1997 1/2

Остазлар џђм шђкертлђр

Казанда шђкерт вакытында Г.Гомђри њзенећ остазы Мђрќани хђзрђткђ:

"Тђкъсир, Сез Казан-Болгар тарихыны яэдыцыз, Хаќи-Тархан тарихыны џђм язачакмысыныз? - дигђн мђгънђдђ сљаль биргђч, Мђрќани хђзрђт: "Аны син язарсыћ!" - дигђн. Бу турыда Г.Гомђринећ нђшер итђргђ хђзерлђнгђн тарих китабыныћ кереш сњзендђ язылган иде.

(Хђмид Гомђри.I Г.Гомђринећ тђрќемђи хђле. Кулъязма.)

 

1915 елда Казанда Шиџабетдин Мђрќанинећ тууына 100 ел тулуга багышланган џђм замандашлары аныћ турында язган истђлек мђкалђлђрдђн гыйбарђт булган 640 битлек ќыентык басылып чыга.

XX гасыр башында милли мђдђният хђятендђ шундый бер ќыентыкныћ пђйда булуы књп нђрсђ турында сљйли. Бу беренчедђн, џичшиксез, Мђрќанинећ шђхес џђм галим буларак миллият тарихында тоткан бљек урынын књрсђтђ; икенчедђн, миллђтебезнећ ул чордагы абруен, кљчен, хђрђкђткђ сђлђтлелеген, ђхлагын, милли аћныћ югарылыгын чагылдыра.

Нђшер ителњеннђн соћ 80 елдан артык вакыт њтњгђ дђ карамастан, бу ќыентыкта тупланган тарихи материал њзенећ фђнни ђџђмиятен џич тђ югалтмаган. Бњгенге кљндђ инде сирђк басма булып исђплђнгђн бу китаптагы хатирђи язмаларга журналыбызда урын бирњ тђгаен бик вакытлы булыр.

"Мђрќани" ќыентыгын хђзерлђњдђ Салих Гобђйдуллин, Шђџђр Шђрђф, Габдрах-ман Гомђри, Кђшшафетдин Тђрќемани кебек шђхеслђр катнашканын искђртсђк, редакция коллективыныћ дђрђќђсе, белем-лелеге џђм китаптагы мђгълњматныћ саллылыгы, ќитдилиге, кыйммђтлелеге яхшы аћлашылыр.

Ќыентыкныћ тагын бер њзенчђлеге шунда: истђлек авторларыныћ књбесе Мђрќанинећ шђкертлђре. Шулар арасында Габдрахман Гомђри дђ булып, ќыентыкка аныћ "Бљек остаз Мђрќани хђзрђте хакындагы хатиратым" исемле мђкалђсе кертелгђн. Журналыбызныћ бу санында без ђлеге истђлекне бераз кыскартып, укучыларыбыз игътибарына тђкъдим итђбез.

Бик кызганыч ки, мђгълњм сђбђплђр аркасында, књп шђхеслђребез халык хђтереннђн ќуелырга мђќбњр ителгђннђр. Халыкка тњгел, тарих белгечлђренећ дђ књбесенђ билгеле булмаган исемнђр рђтендђ Габдрахман Гомђринећ исеме дђ бар. Бу мђкалђ журналда бирелђчђк ха-тирђи язмага кереш сњз сыйфатында булса да, биредђ ђлеге истђлекнећ авторы хакында мљмкин кадђр кићрђк мђгълњмат бирергђ телђвебезнећ сђбђбе - бер яктан, Мђрќанинећ шђкерте булган Г.Гомђри шђхесен беркадђр яктырту булса, икенче яктан - Мђрќанинећ галим буларак кына тњгел, остаз буларак та ић югары биеклектђ торуын ассызыклау. Мђгълњм џђм бђхђссез ки: галимнећ остазлыгын њзе башлаган џђм эшлђгђн эшнећ дђвам итте-релње џђм шђкертлђренећ гыйлем дђрђќђсе билгели. Мђрќани џђм Гомђри бђйлђнешендђ дђ фикер, игелек, акылныћ џђм милли аћныћ буыннар алмашында дђвам итње, яшђве џђм њсње чагыла.

Габдрахман Исмђгыйль улы Гомђри 1867 елныћ 18 гыйнварында Ђстерхан шђџђрендђ туган. Башлангыч белемне Ђстерхан љлкђсендђге авыл мђктђплђрендђ алганнан соћ, ул 1881 елда Казанга килеп, танылган дин галиме, шђркыять џђм тарих белгече Шиџабетдин Мђрќанинећ мђдрђсђсенђ укырга керђ. Егетне ќылы каршы алган хђзрђт књзгђ-башка бик бђрелеп тормаган, лђкин књз карашлары бик њткен булган Габдрахманныћ тиздђн њзенећ ић акыллы укучысы, ђ килђчђктђ эш-фикеренећ дђвамчысы булыр дип, ђлбђттђ инде, уйламагандыр.

Сигез ел буе Гомђри бик тырышып гарђп телен, ислам фђлсђфђсен, тарих, мантыйк џђм математика кебек фђннђрне љйрђнђ. Бу гаќђеп сђлђтле, эшчђн, тырыш яшь егеткђ карата укытучысыныћ ќылы карашы џаман да ныгый барып, берзаман чит шђџђрлђргђ булган сђфђрлђрендђ ул аны њзе белђн йљртђ башлый.

Њлеме алдыннан, Мђрќани њзенећ ахыргы књрсђтмђлђрен биреп, ић соћгы ђсђре булган "Хашиятел тђњзыйх"не тђмамлау, тикшерњ џђм бастыру эшен тапшырып калдырган яшь кешелђрнећ нђкъ менђ Габдрахман џђм аныћ ике иптђше булганлыгы да очраклы тњгелдер, ђлбђттђ.

Яћа фикерлђре џђм хезмђт дђрте тулып ташып торган яшь Габдрахман Гомђри 1893 елда Ђстерханга ђйлђнеп кайткач, шђџђр янындагы Тияк бистђсендђ њзе ќитђкчелегендђ "Низамия" исемендђ ысу-лы-ќђдит мђдрђсђсе ачып ќибђрђ. Гомуми ќитђкчелек эшеннђн тыш, Г.Гомђри мђдрђсђдђ ислам фђлсђфђсе буенча лекциялђр укый, гарђп теле џђм ђдђбияты буенча гамђли дђреслђр њткђрђ.

Озак та њтми, бу уку йорты Тњбђн Идел тљрки-мљселман халыкларыныћ гыйльми-педагогик њзђге булып ќитешђ. Мђдрђсђдђ татарлар, казакълар, тљрекмђннђр, ногайлар, кумыклар, аварлар, вайнахлар (чичђннђр џђм ингушлар) белем ала.

Гомђринећ ић сђлђтле укучылары -абыйлы-энеле тљрекмђн егетлђре Габдрахман џђм Гани Ниязыйлар була. Соћыннан алар бљтен гомерлђре буенча татарлар арасында яшилђр џђм хезмђт итђлђр. Гани алдынгы фикерле педагог булып таныла. Имам-хатиб, дин галиме џђм этнограф булып ќитешкђн Габдрахман Ниязый, тљрекмђн шагыйре Махтум Кулинећ шигырьлђрен ќыеп, беренче булып туплап бастырып чыгара. Икесе дђ - 30 нчы еллар корбаны. Алардан тыш, Гомђри шђкертлђреннђн тагын тњбђндђгелђрне атап њтђргђ тиешбез: тел галиме, фольклорчы, инкыйлаптан соћ Дагыстанга киткђн, ногай халкыныћ мђгърифђтчесе булып танылган, ногай ђлифбасыныћ авторы, миллђте буенча татар Габделхђмид Ќанбиков; тарихчы, чыганаклар белгече, Урта Азия тарихын љйрђнгђн зур галим, њзбђк халкыныћ беренче тарих профессоры булып саналучы, шулай ук совет концлагеренда вафат булган, миллђте буенча татар Булат Салиев; казакъ шагыйре Аббас Душђнов; заманында шигырьлђренђ Тукай югары бђя биргђн, соћыннан ГУЛаг ќђџђннђменећ бљтен юлларын йљреп чыккан татар шагыйре Бђдретдин Мостафаев-Килђче; остазы эшен дђвам иттергђн, Ташкент университетында кљнчыгыш теллђре бњлеген оештыручыларныћ берсе булган, доцент, гарђп филологиясе кафедрасыныћ ќитђкчесе, бик књп югары уку йортларында љлегђ кадђр тљп дђреслеклђрнећ берсе булып саналучы гарђп теле дљреслеге авторы, галим Бакый Халидов.

Г.Гомђринећ педагогик эшчђнлеге, гарђп теле белеме, ислам фђлсђфђсе џђм тарих љлкђсендђге фђнни хезмђтлђре белђн бергђ њрелеп барган. Аныћ укытучылар љчен хђзерлђнгђн гарђп теле буенча ярдђмлек дљреслеге Казанда 1896 елда басылып таратылганнан соћ, тљрле елларда тагын 8 тапкыр, ђ 1903 елда шулай ук Казанда нђшер ителгђн гарђп теле синтаксисына багышланган монографиясе соћыннан тагын љч тапкыр кабат басыла. 1906 елда Г.Гомђринећ "Мљселман дђњлђтлђр тарихы" исемле хезмђте басылып чыга. Ул да соћыннан дњрт тапкыр кабаттан нђшер ителђ.

Шул ук елда ул "Кафия" дип исемлђнгђн џђм нигезенђ урта гасырлар галиме Ибн Хаќибнећ гарђп теле синтаксисына багышланган ђсђрен алып, шуны татарчага тђрќемђ итњ, бер њк вакытта кић фђнни аћлатмалар бирђ бару юлы белђн иќат ителгђн фундаменталь хезмђтен тђмамлый џђм Казанда бастырып чыгара. Ђлеге хезмђт шул чорныћ мљселман уку йортлары љчен мљџим уку дљреслеге генђ булып калмый, авторныћ њзен дђ Русиянећ гарђп теле белгечлђре арасында ђйдђп баручылар сафына бастыра.

1912 елда галим њз редакторлыгында "Ногай ќырлары" дигђн дњрт юллыклар ќыентыгы чыгара. Бу уникаль китапчыкта Ђстерхан татарларыныћ XX гасыр башларына таба инде югалуга йљз тоткан халык авыз иќаты ќђњџђрлђре тупланган.

1907 елда Габдрахман Гомђри њзе Томђров џђм К°" дигђн нђшрият ширкђте оештыра. Матбага 6 ел эшлђве дђверендђ 60 исемдђге гомуми тиражы 150 мећ данђ булган китаплар бастырып чыгара. Шул ук елда Г.Гомљри "Идел" исемле газет та чыгара башлый, редакторлык эшен дђ њз ќилкђсенђ ала. Ачык сђяси юнђлеше булган џђм иќтимагый - ђдђби характердагы "Идел" газеты љлкђ матбугат органы буларак бик тиз њз йљзен таба џђм ић књп укыла торган биш татар газетыныћ берсенђ ђверелђ. Хђзрђт бер њк вакытта яшел мђчетнећ имамы булып та тора.

Ђйтергђ кирђк, Ђстерхан њзе дђ XX гасырныћ беренче ун елында шактый алга киткђн мђдђни њзђк булып ќитешђ. Биредђ берничђ газет џђм журнал чыга. 1907 елдан башлап татар театры эшли башлый.

Ќђмгыять тормышыныћ бу љлкђлђре бербљтен булып бары тик 1911 елга кадђр генђ эшли ала. Шул елда, "панисламизм" белђн кљрђш дигђн булып, Русия жандарм идарђсе мђшџњр татар зыялыларына карата кљчле књзђтњ џђм тентњлђр башлый. Губернаныћ татар ќђмгыятендђ њзђк фигура Г.Гомђри икђнен яхшы аћлаган жандармка тњрђлђре аћа каршы компромат туплый башлыйлар, озак та њтми, "Идел"нећ 1913 елгы октябрь џђм ноябрь саннарында басылган ике мђкалђдђ хљкњмђткђ каршы пропаганда шђйлђп алалар. Редактор-нашир ќавапка тартыла. Хљкем карары буенча, яћадан ачылу хокукыннан мђхрњм хђлдђ, газет ябыла. Г.Гомљри 1914 елныћ гыйнвар аенда 4 елга полициянећ ачык књзђтње астына Казанга сљрелђ.

Шушы урында, бераз читкђрђк китебрђк булса да, моннан 85 ел элек булган вакыйгаларга тукталып, бу љлкђдђге љйрђнњлђргђ беркадђр тљгђллек кертеп китњне бурычыбыз саныйбыз. 1910-1914 елларда "Идел" газетында шагыйрь Сђгыйть Рљмиев эшли. Шагыйрьнећ тормышын џђм иќатын љйрђнњчелђр, Рљмиев "Идел"дђ фактик редактор булган дип язып, тљгђлсезлек ќибђрђлђр. Г.Гомђри џ.б. хезмђткђрлђрнећ калђменнђн тљшкђн уннарча мђкалђне Рђмиевкђ "биреп" ялгышалар. Буяуларны куерту љчендер, мљгаен, 1914 елда шагыйрь кулга алына џђм революцион мђкалђлђре љчен Ђстерханнан сљрелђ, дип тђ љстђп куялар. Дљреслектђ Рђмиевнећ га-зетта редактор тњгел, ђдђби бњлек мљдире булып торганлыгын, аны беркем дђ кулга алмаган, ќаваплылыкка тартмаган булуны ассызыклап њтђргђ кирђк.

Инде Гомљригљ кире кайтсак, Казанга бу "килње" аныћ љчен бик продуктив чор була. Иќтимагый џђм педагогик эшчљнлектљн мђќбњри тыелып тору, аћа фикерлђрен барлау џђм язачак китаплары љчен материаллар туплау мљмкинлеге тудыра. Биредђ ул югарыда сњз барган Ш.Мђрќани турындагы истђлеклђр ќыентыгын тљзњ, редакциялђњ џђм бастыру эшендђ якыннан катнаша.

Вакытлы хљкњмђт игълан иткђн амнистия нђтиќђсендђ 1917 елда Гомђри туган шђџђренђ кире кайта ала. Татар ќђмгыяте аны бертавышатан губерна муллаларыныћ башлыгы - мљхтђсиб итеп сайлап куя.

Љметлђр белђн тулы 1917 ел мљхтљсиб љчен ић киеренке чор була. Май, июнь айларында ул Мђскђњдђ џђм Уфада Бљтен Ру-сия мљселманнары корылтайларында, июнь аенда Уфада њткђн ислам дине белгечлђре кићђшмђсендђ эшли. Џђркайсында аћа берничђ мђртђбђ чыгыш ясарга, фикер алышуларда катнашырга туры килђ.

Мљхтљсибнећ яћа хљкњмђткђ булган мљнђсђбђте бик катлаулы булган. Октябрь инкыйлабын ул кабул итмђгђн, кызыл идарђчелђргђ башта шиклђнеп, аннары нђфрђтлђнеп караган, лђкин сабырлыгын югалтмаган. Чљнки аны олылаучы, хљрмђт итњче миллђттђшлђренђ, дљньялар мећгђ тљрлђнгђн ул елларда, губерна баш имамы буларак њзенећ тагын да кирђгрђк булуын ул яхшы аћлаган. Галимнећ замандашлары хђтерлђвенчђ, урта буйлы, аз сњзле, беренче карашка џичбер њзенчђлеге булмаган бу кеше сљйлђшњ барышында, ничектер, бик тиз њзенђ игътибарны ќђлеп итђ торган була.

1923 елда Г.Гомђри Совет Русиясе мљселманнарыныћ Њзђк дини идарђсенђ, дини мђсьђлђлђрне тикшерњ џђм хђл итњ белђн шљгыльлђнњче фђнни советка ђгъза итеп сайлап куела. 1926 елныћ июнендђ Гомђри Совет мљселманнары делегациясенећ секретаре сыйфатында Мђккђдђ Бљтендљнья ислам конгрессында катнаша.

Г.Гомђринећ улы Хђмид Гомђров белђн 1987-1988 елларда безгђ берничђ тапкыр књрешеп сљйлђшњ насыйп булды. Аныћ хђтерлђве буенча, Гомђри 20 елларныћ икенче яртысында да ислам белеме љлкђсендђге љйрђнњ-тикшеренњлђрен дђвам итђ, тарихи эзлђнњлђрен дђ туктатмый. Аныћ тарихи чыганакларны фђнни анализлау нигезендђ язылган "Шђригать кануннары љйлђнешњ џђм гаилђ турында" дип исемлђнгђн хезмђте заманыбызныћ ислам белгечлђре тарафыннан џичшиксез љйрђнелергђ тиеш.

1928 елда ул ике томлык "Ђстерхан но-гайлары тарихы" дигђн ђсђрен тђмамлый. Ђлеге хезмђт љчен материалларны ул шђкерт вакытында ук бљртеклђп ќыя башлаган була. Бу елларда галимнећ язучылык таланты да ачылып китђ џђм ул милли хђрђкђтнећ њзе књргђн, катнашкан ић мљџим вакыйларын сурђтлђп очерк-истђлеклђр яза.

Ђмма бик кызганыч ки, ул елларда яз-ганнарыныћ берсен дђ бастырып чыгарырга насыйп булмый. Нђшер итђргђ инде ђзер булган бљтен кулъязмаларын, бай китапханђсен џђм шђхси архивын 1929 елныћ июлендђ ОГПУ органнары тартып ала. Гомђринећ Русия, Тљркия, Гарђп иллђренећ танылган гыйлем џђм мђдђният эшлек-лелђре белђн язышкан хатлары гына да 1182 данђ тђшкил иткђн архивы, нђтиќђдђ югала. Имам њзе 1930 елныћ 9 августында кулга алына џђм элеккеге шђкертлђре булган тугыз мулла белђн бергђ, Советларга каршы пропаганда эшендђ гаеплђнеп, 30 сентябрьдђ љч елга Архангельск љлкђсенђ сљргенгђ сљрелђ. Ул шунда 1933 елныћ 17 мартында вафат була.

Бђрђкђтле гомере юлын ачык џђм керсез књћел белђн кабаланмыйча гына атлап њткђн олы шђхес, галим џђм ќђмђгать эш-леклесе Габдрахман Гомђринећ якты истђлеге хђтерлђргђ кире љйлђнеп кайтырга тиеш. Мђдђниятебез тарихында љзелгђн ќеплђрне эзлђп табып, кабаттан ныгытып , тоташтыру џђм килђчђккђ таба дђвам итњ i безнећ буынныћ мљџим бурычы булып тора.

Сљлђйман Рђхимов,
ТР Милли архивныћ
директор урынбасары

 I Хәмид Габдрахман улы Гомәров (1905-1989) - Г. Гомәринең уртанчы улы. Сәмәрканд университетының физика-математика бүлеген тәмамланган. Мәдрәсә белеме дә булганга, гарәп, фарсы һәм төрки телләрне яхшы белгән. Әдәби тәрҗемәләр белән дә шөгыльләнгән. Г. Ибраһимовның берничә әсәрен азәрбайҗан теленә тәрҗимә итеп Бакуда бастырган. Астрономия фәне буенча әзерләнгән диссертациясен яклау алдында торганда, Сәмәркандта кулга алынып сөргендә җибәрелгән. Соңыннан юл төзелеше инженеры булып эшләгән. Гомеренең соңгы елларында әтисе Г. Гомәри турында китап язу (басылмыйча калды), сакланган архив өлешен туплау һәм исемлеген төзү белән шөгыльләнде.

Г.Гомђри:

"Бљек остаз Мђрќани хђзрђте хакындагы хатиратым"

Мђрќани хђзрђтенећ бђгьзы сирђтлђре

Мђрќани хђзрђте озын буйлы, тулык гђњдђле, суык чырайлы, вђкарьле, гаять мђџабђтле, мђќлеслђрдђ аз сњзле, бер нђрсђгђ караганда текђлеп караучы вђ тугры сњзле, џђркемне бер дђрђќђдђ сљючђн, шулай да шђкертлђргђ артыграк илтифат итњчђн иде. Њз сњзене булдырмакны бик тђ эстђњче вђ моныћ љстенђ никадђр авыр булса да њзенђ каршы тугры сњз ђйтелсђ аны кабул итњчђн иде... Тљшлђргђ игътибар итњчђн вђ яхшы тђсадефлђрдђн књбрђк тђ-фђэл вђ бђгьзы бер нђрсђлђрдђн тђшђэм дђ кылучан иде.

Казанга беренче мђсќедкђ имам булып килгђнендђ башлап књрешкђн кемсђнећ сукырлыгыннан шомланганлыгыны вђ Казан халкыныћ њзе хакында даимђн сукыр узганлыкыны сљйлђгђне бар иде. Мђсќедтђ михраб ђтрафында шђкертлђрнећ булмакыны тђклиф итђ, гавамнан берђр кемсђ булса кђефе китђ, вђ боныћ љчен шђкертлђрне тђњбих мђкамында: "Сез мужикны аягында чабатасы бар кеше генђ дип белђсез," - ди торган иде, вђ бу сњзе берлђн байларныћ љстендђге киемнђре никадђр кыйммђт вђ кадерле улса да, аларны мужик-лыкларыннан чыгармыйдыр дигђнне аћлатадыр иде.

Мђрќани хђзрђте гаять диндар вђ џђр эшне Китабуллаџ вђ Сљннђтер-рђсњлчђ кылырга иќтиџад итњче, диндђ ля йљбали булганнары гаять мђкруџ књрњче иде. Шушындый миллиятне саклаучы, сњз арасында ят тел кушуны гаять кабих књрњче вђ бу ике мђсьђлђдђ тђгассыбныћ ниџаясендђ иде. Бонлар хосусында аз гына бер мљсаџђлђ кылган кешегђ дђ: "Ђнђ шул сезнећ бозылма -кыћыз вђ югала башлавыћыз," - дидер иде. Бер кљнне дђресханђгђ "Љстевани" рисалђсе алып килгђн иде, шул вакыт: "Сез боны бернђрсђгђ дђ игътибар кылмыйсыз вђ бонда гыйлем бар дип тђ белмисез; гарђпчђ белмђгђн кеше љчен бу бик кирђк китап. Сез телећезне бозып ят миллђт сњзлђре катыштырасыз. Шулай итеп теллђрећез бозыла торгач сездђн соћгы килгђн ба-лаларыћыз бу "Љстевани"гђ ничек тљшенерлђр. Тел бетњ, миллђт џђм дин бетњедер," - дип тђсрыйх иткђн иде...

Мђрќани хђзрђте џичбер вакыт сђгать вђ дђкыйканы да бушка њткђрми, џђр кљн мљрђттђб дђрескђ ике мђртђбђ керђ, биш вакыт намазныћ џђрберсендђ дђ мђсќедтђ хазир була, дђгьвђт кылынган йирлђргђ барып кайткач та китаплар мљталђга кылып тђэлифлђр илђн мђшгуль була иде. "Назурђтел-хак"ны

___________________________

бђгьзы сирђтлђре - кайбер шђхси њзенчђлеклђре џђм гадђтлђре
эстђњче - талђп итњче
яхшы тђсадефлђрдђн књбрђк тђфђэл вђ бђгьзы бер нђрсђлђрдђн тђшђэм дђ кылучан иде - яхшы галђмђтлђрне књбрђк
яхшыга џђм кайбер нђрсђлђрне начарга да юраучан иде
ђтрафында - тирђсендђ
тђклиф итђ - мђќбњри дип саный, куша
гавамнан - гади халыктан
мђкамында - шелтђ урынына, шелтђлђп
сљннљтер-рђсњлчљ - Коръђн џђм Мљхђммђд пђйгамбђр сљннђтенчђ
иќтиџад итњче - тырышучы
ля йљбали - џђрвайсыз, игътибарсыз
мђкруџ - ямьсез
кабих - кабахђт
ниџаясендђ - омтылышыныћ соћ дђрђќђсендђ
хосусында - турында
мљсаџђлђ кылган - ђџђмият бирмђгђн
тђсрыйх иткђн - аћлаткан
дђкыйканы - минутны
мљрђттђб - тђртип ителгђн
дђгьвђт кылынган - чакырылган
мљталђга кылып - укып
тђэлифлђр илљн - хезмђтлђрен язу белђн

___________________________

бастырганда ђстерханлы Мохтар бине Ядкарьдђн тљп башына акча тњлђп яздырып алган вђ шул вакытта Мохтар агайдан "Кљненђ ничђ тљп язасыћ?" -дип сораган. Мохтар агай бер генђ тљп дигђч, Мђрќани хђзрђте: "И, сез нинди ялкаусыз, менђ мин муллалык вђ ахундлык лђвазимене дђ ђда кыламын, Мосхђфне дђ тђсхыйх кылам, бистђнећ аш мђќлеслђрендђ дђ булам, дљрескђ дђ керђм, шунларныћ љстенђ тљп ярым язу да язам," - димештер...

Мђрќани хђзрђте йортыннан чыгып кайда гына барса да, башында чалма вђ кулында таякы буладыр иде. Лђкин џичбер вакыт таякыны йиргђ таянып йљрмидер иде. Вђ юлда йљргђн вакытында џичбер тарафка карамыйча ялгыз алдына тњбђн карап йљри, хђтта читтђ туктап торган кемсђне дђ књрми торгандыр дип зан кылынадыр иде. Вђ юлда йљргђн вакытында даимђн эченнђн укып бара торган иде. Очрап сђлам биргђн кешенећ сђламене хили вакыт узганнан соћ ала торган иде, боныћ сђбђбене белмђгђннђр "Мђрќани сђлам алмый", дип тљџмђт итђлђр иде. Мђрќани хђзрђте њзенђ юлыгасы килгђннђрнећ мђсќед ишеге тљбендђ яки ханђсенећ капусы тљбендђ юлыгуга кушадыр иде. Мђдрђсђгђ килгђнендђ яки юлда њзене књреп качкан шђкертлђргђ ачулана, урынында торып сђлам биреп каршы алганны ярата торган иде.

Мђрќани хђзрђте њзене гаять олуг тота, џичбер кемсђгђ мљдаџђнђвђ ике

_____________________________

эда кыламын - башкарам, њтим
тђсхыйх кылам - кулъязмаларны да дљреслим, тљзђтђм
зан кылынадыр иде - уйлыйлар иде
хили - шактый
тљџмет итђлђр - яла ягалар
мљдаџљиљ - ялагайлану

_________________________

йљзлелек кылмый, ић, мљхтђрђм кемсђлђр галим булган адђмнђрдер игътика-дында, вђ шуны њзе хакында гамђлђн иќра кылмакта иде дђ.

Казанга имам булып килгђн вакытларында Казан имамнарыныћ гадђтлђре: џђр ике гает намазыннан кайткач та џђркаюсы Казан шђџђренећ полицмейстер лђвазимене ђда кылучы Шаџиђхмђд мирза Алкинга вђ аннан соћ Ибраџим бай Юнысовка бђйрђм котлап бара торган булганнар. Ибраџим бай џђрбер имамга бер кадак чђй биреп чыгара торган булган. Мђрќани хђзрђте бу гадђткђ иярмђгђн вђ мђзкњр кемсђлђрнећ џичберсенђ бђйрђм котлап бармаган...

Мђрќани хђзрђтенећ дђреслђре

Хђзрђт дђрес љчен мђдрђсђгђ кљненђ ике мђртђбђ: кљндез ђњвђленећ алдында, кич ястњдђн соћ керђдер иде. Аныћ хозурында "Гыйльмес-сарыф"тан бер дђ дђрес булмыйдыр, "Гыйльмен-нђхњ"дђн "Шђрхе менла ќами" генђ укыла торган иде...

Мђрќани хђзрђте Бохараныћ тђгьлим тарикыны яратмадыкы вђ аны бик интикад кылдыкы хђлдђ њз мђдрђсђсендђ Бохара љслњбендђ укылмакка риза булмакы мохитныћ тђэсиреннђн вђ шђкертлђрнећ башка мђдрђсђлђрдђге тђх-сыйль кылынган нђрсђлђргђ ђџђмият биреп шуны талђп кылганлыкларыннан иде. Бу хосуста Мђрќани хђзрђте ничђ мђртђбђ ислах кылырга тырышып караса да, шђкертлђр књнмђгђннђр, џаман њзлђренећ кирелеклђрендђ дђвам кылганнар. Бервакыт Минзђлђ љязенећ бер шђкерт њзенећ галим буласы килгђнлегене ихлас берлђн сљйлђгђч, Мђрќани хђзрђте аћа: "Галим буласыћ килсђ мин ђйткђнне тот вђ мин укытканны гына укы, хашиялђр берлђн гомерећне заигь кылма", - дигђн. Шђкерт шућа разый булып, Мђрќани хђзрђте аћа "Тђџзибел-мантыйк вђл-кђлям"не шђрех вђ хашиясез генђ укыта башлаган. Бу шђкерт берничђ кљн Мђрќаничђ укып йљрсђ дђ, соћыннан эче пошып, "Бђхђс, ќавапсыз мондый уку буламы?" - дип дђрсене куйганыны Мђрќани хђзрђте њзе сљйлидер иде.

Мђрќани хђзрђте дђреслђрне њз морадынча тђмам ислах кыла алмаган булса да, укыла торган китапларны беркадђр яхшыларыны интихаб кылырга књндергђн. "Џидая", "Тђфсире Бђйзави", "Мишкят" дђреслђре укыткан, "Џидая" дђресендђ тђмам ђдиллђи фикъџиялђрене тђфтиш вђ ысулда мђзкњр кагыйдђлђргђ тђтбикъ кылынып укыладыр иде.

Шђкертлђргђ илтифаты вђ анлар илђн мљќалђсђсе

Мђрќани хђзрђте шђкертлђренђ илтифатлы вђ анлар хакында хљсне зан лы вђ айларга мђрхђмђтле иде. Гыйлемгђ истигъдады булган фђкыйрь шђкерт лђргђ њз кесђсеннђн иганђ итдеклђре књп, вђ гомумђн шђкертлђрнећ хђлене аянычлы дидер иде

____________________________

игьтикадында - ышануында
њзе хакында гамђлђн ижра кылмакта иде дђ - њзенећ шушындый ышануын гамђллђренђ дђ њткђрђ иде
полицмейстер лђвазимене љда кылучы - полицмейстер вазыйфаларын башкаручы
тљгълим тарикыны - укыту ысулын
интикад кылдыкы - тђнкыйтьлђгђне
љслњбендђ - рђвешендђ, ысулында
ислах кылырга - тљзђтергђ, яхшыртырга
хашиялђр - берђр галимнећ хезмђтенђ башка галимнђр тарафыннан язылган аћлатмалар
шђрехли - аћлата, ачыклый
заигъ кылма - љрђм итмђ
њз морадынча - њз телђгенчљ
интихаб кылырга - сайларга, сайлап укырга
љдиллљи фикъџиялљрен - хокук белеме дђлиллђрен
тђфтиш - тикшерњ
ысулда - укыту барышында
меэкњр - югарыда ђйтелгђн
тотбикъ кылынып - яраклаштырып
мљжалђсђсе - утырдаш булулары
хђсне занлы - яхшы фикерле
истигьдады - сђлђтлђре

_____________________________

 

Мђдрђсђдђ шђкертлђр дђгьвђт кылган мђќлестђ бик шат вђ ачык йљз берлђн утырадыр вђ шундый мђќлестђ кыш кљне ястњдђн соћ кергђннђн тљн уртасына кадђр утырып кала торган иде. Сљйлђгђне: њткђн голђмаи исламия тђраќименђ яки дљвђле Исламиянећ башына килгђн вђкаигька даир яхуд бербер мђсьђлђи Гыйльмиядђ озак тђхкыйкатькђ кереп тђфсыйль кыла торган иде. Бђгьзы кљннђрдђ дђресханђдђ џђм дђрестђн соћ шулай тђхкыйкать вђ тђф-сыйлатка кереп китеп бик озак утырадыр иде...

Мђрќани хђзрђтенећ вафаты

Мђрќани хђзрђте соћгы елларда њзенећ картайганлыкыны вђ ашаган ашларыныћ џђзымы читенлђшкђнлекене сљйлидер иде. Мђразы мђњтеннђн элекке ќђйдђ Урдага кунакка барып кайтуында парахудта сљйлђгђн сњзлђре арасында гаилђсенђ тђгаллекълђнгђн бер кемсђдђн зарланып сљйлђгђндђ: "Минем гомеремнећ ахыр вакытлары ќитте, мин инде озак яшђмђм, Аллаџе ђгълђме, мин бу кыштан гына чыгармын," - димеш иде. Вакыйган, ошбу сђфђреннђн кайткач та Ташкичњгђ барды, ата вђ бабаларыныћ каберлђренђ зиярђт итеп сђламђт кардђшлђре илђ књрешеп кайтты, кыш ахырларында авырый башлады. Авыруы кљчђеп мђдрђсђгђ килњдђн гаќиз булгач ханђсенђ чакырып дђрес бирде...

Соћра хђзрђтнећ хђле агырлана башлагач, шђкертлђрне дђрескђ барудан туктатылды.

...Кљннђн кљн хђле зђгыйфьлђнде, вђ ниџаять 1306 [ел] џиќри шђгъбан [аеныћ] 28 ндђ дњшђмбе кљнгђ каршы кичтђ сђгать сигездђ бу галђмгђ видаг кылды, вђ дњшђмбе кљн сђгать икедђн соћ ќеназасыны мђйданда бик књп ќђмгы газыйм берлђн угылы Борџанетдин хђзрђт ђда кылды...

Габдрахман бине Исмђгыйль бине
Гомђр ђл~Хаќитархани

иганђ итдеклђре - матди ярдђм књрсђтњлђре
дђгьвђт кылган - чакырган
голђмаи исламия тђраќименђ - мљселман галимнђренећ тђрќемђлђренђ
дљвђле Исламиянећ - мљселман дђњлђтлђренећ
вђкаигька даир - вакыйгаларга караган
мљсьљлљи Гыйльмиядђ - гыйльми мђсьђлђдђ
тђхкыйкатькђ - фђнни тикшеренњлђргђ
тђфсыйль кыла - ќентеклђп аћлата
бегьзы - кайбер
ашаган ашларыныћ џђзымы - ашказаныныћ азык њзлђштерње
мђразы мђњтеннђн - њлем хастасыннан
тђгаллекълђнгђн - бђйле булган
Аллаџе љгьлљме - Алла яхшырак белђ
бу галђмгђ видаг кылды - бу дљнья белђн хушлашты
бик књп ќђмгы газыйм - зур ќыелыш
мђразы - авырганы
аслан - џич