1997 3/4

Минем тђрќемђи хђлем

Књренекле дин џђм ќђмђгать эшлек-лесе, тарихчы-галим, педагог Хђсђнгата Габђшидђн башка милли мђдђниятебез, тарихыбыз њсешен књз алдына китерње кыен. Аныћ исеме XIX гасырныћ 90 нчы елларында ук инде Казаннан еракларга таралган. Лђкин Совет власте тирђн бе­лемле, алдынгы фикерле хђзрђткђ карата аяусыз була. Ќитмеш яшьлек X. Габђши 1932  елны   кулга  алына  џђм,   "советка каршы эшчђнлек љчен" дип гаеплђнеп, Архангельск ягына сљрелђ. Ул сљргеннђн авыру хђлдђ кайтып егыла џђм 1936 ел­ныћ 7 августында вафат була.

Биредђ укучылар игътибарына X. Га-бђшинећ тикшерњ эшеннђн алынган бер­ничђ документ тђкъдим ителђ."Минем тђрќемђи хђлем" матбугат љчен ђзерлђнеп, тентњ вакытында алынган бу­луы мљмкин.

Мин, Хђсђнгата Мљхђммђт угълы Габђши, Татарстан ќљмџњрияте, Дљбъяз волосте, Кече Сулабаш авылында крестьян Таифђсендђ бер кечкенђ генђ фђкыйрь авылда фђкыйрь имам булып, мђгыйшђтенђ кул кљче-китап џђм таш язу илђ алып барган, заманасыныћ галимнђреннђн саналган вђ берничђ тђэлифлђре дђ булган (3 нче ќљзьи "Асар"1 139 битендђ зикер ителђ) Габидулла Кђлимулла угълы Габђши хуќалыгы эчендђ, аныћ угълы Мљхђммђт илђ Хђлимђ Мљхђммђтшђриф кызы арасыннан 1863 елда, 11 гыйнварда дљньяга килгђнмен.

 

Уку џђм истикмаль дђверем

Ибтидаи Тђгълимне бабам Габђшидђ алып, 11 яшемдђ Казан мђдрђсђлђреннђн беренђ китерелгђнмен. Анда озак заман (17 ел) калып, шул заман мђдрђсђлђрендђ укыла торган фђннђрне тулысы белђн укып тђмам иттем. Шуныћ белђн бергђ, мђдрђсђлђрдђ укылмый торган фђннђрне дђ мљмкин булган юллар илђ хасил иттем. Мђдрђсђлђрдђ рус теле, хисап, ќђгърђфия, џђндђсђ, табигыять, тарих вђ башкалар илђ дђ таныштым. Ул заман гыйлеме џђм гыйльми хезмђтлђре белђн мђшџњр кешелђр белђн дђ -Мђрќани2, Насыйри3, Гали Мђхмњди4 (Сљлђнгер Гали), профессор-мљстђш-рикъ (ориенталист) Иосиф Готвальд5, Гаспринский6, Шаџбазгђрђй Ђхмђров7, профессор Катанов8, Баруди9 вђ башкалар илђ дђ танышып вђ аралашып, алардан байтак гыйльми ќђџђттђн файдаландым.

 

Укыту вђ бу юлдагы хезмђтлђр дђверем

Шул унќиде еллык мђдрђсђ гомеремдђ 12 елымны ялгыз њзем уку илђ шљгыльлђнеп, калган 5 елымда укыту илђ дђ (зур шђкертлђрне) шљгыльлђндем. 1891-1892 елларда Казанда бу вакытта ић ђњвђл ысулы ќђдидђ10 белђн укытучы ике мљгаллимнећ бере булып (берсе - Галимќан хђзрђт11 хђлфђсе Ќиџангир12 иде), Казанда Юнысовлар13 приютында укыт­тым. 1893-1894 елларда Кече Сулабашта, бина булмаганлыктан, њз йор­тымда ысулы ќђдидђ белђн укыта башладым. Беркадђр еллар укытканым соћында, Ђхмђт Хљсђеновтан14 њтенеп, авылыма яхшы зур якты бер мђктђп салдырып, аныћ хђраќатыннан ук бер мљгаллим дђ алып, янђшђ-тирђ ха­лыкныћ бик каршы торуларына карамастан, 30 еллардан артык революци­ягђ кадђр ысулы ќђдидђ илђ укытуны дђвам иттердем. Революциянећ ђњвђл елларында бу мђктђптђн шул вакытка яраклы књп кенђ (50 гђ якын) мљгаллимнђр чыкты. Арчада мђгариф бњлегендђ лђтыйфа буларак (шаярып кына булса да), бу мђктђпне Сулабаш университеты дип атыйлар иде. Кан­тонда укытучылар ќитмђгђндђ: "Сулабаш университетына заказ бирергђ кирђк," - ди иделђр.

Бу мђктђптђн генђ укып чык­каннарныћ байтагы бу кљндђ дђ совет мђктђбендђ мљгаллимлек итђлђр. Бу мђктђпнећ бик зур хезмђте янђ шул: авылда њз зама­нындагы балалардан укый-яза белмђгђннђре калмаган. Надан­лыкны бетерњ љчен хисап алганда: "Кече Сулабаш авылында укый-яза белмђгђннђр юк," - дип ќавап биргђннђр.

Уфага баргач, урамда бик књп тђрбиячесез татар балаларын књреп, ахырда "Уфимская ведо­мость" мљхђррире Озеров белђн Сотолки карьеры янында бик књп фђкыйрь татар џђм урыс балала­рына уртак "Дом трудолюбия" исемендђ џљнђр мђктђбе ачып, 30 елдан артык татар балаларына џљнђр    љйрђттереп,    уку-язу    џђм  башка фђннђрне укытыр љчен икенче ќирдђ, Иске Уфада, мона­стырьдан тњбђн хосусый мђктђп ачып, "Госмания"15 мљгаллимнђреннђн Га­риф хђлфђне укытучы иттек. Књп еллардан соћ "Мђдрђсђи Госмания"дђ шундагы шђкертлђр љчен џљнђр мђктђбе ачу эшенђ ђгъзалык итеп, актив булып эшлђдем. Бу эшнећ инициаторы Гайнуллин Гыйниятулла иде. Уфа "Мђдрђсђи Госмания"сенећ идарђ џђйђтендђ ђгъза булып, кайвакытлар анда гомуми дђреслђр (туберкулез, саулыкны саклау хакында) укыдым. "Мђдрђсђи Госмания"дђ Габдулла иптђш Шонаси16 џђм башкалар белђн бергђ рђсми мљгаллимлек иттем.

Мин искедђн халыкныћ ић тњбђн катлавына ђџђмият бирђ идем (чљнки югары катлауныћ џђрвакытта џђммђ нђрсђсе ќитеш була, аларныћ џђртљрле ихтыяќлары џђрвакыт њтђлгђн була).

Халыкныћ да ић тњбђн катлавы џђм аларга ић начар књз белђн карал­ганнары, ђлбђттђ, мђхбњслђр , арестантлар иде [?]. Менђ мин шул мђхбњслђр хђле белђн таныштым вђ аларга кулдан килгђн ярдђмне итђр љчен Уфа губерна тљрмђсенђ кереп йљри, мђхбњслђр хђле белђн таныша вђ аларга ярдђм итђ алырга хак казанырга џђм права алырга тырыштым џђм алдым. Уфа губерна тљрмђсендђ ул вакыт 750 мђхбњс бар иде. Шуннан 450 се башкорт, типтђр џђм татар иде. Башлап аларныћ яту, тору, ашау-эчњ ке-би якларын тикшереп, мљмкин кадђр аларныћ яхшыруларына тырыштым. Моннан соћ алар белђн якын мосахђбђ итеп, бик књбесеннђн тљрмђгђ ни сђбђптђн   элђгњлђрен   сораштым.   Тышкы   сђбђп,   ђлбђттђ,   ќинаятьлђре књренсђ дђ, ђмма тљп сђбђп наданлык белђн фђкыйрьлеклђре, фђкыйрьлеклђренђ дђ наданлыкныћ књбрђк сђбђп булуы ачык књренде. Ин­де боларныћ њзлђрендђ вђ алар аркылы килгђн бђлалђрдђн гаммђ халыкны да коткаруныћ ић баш юлы - боларћы фђн, гыйлем нуры белђн нурландыру аркасында књзлђрен ачу икђне ачык беленде. Шуныћ љчен мин књп мђшђкатьлђр аркылы булса да Уфа губерна тљрмђсенђ, тљрмђнећ бер бина­сын бушаттырып, мљселман мђхбњслђр љчен мђктђп ачып, гыйлемгђ дус байлардан китаплар, язу ђсбаблары алдырып, алар хисабыннан ук айга 35 сум вазыйфа илђ мљгаллим куйдырып укыттым. Бичаралар гыйлемгђ суса­ганнар икђн! Џђммђсе дђ диярлек, хђтта ак сакаллылары да укырга языл­дылар. Мђктђп бњлмђсе 50 дђн артык кеше сыйдыра аямаганлыктан, џђр кљн 50 шђр кеше ике мђртђбђ укыйлар иде. Атнага ике мђртђбђ њзем барып та дђресе гомумилђр укый идем. Тљрмђдђ сђнђгатьханђ булса да, аныћ илђ мљселман мђхбњслђр џич файдаланмаганнар. Башка Манигълар да, ђлбђттђ, булгандыр, лђкин баш сђбђбе: алар њзлђре кирђксенмђгђннђр џђм аларны бу юлда тђшвикъ итњче дђ булмаган. Мин аларны бу џљнђр эше љйрђнњнећ дђ ђџђмиятен сљйлђп, аларны тђшвикъ иттем. Беркадђресе шул вакыттан ук џљнђр љйрђнергђ керештелђр. Ул вакытта халык бу эшкђ ђџђмият биреп карамасалар да, лђкин мин - хаклымы, хаксызмы - њз гомеремдђге халык хезмђтлђреннђн бу эшне ић зурысы итеп карыйм џђм хђзер дђ татлы ха­тирђлђремнђн зурысы булып торадыр. Галимќан иптђш Ибраџимов17 ђйтмешли, хаклык, турылык љчен моны да ђйтми китђ алмыйм. Тљрмђнећ вице-президенты ул вакыттагы губерна башлыгы (революциядђн соћ да ха­лык аны, Уфадан ќибђрми, њз араларында алып калган) Петр Петрович Башилов та бу эшкђ бик яхшы карады џђм мића бик зур булышлык итте. Ђгђр дђ ул булышлык итмђсђ, бу эш минем хыялымда гына калган булыр иде.

Уфа губерна земствосында мђгариф бњлегендђ 6 елдан артык актив бу­лып хезмђт иттем. Аталар ќђмгыятендђ, реальный училищеда вђ аныћ правлениесендђ ђгъзалыкка сайланып, књп кенђ татар укучыларына мате­риальный ярдђм итеп, укуларыны тђмам итђргђ булышлык иттем. Педа­гоглар ќђмгыятендђ озак вакыт ђгъзалык итеп, тљрле мђњзугълардан, хосу­сан тарихтан рус телендђ рефератлар укыдым. Уфа татар гыйлем иялђре берлђн берлектђ (шулар ќљмлђсеннђн Габдулла иптђш Шонаси да) Народ­ный университет оештыручыларыннан булып, шул ук Народный Универси­тет исеменнђн шђџђр управлениесендђ књп халык алдында дђреслђр укы­дым. Уфада булган болар вђ башка гыйльми хезмђтлђрем хакында уфалы иптђшлђр, хосусан Галимќан иптђш Ибраџимов, Габдулла Шонаси, Џади Килдебђки18 вђ башкалар таныклык бирђ алалар. Сњзнећ кыскасы, Уфада мине тулы мђгънђсе белђн гыйлем ђџеленнђн вђ халык хезмђтчелђреннђн санарлар, кирђк мљселман, кирђк руслар арасында нинди генђ гыйльми џђйђтлђр   вђ   ќђмгыятьлђр,    гаммђ   халык  хезмђтлђре булмасын,  мине ђгъзалыкка вђ булышлыкка чакыралар иде. Уфадан Казанга кайтачак бул­ганда Уфа гыйлем иялђре вђ дуслары хљрмђт љчен олугъ зыяфђт мђќлесе ясап, минем гыйльми хезмђтлђремне санап, адрес џђм љстђл сђгате бњлђк, ядкяр иттелђр. Ленинград, Мђскђњ, Казан, Уфа съездларында мине џаман да мђгариф комиссиялђренђ вђ идарђлђренђ сайлап килделђр. Казанга, авылыбызга кайткан соћында да, Алан волосте халкы љчен советлар тара­фыннан руслар вђ татарлар љчен берђр икенче баскыч мђктђп ачылачак булды. Татарлар љчен булачагына бина табу, ачу, алып баруны Арча канто­ны мђгариф бњлеге миннђн њтенде џђм "Закон истинасыз булмый", дигђн кагыйдђгђ бина кылып, минем рухани лђвазимда булуыма да карамый вђ аны ташлауны да сорамый, мине мљгаллим џђм мђктђпнећ мљдире итеп тасдыйк иттелђр.

Без мђктђпнећ ачылуына мљгаллимнђр џђм уку ђсбаплары ќитештерњгђ ул вакыт Алан волостенда инструктор булган Фазылќан иптђш Хђмидуллин бик ќитди хезмђт вђ бик зур булышлык итте.

Алан волостенда урыс вђ татар мљгаллимнђренећ самокурсларында тарих вђ местный край хакында, хђтта бервакыт анатомиядђн дђ урыс телендђ дђрес укыттым.

Шул ук катыш мљгаллимнђрнећ Сибириягђ, Омскига кадђр булган экс­курсиясенђ дђ сведущий булып бардым. Яшем зур булуга да карамастан, ђле њземдђ гыйлем дђрте сњнмђгђнлектђн, Татарстан Гыйльми Њзђк хозу­рындагы "Татарны љйрђнњ", "Илне љйрђнњ" ќђмгыятьлђренђ ђгъзалыкка кабул ителђм. Педагоглар ќђмгыятенђ дђ мине белгђн иптђшлђр тарафын­нан чакырыламын.

<...> Зур булмаса да, моны да гыйльми хезмђтлђрдђн санарга ярый дип белђм.

"Мђдрђсђи Хљсђения"19. Оренбургта "Мђдрђсђи Хљсђения"нећ ачылган елларында ук Хљсђеновларныћ чакыруы буенча без Риза казый20 белђн ике­без анда барып йљри башладык. Баруди мђрхњмнђр белђн программа тљзешњдђн башлап, "Мђдрђсђи Хљсђения"не дђ, Оренбургныћ башка мђдрђсђлђрен, Каргалыныћ бљтен мђдрђсђлђрен карап йљрдек. Шул ук ва­кыт Форштадта Адамова ачып биргђн кызлар мђктђбен дђ барып карадык. "Ђхмђт бай" рисалђсендђ21 22 нче биттђ Риза казыйныћ "иптђшемез илђ"дђге иптђш мин идем. Ни мљляхаза илђдер минем исемемне ђйтђсе килмђгђн. Ул елларда Оренбурда Каргалыныћ берђр, икешђр мулласыннан башкалары бары да искелек ягында иделђр. Алар Хљсђеновлар тарафыннан ачылган мђдрђсђ џђм ысулы ќђдидђ илђ укытыла торган књп кенђ ибтида-илђр хилафына џђрвакыт куђтле агитациялђр ясыйлар иде.

Бу хосусларда Хљсђеновларныћ њзлђре хилафына агитациялђр куђтле булса да, алар аћа џич илтифат итмђсђлђр дђ, ђмма алар ачкан мђдрђсђ вђ мђктђплђргђ халык балаларын бирњдђн тыелмас љчен, гами халык (масса) каршында хакыйкатьне ачып бирњ тегелђрнећ вђсвђсђлђреннђн коткаруга ярдђм булсын љчен, ул заманныћ нљфњзле кешелђреннђн хисап итеп, безне чакырганнар иде. Без шуныћ љчен џђр барган мђктђп вђ мђдрђсђлђрдђ џђм хосусый мђќлеслђрдђ ќыелган халыкка хакыйкать вђ мђслихђтне тљшендерергђ, вђсвђсђлђрне бетерергђ тырыша идек. Батыр муллалар безгђ дђ кереп игътиразлар кылалар, без дђ аларга тиешле жавапны бирђ идек. Мђсьђлђне  тиешле  юлына салыр  љчен  байтак    сљйлђргђ,    тиргђ батарга мђќбњр була идек. Бер иптђшем дђ, карашы зђгыйф вђ хатиб булмаганны сылтау итеп, бу хезмђтлђрне књбрђк мића йљклђтђ иде. ("Гани бай" ри-салђсе22 182 биттђ кара). Тљрле вакытта мин "Мђдрђсђи Хљсђения" имти­ханнарына чакырылып, аныћ алга баруына тиешле хђрђкђттђ булып, шул ук мђдрђсђ хосусында хђтта кайвакыт њз тђэлифлђрем хосусында да аныћ мљгаллимнђре илђ фикер алыша идем.

Ђхмђт бай мђрхњм вафатыннан соћ, Мђхмњт бай Казаннан њз урынына имтихан мђќлеслђренђ хђзер булу љчен Оренбурга ќибђргђн иде. Мђрхњм тарафыннан "Мђдрђсђи Хљсђения"гђ мљдирлеккђ џђм чакырылган идем, лђкин тљрле сђбђплђрдђн бара алмадым.

<...>    "Чахотка   белђн   кљрђш   љчен   тљзелгђн   Бљтенрусия   ќђмгыяте (лига)нећ Уфа шљгъбђсе* ": чахотка ни нђрсђ? Аны сљйлђп торуныћ урыны бу тњгел. Ќђмгыять ни љчен тљзелгђн? Ђнђ, исеменнђн њк књренеп тора. Ни  I љчен Русиянећ бик књп шђџђрлђрендђ,  шулар ќљмлђсеннђн Уфада лига шљгъбђсе тљзелгђн? Бу турыда бер-ике генђ сњз ђйтњне укучылар, шаять,  i гафу итђрлђр.

<...> Лига шљгъбђсе правлениесендђ књбрђге докторлар, мљселман** ин­теллигентларыннан мђрхњм Ќантурин23 белђн присяжный поверенный Иб­раџим Ђхтђмов24 вђ бу икесенећ миннђн дђ правление ђгъзалыгын кабул кылуымны њтенњлђре буенча мин ђгъза булып сайландым. Алар сљбатлы дђвам итђ алмасалар да, правление ђгъзалары минем дђвам итњем белђн тђмам канђгатьлђнђлђр иде. Правление эш башлау љчен Уфаныћ бљтен Ру-сиядђн чахоткалылар ќыела торган урын икђнен књрсђтеп, мђркђздђн књп кенђ акча џђм џђр елны ала идек. Чахотка авырулыларны карар љчен (Гыйният казый25 пулатына) махсус амбулатория ачтык, кеше нђфрђтлђнмђсен љчен аныћ исемен французча "диспанцер" дип атадык. Шунда џђрвакыт тору љчен мђркђздђн спец.доктор китерттек. Башка амбу­латориялђргђ килгђн књкрђк авыруларны да монда ќибђрђлђр иде. Дис-панцерда џђр кљн бер правление ђгъзасы дежурить итеп, авыруныћ тормыш хђлен сорашып, квартирын џђм регистрировать итђ идек. Дђњлђт иялђреннђн нык кына итеп сорап, зур иганђлђр ала идек. Турысын ђйтергђ кирђк: мљселманнар русларга књрђ књбрђк ярдђм итђлђр иде. Ьђр елны. Акчђчђк бђйрђме ясап, ул кљнне алтмышлап кружка илђ руслар вђ татар­лардан - књбрђк яшьлђрдђн чђчђк сатарга чыгара идек. Ул кљннђрдђ кино­ларда сеанслар бирђ идек. Ул кљнне тулы бђйрђм ясап, атлы арбалылар, ат­ларны, арбаларны ак чђчђклђр белђн бизђп, урамнарда йљри иделђр. Прав­ление ђгъзаларыннан доктор руслар аудиториялђрдђ, училищеларда, мин мљселман мђдрђсђлђрендђ чахотка вђ аннан саклану хакында дђресе гому­милар укый идек. Правление ђгъзалары, без барыбыз да, буш хезмђт итеп, ялгыз спец.докторга гына љќрђ бирђ идек. Бу авыру шђџђр этлђрендђ, на­чар йортларда, начар шартлар эчендђ тереклек итњчелђр арасында бик та­ралган булганлыктан, аларга ќђмгыять ђгъзаларыннан књбрђге татар ха­тын-кызларны йљртеп, тђфтиш иттерђ идек. Квартиры бик начарларны ях­шы квартирга чыгарып, караваты юкларга карават алып бирђ идек, хђтта утыны юк, ље салкыннарга утын илђ дђ ярдђм итђ идек, љс џђм аяк ки­емнђре, юрганнары юкларга шуларны алып бирђ идек. Моныћ љстенђ, бик фђкыйрь, ашаулары бик начар булганнарны аерым регистрация ясап, алар­га џђр кљн бер бутылка сљт, бер булка љлђшђ идек. Бу ярдђмнђр књбрђге шђџђр халкына вђ шђџђрдђ торучыларга гына, авылларда халыкны амбула­ториядђ карау вђ аларга буш дару бирњдђн узып булмый иде. Ђмма аларга да   мљмкин   булган   юл   белђн   ярдђм   итњне   касд   итеп,   чахоткадан   ић мђгъкуль књрелгђн А.А. Якир рисалђсен русларга русча, мљселманнар љчен бик ќићел татарчага Фђрхетдин Ђхмђровтан тђрќемђ иттереп, минем ка­рамагымда 1914 елда унбиш мећ (15000) нљсхђ бастырып, бљтен Уфа губер­насы ярлыларына волостьлар аркылы ќибђреп, буш тараттык. Китапныћ тышына болай язылган иде: "Чахотка белђн кљрђшњ љчен Бљтенрусия ќђмгыятенећ Уфа шљгъбђсе тарафыннан нђшер ителде. А.А.Якирдан тђрќемђ. Туберкулез яки чахотка, аныћ гомуми халыкка бђла булуы џђм аныћ белђн кљрђшњ. Фђрхетдин Ђхмђров тарафыннан тђрќемђ кылынды. Хђсђнгата Габђши нђзарђте илђ табигъ ителде". Китапныћ эчке як башына болай язылган иде: "Наширдђн. Мљселман карендђшлђр! Чахотка нинди куркынычлы авыру икђнен, ђлбђттђ, барчагыз да белђсез. Хђсрђтлђнерлек хђл шулдыр ки, ошбу соћгы елларда бу куркынычлы авыруныћ без мљселманнар арасында бик књбђеп бардыгы тђфтиш вђ тђќрибђлђр илђ мђгълњм булды. Хосусан кызлар, яшь хатыннар, укучы шђкертлђр, дљнья кљтњче яшьлђр арасында књбрђк књренње бигрђк тђ хђсрђтлђнерлек хђллђрдђн идеген уйласагыз, ђлбђттђ, њзегез дђ белерсез. Элекке заманнар­да чахотканы нђселдђн килђ дип, дђвалап булмый торган авыру дип хисап­лыйлар иде. Ђмма тыйб фђне голямасыныћ тђхкыйкы буенча, алай булма­ганы, бђлки кешелђрнећ тиешенчђ тереклек итмђгђнлеклђреннђн чахотка була башлаганы, яисђ тиешенчђ сакланмаганлык ларыннан башкалардан йоктыгы [йогуы] ачык беленде. Шулай ук бу авыру элђккђн кешелђр фор­сатны уздырмый дђвалану чарасына керешсђлђр, сђламђтлђнеп була идеге дђ мђгълњм булды. Чахотка авыруы адђм угылларына бик зур дошман хљкемен вђ дошманнан саклану, аны дљрес тану - лязем тђдбирлђрне кылу берлђ генђ мљмкин. "Сакланганны ходай саклаган" дигђн бабалар сњзен хђтерегездђн чыгармагыз. Сезгђ бу юлда бер ярдђм књрсђтњ нияте хђйриясе илђ чахотка белђн кљрђшњ љчен тљзелгђн Бљтенрусия ќђмгыятенећ Уфа шљгъбђсе мљселман ђгъзаларыныћ њтенње буенча мђзкњр ќђмгыятьнећ ић яхшы књреп, нђшер иткђн китабын мљселманнар да мђшђкатьсез файдалан­сыннар љчен тљрки телгђ тђрќемђ кылдырып нђшер итђдер. Файдаланыгыз, сђламђт булыгыз, карендђшлђр! Хђсђнгата".

Бу тђрќемђи хђлне укучылар бу хезмђткђ дђ ни књз белђн карарлар, ан-сын белмим. Ђмма њзем бик мђмнунмын. Татлы ядкярлђремнећ зурларын­нан саныйм.

Яшерен   калдырмаска  тиешле  янђ  беркадђр  гыйльми   вђ   иќтимагый

хезмђтлђрем бар, лђкин хђзергђ ошбу язылганнарны ќитђрлек санап, инде

туктыйм.

 

Хђсђнгата Габђши

1928 елда, 17 гыйнварда

 

ТРТСДЊДА8233ф., 1 тасв., 2-11536 эш., 141-155 6.

 

тђэлифлђре - язган китаплары, ђсђрлђре

ќљзье - кисђк, љлеш

истикмаль - камиллђшњ

ибтидаи тђгьлим - башлангыч белем

хисап - математика

ќђгърђфия - география

џђндђсђ - геометрия

хђраќатыннан - чыгымнарыннан

џђйђтендђ - составында

мђхбњслђр - тоткыннар

мосахђбђ итњ • кара-каршы сљйлђшеп утыру, аралашу

гаммђ - масса, гади халык

ваэыйфа - хезмђт хакы

манигълар - киртђлђр, каршылыклар

тђшвикъ итњче - љндђњче, кызыксындыручы

мљњэугъ - предмет, тема

олугъ зыяфђт - зур хљрмђт

тасдыйк иттелђр - расладылар

ни мљляхаза илђдер - ни уйлаптыр

хилаф- каршы

нљфњзле - дђрђќђле, абруйлы

мђслихђтне – зарурилыкны

игътираз кылу - тљпле дђлил сорау

хатиб - яхшы оратор

шљгъбђсе - бњлеге

Монда татарлар белђн башкортлар катыш булганга књрђ, мин мљселманнар дип йљртњне асатрђк књрдем (автор искђрмђсе).

сљбатлы - тотрыклы

мђркђз - њзђк

иганђ - кирђкле эш љчен ќыелган акча

љќрђ - эш хакы

тђфтиш - тикшерњ, ревизия

касд - максат

нђзарђте- књзђтње

табигь ителде – бастырылды

лязем тђдбирлђрне - тиешле чараларны

мђмнунмын - шатмын

 

Искђрмђлђр џђм аћлатмалар:

1. "Асар" - Ризаэтдин бине Фђхретдин ђсђре. Борынгы џђм њз заманы калђм иялђренећ тормышын џђм ђдђби эшчђнлеген яктырткан бу ђсђр 1900-1904 елларда Казан џђм Оренбург шђџђрлђрендђ басылып чыга.

2. Шиџабетдин Мљрќани (1818-1889) - татарлар арасында мђгърифђтчелек хђрђкђтенећ мђшџњр вђкиле, тарихчы-галим, фикер иясе џђм философ.

3. Каюм Насыйри (1825-1902) - мђгърифђтче, галим, педагог.

4. Гали Мљхмњди (1824(?)-1891) - књренекле шђрекъ белгече, гарђп, фарсы, тљрек, рус теллђрен яхшы белгђн. Хђзерге Зеленодол районы, Сљлђнгер авылында туган.

5. Иосиф Готвальд (1813-1897) - Казанда шђрекъ кулъязмаларын ќыю, саклау белђн мђшгуль галим, профессор.

6. Исмђгыйль Гаспринский (1851-1914) - мђгърифђтче, публицист, "Тђрќеман" газетасы нашире.

7. Шаџбазгђрђй Ђхмљров (1853-1900) - татар укытучылар мђктђбе инспекторы, галим.

8. Катанов Николай Федорович (1862-1922) - шђрекъ белгече, фђннђр докторы.

9. Галимќан Баруди (Галиев) (1857-1921) - дин галиме, педагог, "Мљхђммђдия" мђдрђсђсе ќитђкчесе. 1917 елдан Њзђк диния нђзарђтендђ мљфти.

10. Ысулы ќљдидљ - уку-укытуда алдынгы (яћа) ысул.

11. Галимќан хђзрђт - Галимќан Баруди.

12. Ќиџангир - ?

13. Юнысовлар приюты - татар сђњдђгђрлђре бертуган Ибраџим (1806-1886) џђм Исхак (1810-1884) Юнысовларныћ 1844 елда оештырган балалар йорты.

14. Ђхмђт Гали улы Хљсљенов (1837-1906) - Оренбургта бертуган мђшџњр сђњдђгђр Хљсљеновларныћ берсе. Мђхмњт бай Гали улы Хљсљенов (1839-1912), Гани бай Гали улы Хљсљенов (1840-1902).

15. "Госмания" - Уфада XIX йљз ахырларында оештырылган мђдрђсђ. Мљдире џђм мљдђррисе Хђйрулла Госманов (1847-1907).

16. Габдулла Сабир улы Шонаси (Ибраџимов) (1885-1937) - педагог. Физика, химия, педаго­гика буенча књп кенђ хезмђтлђр авторы.

17. Галимќан Гыйрфан улы Ибраџимов (1887-1938) - язучы, галим, тђнкыйтьче, књренекле ќђмђгать эшлеклесе.

18. Џади Килдебљки (1881-1943) - имам-хатыйп, журналист. "Ислам џђм музыка" китабы­ныћ авторы.

19. "Мђдрђсљи Хљсљения" - 1889 елда Оренбургта бертуган Хљсљеновлар оештырган џђм тђэмин итеп торган мђдрђсђ.

20. "Ђхмђт бай" рисалљсе - Ризаэтдин бине Фђхретдин ђсђре. Оренбургта 1914 елда басыл­ган.

21. Ризаэтдин Фђхретдин улы Фљхретдинов (1859-1936) - тарихчы, язучы, дин галиме. 1921-1936 елларда Њзђк диния нђзарђтендђ мљфти.

22. "Гани бай" рисалљсе - Габделгани Хљсђеновныћ тђрќемђи хђле, хатлары, аныћ турында хатирђлђр. Борџан Шђрђф ђсђре, 1914 елда басылган.

23. Сђлимгђрђй Ќантурин (1864-1921) - Мљскљњ университетын тђмамлаган, I Дђњлђт дума­сы депутаты. 1914 елдан "Миллђт" газетасын чыгара.

24. Ибраџим Ђхтљмов (1880-1931) - юрист, адвокат.

25. Гыйниятулла Капкаев - Њзђк диния нђзарђтендђ казый, "Мђгълњмат" журналы мљхђррирлђреннђн берсе.

 

Текстны, искђрмђ џђм аћлатмаларны

Рамил Миннуллин

хђзерлђде

 

Резюме

Крупный общественный и религиозный деятель, педагог Хасангата Га-бэши в собственноручно написанной биографии поведал о своей жизни.

Родившись в д.Сулабаш Дубьязской волости, начальное образование по­лучил у своего деда. Затем 17 лет провел в стенах казанских медресе, из них первые 12 лет учился, затем сам преподавал. Большое место в "Биографии" занимает Уфимский период его жизни. Здесь он активно уча­ствует в создании и работе "Дома трудолюбия" для русских и татарских де­тей, школы для заключенных-мусульман Уфимской тюрьмы, Народного университета, "Уфимского отдела Всероссийского общества борьбы с чахот­кой" и других всевозможных организаций.