 (13 нче сан ике данђдђ).

4. Бируни исемендђге Кљнчыгышны љйрђнњ институты китапханђсе
(Ташкент).

1906: 47-50 саннар.

1907: 3,6,8,12,15 (8 нче санныћ яртысы юк,бит саннары билгелђнми).

5. Архив фондларын тикшерњне максат итеп куймаган булсак та,
Г.Ибраџимов исемендђге институт архивыныћ Тукай фонды белђн танышып чыктык. Биредђ, ягъни 9 нчы фондныћ беренче тасвирламасыныћ 26 эшендђ "Фикер" газе­тасыныћ 1907 елгы 13 нче саны саклана. (1987 ел мђгълњматы).

Мђгълњматлар китапханђ каталогларына гына нигезлђнми. Мђсђлђн, Уфа џђм Ташкенттагы иске язулы тљрки-татар матбугатыныћ џђрбер нљсхђсен фондларда­гы киштђлђрдђн њз кулыбыз белђн алып барладык. Читтђге саннар чагыштырмача яхшы сакланган. "Фикер"нећ Казандагы ић тулы тљплђмђсе бик начар хђлдђ. Газета битлђре њзеннђн-њзе таралырга торалар.

 

"Фикер" саннары сакланучы дњрт китапханђдђн кала тњбђндђге китап­ханђлђрнећ фондлары тикшерелде: Ленин исемендђге Дђњлђт китапханђсе (Мђскђњ), Салтыков-Щедрин исемендђге Публичный китапханђ (Петербург), Нђвои исе­мендђге институт китапханђсе (Ташкент), Њзбђкстан Дђњлђт китапханђсе, Казан дђњлђт университеты китапханђсе, М.Ђхмђтќанов тђкъдим иткђн Алматыда сакла­нучы татар матбугаты исемлеге. Казан китапханђлђре кабат 1996 елныћ май аенда, калган фондлар 1990 елныћ май-декабрь айларында каралды.

Китерелгђн мђгълњматлар нигезендђ без берничђ нђтиќђ ясый алабыз:

1/. Барлыгы безгђ "Фикер" газетасыныћ

елныћ 1-5,

елныћ 1-6, 8-50,

елныћ 1-10, 12, 13, 15-18 саннарыныћ сакланган урыннары бил­геле.

2/. Казанда сакланмаган џђм эчтђлеклђре белгечлђргђ билгесез булуы мљм­кин саннардан, Ташкентта 1907 елныћ 12 џђм 15 саннары бар.

15 нче санда басылып чыккан Тукайныћ "Шигырьлђребез" исемле тђн-кыйде мђгълњм. Ул беренче тапкыр 1955-56 елгы дњрттомлыкныћ љченче томына кертелђ. Лђкин биштомлыктагы (1985-86) текстны Рашат Гайнанов4 "Фикер"нећ њзеннђн алынган, ди. (Кара: 4 нче том, 295 б.) Ягъни, бу сан белгечлђргђ таныш булган. 12 нче сан Тукай ќыентыкларында телгђ алынмый.

3/. 1906 елныћ 7 нче, 1907 елныћ 11 џђм 14 саннарыныћ сакланган урын­нары билгесез.

Биштомлыкта "Телђнче" шигыренђ бирелгђн искђрмђдђ 11 нче саннан, "Фикер", 1907, 18 март" дип, саны књрсђтелмичђ генђ љзек китерелгђн. Чыганак белђн њзе эшлђгђн очракта, Рашат абый мљмкин кадђр тулы мђгълњмат бирергђ ты­рыша иде. Без аныћ кулында унберенче сан тњгел, ђ бары тик шуннан књчереп алынган аерым материаллар булгандыр дип уйлыйбыз. Калган ике сан турында мђгъ­лњмат безгђ билгеле ђдђбият џђм чыганакларда очрамады.

 

Искђрмђлђр:

1. Камил Мотыйгый-Тљхфђтуллин (1883-1940) - Уральскидагы "Мотыйгыя" мђдрђсђсенећ башлыгы булган Мотыйгый хђзрђтнећ улы. "Фикер", "Уралец", "Уральский дневник" га­зеталарын, "Ђлгасрел ќђдид" џђм "Уклар" журналларын чыгара. Татар халкыныћ беренче профессионал ќырчыларыннан буларак та билгеле.

2. Вђлиулла Хђмидуллин - Гобђйдуллиннан соћ "Мотыйгыя" назире (попечителе); К.Мотыйгыйныћ наширлек џђм редакторлык хокукы алынганнан соћ "Фикер"нећ яћа наширлђреннђн берсе џђм вакытлы мљхђррире.

3. Мортаза Гобђйдуллин - сђњдђгђр-миллионер, "Мотыйгыя" мђдрђсђсе назире. Камил Мо-тыйгыйдан типографиясе белђн бергђ "Ђлгасрел ќђдид" журналын џђм "Фикер"не сатып алгач, кияве хђлфђ Нуриђхмђт џидиятуллинны "Фикер"гђ мљхђррир итеп куйган.

4. Гайнанов Рашат (1925-1990) - књренекле энциклопедист-галим, Г.Тукай, Г.Ибраџимов књптомлыкларын тљзњче.

 

Фђрит Шђкњров,

Яр Чаллы педагогия институтыныћ љлкђн укытучысы

 

Резюме

Автор на основе изучения фондов крупнейших библиотек СНГ систематизирует све­дения о сохранности газеты "Фикер", издававшейся в 1905-07 годах в Уральске при активном участии Тукая. Выявлены ранее неизвестные места хранения и номера

газеты.