1999 1/2

Милли музей - хђтер хђзинђбез

Милли мђдђният музее ќљмџњриятебезнећ ић яшь музейларыннан санала, ул элеккеге Ленин мемориалы бинасында урнашкан. Музейга бары тик ќиде генђ яшь. Лђкин шућа да карамастан аныћ эшлђгђн эшлђре колачлы, килђчђккђ планнары зур, ниятлђре изге.
Биредђ дљньяга сибелеп яшђњче ќиде миллионлы татар халкыныћ бай матди џђм рухи мирасын туплап, залларында халкыбызныћ ић борынгы дђверлђрдђн алып хђзерге кљннђргђ кадђрге тарихын џђм мђдђниятен књрсђтњ књздђ тотыла. Њзенђ мондый бурыч куйган музей Татарстанда ђле юк иде.
Дљрес, татар музее идеясе беренче мђртђбђ 1912 елда ук књтђрелђ, тик тормышка гына ашмый.
Казан университетыныћ география кабинетында профессор Б.Ф.Адлер тарафыннан Л.О.Сиклерныћ татар тарихына нисбђтле гаќђеп бай коллекциясеннђн књргђзмђ оештырыла. Књргђзмђ зур кызыксыну тудыра, татар ќђмђгатьчелеге исђ милли тарихыбызныћ барлык дђверлђрен дђ яктырткан музей оештырырга кирђклеген яклап чыга. Б.Ф.Адлер ђлеге мђсьђлђне ућай хђл итњне сорап, шђџђр хакимиятенђ мљрђќђгать юллый, лђкин њтенеч кире кагыла. Ђмма љмет сњнми, 1917 елгы вакыйгалардан соћ ул яћара гына. Бу юлы да университетта оештырылган "Шђрык халыклары мђдђнияте" књргђзмђсе материалларыннан музей булдыру мђсьђлђсе књтђрелђ, аныћ исеме-аталышы, бина хакында да сњз кузгатыла. Лђкин књргђзмђ ябыла, аныћ коллекциялђре Татарстан њзђк музееныћ этнография бњлегенђ књчерелђ, ђ музей аянычлы язмышка дучар була.
Гомумђн алганда, музейлар традициясе халкыбыз љчен чит-ят ђйбер тњгел, татарларда шђхси музейлар булуы да мђгълњм. Шуларныћ икесе махсус игътибарга лаек.
Књренекле галимебез Ш.Мђрќани борынгы кулъязмалардан, китаплардан, документаль џђм нумизматик чыганаклардан торган бай коллекция туплый. Кызганычка каршы, аныћ књп љлеше янгында џђлак була, исђн калганнары хђзер Казан университеты фђнни китапханђсендђ џђм Татарстан Фђннђр академиясенећ Тел, ђдђбият џђм сђнгать институты Мирасханђсендђ саклана.
Лђкин ќђмгыятьтђ њзгђртеп кору ќиллђре исђ башлау белђн, Милли музей идеясы яћадан баш књтђрђ.
Казанда 1895 елда ачылган шђџђр музее совет чорында республиканыћ њзђк музеена ђйлђнеп, анда татар халкы џђм Татарстан тарихы буенча бай коллекция туплана, 80нђн артык музей-филиаллар барлыкка килђ, аерым музейга тић булган татар ђдђбияты тарихы бњлеге ачыла, милли кадрлар тђрбиялђнђ
"Бу музей бљтен дљнья татарларыныћ тарихи џђм мђдђни мирасы белђн таныштырырлык, заманча ќиџаз-ландырылган илаџи бер сарай булырга тиеш. Бу мљмкинлекне безгђ язмыш њзе бирде џђм аны кулдан ычкындырсак, тарих безне кичермђс!" - бу юллар 1990 еллар башында халкыбызныћ Н.Исђнбђт, Г.Бђширов, Ђ.Еники, Ђ.Кђримуллин, А.Гыйлђќев, Г.Ахунов, М.Мђџдиев, И.Юзиев, Т.Мићнуллин, Р.Мостафин, Р.Фђйзуллин, М.Мљлеков кебек олпат шђхеслђре кул куйган мљрђќђгатьлђрдђн алынды. "Ђдђбият-сђнгать музее кирђк!" дигђн баш астындагы ачык хатлар республика газеталарында кабат-кабат басылды, ул уй халыкныћ аћына, йљрђгенђ кереп утырды. Милли каџарманнарныћ хђтта Ленин мемориалы бинасын саклап кунып калган кљннђре дђ булды.
Ђлеге кљннђрдђ кызу бђхђслђрдђ узган гыйльми утырышлар, тњгђрђк љстђллђр ђле барыбызныћ да хђтерендђ, ђ инде ќыелышларныћ беркетмђлђре, мљхтђрђм шђхеслђр имза салган хатлар Милли музей елъязмасында урын алдылар.
16 сентябрь, 1992 ел - яћа музейныћ тарих башы, ул кљнне Татарстан Республикасы Министрлар кабинеты тарафыннан музей тљзњ турындагы рђсми карар кабул ителде. Яћа музейда Татарстан Дђњлђт музееныћ ђдђбият бњлегеннђн, Сынлы сђнгать музееннан књчеп килгђн џђм Ленин музееныћ элеккеге хезмђткђрлђреннђн торган ќыйнак кына 10-13 кешелек энтузиастлар коллективы оеша џђм ул бераз њзгђргђн хђлдђ бњгенге кљнгђ кадђр эшлђп килђ - даими экспозиция тљзњ эшлђре белђн беррђттђн, ел саен тарих, ђдђбият, сынлы сђнгать љлкђсендђ яћадан-яћа књргђзмђлђр оештыра, экскурсиялђр њткђрђ, йђдкђрлђр туплый, аларны љйрђнђ, саклый...
Ђлбђттђ, коллективныћ њзенђ генђ зур тарихны колачлау мљмкин эш тњгел. Музейныћ фђнни концепциясе Р.Фђхретди-нов, С.Алишев, И.Таџиров, Г.Вђлиева-Сљлђй-манова, Д.Исхаков, М.Љхмђтћанов кебек миллђтпђрвђр галимнђр тарафыннан эшлђнде, алар хђзер дђ безнећ ић зур кићђшчелђребез, фикердђшлђребез џђм дусларыбыз.Концепциянећ нигезендђ татар халкыныћ чын, гадел тарихын яктырткан, халкыбызныћ мђдђни мирасын, милли ќђњџђрлђребезне, књренекле милли шђхеслђребезне књрсђтњче яћа типтагы музей тљзњ идеясе ята.
Безнећ Милли мђдђният музее рђсми карардан башланып китте дияргђ була, чљнки Ленин музееннан калган мирас исђптђ булса да џђм књпмедер дђрђћђдђ файдаланылса да, џич кенђ дђ яћа музейныћ нигезе була алмый, шућа књрђ дђ, безнећ алдыбызда торган ић актуаль, хђтта беренчел мђсьђлђ - музейныћ фондын булдыру, ягъни коллекциялђр туплау иде џђм бњгенге кљндђ дђ шулай булып кала.
Халкыбызда кадерлђп сандыкларда сакланган яки ваемсызлыкка очрап чђчелеп-аунап яткан йђдкђрлђрне эзлђп табып, кире халыкка кайтарган, тарихыбызны барлап, милли хђтеребезне яћараткан хђлдђ генђ, без миллђт буларак сайланып кала алабыз.
Инде ничђ буын, ничђ еллар мирасыбызны ћыю белђн мђшгуль булса да, халкыбызныћ сандыклары ђле буш тњгел икђн!
Мђскђњ џђм Касыйм, Ђстерхан џђм Кырым, Њзбђкстан џђм Башкортостан, Пермь џђм Оренбург, Минск џђм Санкт-Петербург тљбђклђрендђ экспедиция-командировкаларда йљргђндђ, без моны њз књзлђребез белђн књрдек, гасырлар аша исђн калган йђдкђрлђрне табып, чын књћелдђн шатландык џђм бђхетле мизгеллђр кичердек. Ић куанычлысы шул: милли ћанлы кардђшлђребез њзлђренећ хђзинђлђре белђн уртаклашып, риясыз ярдђм кылдылар. Касыймнан 92 яшьлек Ђхмђт ага Ишимбаев џђм Фатыйма Тугиева, Мђскђњдђн Гљлнар Мамлеева, Оренбургтан Мђдинђ Рђхимкулова, Казаннан Зђкия Рђсњлева, Илсљяр Сљнкишева џ.б. бик књплђр шундыйлардан.
Милли мђдђният музееныћ коллекциялђр туплау сђясђте максатчан рђвештђ "Татар халкыныћ матди џђм рухи культурасы" дигђн тема буенча берничђ юнђлештђ алып барыла:

- перспектив план нигезендђ эшлђњ;
музей профиле буенча тљрле тематик књргђзмђлђр оештыру;

Татарстаннан читтђ сакланучы милли ќђњџђрлђребезне туган илгђ кайтару.
Соћгы юнђлеш, ђлбђттђ, бик четерекле, аны дђњлђтара килешњлђр, дипломатик каналлар аша гына эшлђргђ мљмкин, лђкин бу юлда да киртђ-кануннар књп.
Дљрес, соћгы елларда татар халкы тарихы буенча чит иллђрдђге документаль мирасны -Татариканы ачыклау џђм кайтару љлкђсендђ республика Баш архив идарђсе џђм Татарстан Милли архивы зур эш башкарды.
Тљркия, Польша, Швеция, Германиядђн кайтарылган, Русия Федерациясе архивларыннан алынган документларныћ књчермђлђреннђн безнећ Милли њзђктђ республика Архив хезмђтенећ 80 еллыгына "Гасырлар аша, еллар аша..." (Халыкка кайтарылган тарих) дип исемлђнгђн књргђзмђ дђ оештырылган иде. VII гасырдан башлап хђзерге кљннђргђ кадђр чорны эченђ алган, татар диаспораларыныћ Русиядђ, БДБ џђм чит иллђрдђге тормышын чагылдырган, тљрки халыкларныћ Кљнбатыш џђм Кљнчыгыш Европа иллђре белђн дипломатик мљнђсђбђтлђрен яктырткан бу уникаль документларныћ књбесе кић ћђмђгатьчелеккђ ђле беренче мђртђбђ тђкъдим ителде џђм зур кызыксыну уятты.
Халкыбызныћ асыл уллары Мирсђет Солтангалиев белђн Гаяз Исхакыйга багышланган беренче књргђзмђлђр дђ биредђ њткђрелде. Гомумђн, Милли мђдђният музее оештырган књргђзмђлђр барысы да диярлек "беренчелђр" исђбендђ - "Татар шђќђрђлђре", "Татар сђнгате ќђњџђрлђре", "Татар дљньясы", "Борынгы тарих"... Аларны Милли музейныћ тарихи миссиясе дип карарга кирђктер.
Музейныћ мирасханђсендђ 1999 елныћ башына 27537 саклау берђмлеге исђплђнђ (аныћ 10 мећгђ якыны элеккеге Ленин музее экспонатлары) - шуныћ 17842 се тљп фондка карый, калганнары ярдђмче материаллар.
Экспонатлар тљрлђре буенча тњбендђгечђ бњленђ:
нђкыш - 517;
графика - 790;
скульптура - 73;
нумизматика - 926;
этнография - 250;
– документаль фонд - 11198;
- фоторђсемнђр - 1240.
Мирасханђ материалларыннан књренгђнчђ, музей њзенећ профиле буенча тљп игътибарны мђдђният љлкђсенђ юнђлтђ. "Мђдђният" тљшенчђсен без кић мђгънђдђ аћлыйбыз - аћа ђдђбият, сђнгать, сђнгатьнећ тљрле тљрлђре дђсынлы џђм декоратив-гамђли сђнгать, музыка џђм театр сђнгате, тел, дин џђм гореф-гадђт, философия, архитектура, хђтта сђясђт тђ керђ. Лђкин тљп кыйблабыз барыбер тарих булып кала, чљнки мђдђният тарихы халык тарихыннан аерылгысыз.
Безнећ музейда коллекциялђр туплау эше белђн мирасханђ (фондлар бњлеге) џђм љч фђнни бњлек - ђдђбият, сђнгать, тарих бњлеклђре шљгыльлђнђ.
Бу язмада Милли мђдђният музееныћ документаль фонды турында сњз барачак. Документаль фонд, классификациядђ књрсђтелгђнчђ, 11198 берђмлек тђшкил итђ, аныћ чишмђ башы 1992 елдан башлана.
Шул елныћ кљзендђ мђдђни мираска бай булган Ђлмђт тљбђгенђ беренче сђфђр оештырыла џђм музейга беренче кыйммђтле йђдкђр алып кайтыла - ул Ш.Мђрщани џђм аныћ шђкертлђре кулы белђн књчерелгђн дип фараз ителђ торган "Ќиџаннамђ" ћыентыгы. Ђлеге китап 1732 елда Константинополь шђџђрендђ Кятиб Чђлђби тарафыннан языла џђм XIX гасыр урталарында Казанда књчерелгђн дип уйла-ныла, анда тарих, география, астрономия, математика џђм башка фђнни мђгълњматларны эченђ алган язмалар тупланган. Бу тђзкирђ тарихчы, укытучы Шамил Сафин архивы белђн кайтты (11077 ф.). 114 берђмлек тђшкил иткђн бу бай туплама XIX гасыр уртасы - XX йљз башына караган кызыклы кулъязма џђм басма китапларны эченђ ала. Гарђпчђ џђм иске татар телендђ Тљркиядђ, Санкт-Петербургта, Уфада, Казанныћ университет, Чиркова џђм бертуган Кђримовлар басмаханђлђрендђ басылган бу китаплар татар тарихына, Ислам мђдђнияте, философия, логика џђм башка фђннђргђ карый.
Архивта тагын Ш.Сафинныћ тормышына, туганнары, дуслары џђм якыннарына кагылышлы фотоальбом, "Шура", "Ислам", "Дин вђ мђгыйшђт" журналларыныћ аерым нљсхђлђре
Ђлмђттђн шулай ук шагыйрђ Саќидђ Сљлђйманова архивыныћ да бер љлеше кайтты, аны шагыйрђнећ ире язучы Ђдип Маликов тапшырды.
Икенче экспедиция 1993 елныћ ќђендђ тугандаш Башкортостан республикасыныћ Яћавыл районына оештырылган иде, бу сђфђр дђ нђтиќђле булды. Шул тљбђкнећ 17 авылыннан татарлар тормышына, кљнкњрешенђ караган сљлге-тастымаллар, тру станогы, ќиз курай, намазлык, калфак кебек 50 гђ якын ђйбер кайтты.
Касыйм сђфђрлђре дђ кыйммђтле табышлары џђм кызыклы очрашулары белђн истђ калды, без шђџђрдђ ике мђртђбђ - 1993 џђм 1995 елларда булдык.
Мирасханђбездђ касыйм татарларына багышланган 300 гђ якын экспонат саклана. Мђгълњм булганча, миллђттђшлђребез бирегђ XV гасыр уртасында Алтын Урдадан, Казан, Кырым, Ђстерхан, Себер тљбђклђреннђн килеп тљплђнгђннђр. Ерзин, Шакулов, Костров, Верга-зов дигђн борынгы фамилиялђр Касыймда билгеле нђселлђр. Алар - ќирле касыйм байлары, атаклы сђњдђгђрлђр, зыялылар. Бу нђсел кешелђре соћыннан Мђскђњ, Казан, Петербург џђм башка шђџђрлђргђ дђ таралганнар.
Хђзер сњз музейга кыйммђтле йђдкђрлђр бњлђк иткђн Фатыйма Тугиева (кыз фамилиясе Вергазова) турында. Ул њзе стоматолог, баш табиб булып эшлђгђн, улы, килене, кызы да табиблар. Бњлђклђр арасында - гасыр башы модасы белђн тегелгђн затлы књлмђк, ефђк шђл, бик оста бизђклђп чигелгђн XIX гасыр намазлыгы, љч сљлге џђм нђсел-нђсђбенђ кагылышлы 80 гђ якын фоторђсем.
Фатыйма ханымныћ ђтисе - Вергазов Ђхмђт Мљхђммђтќан улы, училище тђмамлаган, йон эшкђртњ белђн шљгыльлђнгђн, алты ел Кытайда эшлђгђн, кызы Фатыйма 1927 елда шунда туган; ђнисе - Вергазова Асия Фазлулла кызы ђнисе ягыннан Шакуловлар нђселеннђн. Бу ырудан татар хатын-кызларыннан Сорбонна университетын тђмамлаган беренче математик Сара Шакулова чыга. Асия апаныћ сећеллђре -Гайшђ књренекле дин галиме Г.Баруди, ђ Зљџрђ фабрикант Х.Акчуринныћ хатыннары булалар. Шакуловлар џђм Акчуриннарныћ И.Гасприн-ский белђн дђ туганлык бђйлђнешлђре бар.
Асия Вергазованыћ ђтисе - Карамышев Фазлулла Фђйзулла улы, морза, шђџђр башлыгы урынбасары була, ђ бабасы чыгышы буенча Сђет авылыннан, алтын приискасы хућасы Ба-зилевскийда камердинер булып торган.
Касыймныћ ић абруйлы џђм мљхтђрђм шђхеслђреннђн берсе Ђхмђт ага Ишимбаев (ул укытучы булган) њз халкыныћ тарихын яхшы белђ џђм шул турыда бик мавыктыргыч итеп сљйли. Касыймга барып чыгучылар Ђхмђт абыйны књрми китмилђрдер. Ул музейга "Шура" журналыныћ 1913 елгы тулы тљплђмђсен џђм Касыйм тљбђгеннђн чыккан шагыйрђ Заџидђ Бурнашева (Гыйффђт туташ) хатларын тапшырды.
Касыймныћ туган якны љйрђнњ музеенда бик бай татар коллекциясе саклана, без аны тулысынча диярлек тљсле фоторђсемгђ тљшереп кайту бђхетенђ ирештек. Бђлки килђчђктђ њзебездђ "Касыйм татарларыныћ кљнкњреше џђм мђдђнияте" дигђн књргђзмђ оештыру хыялы да тормышка ашар.
Мђскђњдђ, Петербургта яшђњче миллђттђшлђр белђн дђ бђйлђнешлђребез тыгыз.
Экспонатлар ќыю максаты белђн Мђскђњгђ махсус ђзерлђнгђн 5 командировка-экспедиция њткђрелде, лђкин анда ђле эшлисе эшлђр бихисап.
Мђгълњм булганча, Мђскђњдђ зур џђм кљчле интеллектуаль диаспора бар. Милли музей идеясен хуплап, њзлђрендђ сакланган материаллар белђн уртаклашучылар арасында - армия генералы Мђхмњт Гђрђев, академик Ђдџђм Те-нишев, тарихчы Шамил Мљхђммђдьяров, бертуган Шамил џђм Гњзђл Апанаевлар; скульптор Садри Ахунныћ хатыны Юлия Павловна Бейер ире иќат иткђн Тукай џђм Ћђлил бюстларын, композиторыбыз Салих Сђйдђшевнећ ђле исђн чагында битеннђн алынган маскасын бњлђк итте. Тагын бер кыйммђтле реликвия - 1812 елгы Ватан сугышы герое, татар-башкорт полкы командиры Гђрђй Кайбишев билбавы, ул нђфис чигњ њрнђге белђн бизђлеп эшлђнгђн, XIX гасыр башына карый. Бу йђдкђр ■ Гљлнар Мам-леева бњлђге. Мамлеевлар - дворяннар нђселеннђн, Гљлнар ханымныћ бабасы Нурмљхмђммђт Бикбулат улы Мамлеев Башкор-тстанныћ Чакмагыш районы Мортаза авылыннан, мљгаллим, Уфада Диния нђзарђтендђ казый да булып тора, хатыны - Чанышева Гљлќамал Гомђр кызы, Башкортстанныћ Књзђй авылыннан; аларныћ 6 улы, 2 кызлары була, барысы да югары белем ала. Нурмљхђммђт Мамлеевныћ кызлары Рђисђ џђм Сания Кайби-шевлар нђселенђ кияњгђ чыгалар џђм бу ике нђсел туганлаша. Гљлнар ханымныћ ђнисе ягыннан да нђсел токымнары укымышлы кешелђр. Маџруй Мамлеева Уфадан, Гыйниятулла казый Капкаев кызы, гимназия бетергђн, мљгаллимђ, соћыннан Мђскђњдђ Ленин исемендђге китапханђдђ баш библиограф булып эшлђгђн.
Гљлнар Мамлеева шушы љч нђселгђ караган 26 фоторђсем џђм бабасыныћ кулъязма китабын тапшырды. Бу китапта тљрле елларда књчерелгђн философия, этика, дингђ кагылышлы язмалар, гаилђ истђлеклђре џђм башка мђгълњматлар тупланган, мђсђлђн, XI гасыр гарђп шагыйре ђл-Мђгарридђн Муса Бигиев тђрќемђлђре китерелгђн.
Ђлеге гаилђдђ сакланган тагын бер истђлек музей экспонаты булды - ул Казан ханлыгы чорыннан исђн - имин килеп ћитђ алган алтын йљгертелгђн декоратив кљмеш тљймђ. Йомырка зурлыгындагы, эче куыш, бизђкле бу тљймђ дђњлђт эшлеклелђренећ тантаналарда кия торган костюмыныћ мђќбњри бер атрибуты булып саналган.
1930 еллар фаќигасе мђдђниятебез тамырына балта чапты, зыялыларыбызныћ књпчелеге юк ителде, лђкин аларныћ мирасы бљтенлђйгђ югалмады. Репрессия корбаннары булган љч язучы-галимнећ - Гомђр Гали, Газиз Гобђйдул-лин, Гали Рђхимнђрнећ архивлары, аларда сакланган тетрђндергеч документлар тарих сабагы бирердђй шаџитлђр.
Г.Галинећ тљрмђдђ њзе ясаган кесђ янчыгы (ул анда кызлары Алсу белђн Гњзђлнећ рђсемнђрен саклаган), хатыны џђм балаларына Владимир тљрмђсеннђн џђм Красноярск сљргененнђн ќибђргђн хатлары џђм фото-сурђтлђре, надзирательлђр тарафыннан тљзелгђн актлар, белешмђлђр џђм Г.Галинећ тљрмђ начальнигы исеменђ язган гаризасы џ.б. Архив 40 берђмлектђн тора, аны Г.Галинећ кызы Гњзђл Ибраџимова тапшырды.
Татарлардан беренче тарихчы - профессор Г.Гобђйдуллин белђн язучы Г.Рђхим татар тарихы, ђдђбияты, мђдђниятенђ караган књп санлы хезмђтлђрнећ авторлары. Бу ике ђдипне иќади дуслыктан тыш туганлык ќеплђре дђ бђйли алар ђнилђре ягыннан туганнан туганнар. Аларныћ архивлары Г.Гобђйдуллинныћ улы Сђлмђн Гобђйдуллиннан алынды.
Г.Рђхим архивында (11772 ф.) - 70 саклау берђмлеге; анда - Г.Рђхимнећ њз кулы белђн тљзегђн шђќђрђсе, фоторђсемнђр, Г.Рђхимгђ тљрле авторлардан килгђн хатлар (мђсђлђн, Г.Ибраџимов, Ћ.Вђлиди, Нигъмђт Хђким хатлары), Г.Гобђйдуллинныћ 36 хаты, Г.Рђхимнећ тљрмђдђн хатыны Гайшђгђ язган хаты, "Диване Гали" дип исемлђнгђн 1917-1919 елларга караган кулъязма дђфтђре.
Г.Гобђйдуллин архивы (129120 ф.) дњрт бњлектђн тора:
1. Шђхси документлар.
2. Татар тарихы, ђдђбияты џђм башка тљрки халыклар тарихына багышланган хезмђтлђре.
Ђзербайќан фђннђр академиясенећ тарих институтында сакланучы фђнни Хезмђтлђренећ машинкада бастырып алган нљсхђлђре.
Г.Гобђйдуллин китапханђсендђ сакланган китаплар џђм журналлар.
Барлыгы - 273 данђ.
Архивларныћ љчесе дђ Мђскђњ экспедициясеннђн алып кайтылды.
Ђле соћгы елларда гына мђшџњр татар разведчигы Исхак Ђхмђровныћ исеме ќђмђгатьчелеккђ мђгълњм булды. И.Ђхмђров 1935 елдан Америка Кушма Штатларында 12 ел буена яшерен совет разведкасын ќитђкли, бик ќаваплы эшлђр башкара. АКШта Хелен Лоури исемле америкалы кызга љйлђнђ. Ђхмђровлар њзлђре инде вафат, аларныћ љч кызы Мђскђњдђ яши. Олысы Маргарита Ђхмђрова (1944 елда АКШта туган) музейга ђтисенећ берничђ фоторђсемен џђм хатын бњлђк итте, ул И.Ђхмђровныћ мирасын бик кадерлђп саклый.
Тагын бер экспедиция хакында, моны Оренбург якларына. Элек-электђн мђдђниятебез учагы булган Оренбург тљбђге мђдђни йђдкђрлђргђ аеруча бай. "Татар дљньясы" књргђзмђсенећ Оренбург татарларына багышланган бњлеге тулысынча диярлек экспедиция материалларыннан тљзелде. Аларныћ књп љлеше књренекле галимђ Мђдинђ Рђхимкулова архивыннан, (12917 ф.) ќђмгысы - 150 саклау берђмлеге. Алар арасында XIX гасыр ахыры XX йљз башына нисбђтле 17 кулъязма џђм басма китап, 21 газета-журнал, Дђрдмђнд, Ш.Мљхђммђдов, Г.Тукай џ.б. исемнђргђ бђйле кулъязмалар, хатлар, шђќђрђлђр, татар театр труппасы эшчђнлеге (И.Кудашев-Ашказарский, С.Гыйззђтуллина-Волжская џ.б.) џђм мђгариф љлкђсенђ караган 33 тљп нљсхђ фоторђсем, 15 фотопленка, татар халык ќырлары язылган 14 грампластинка, патефон, данлыклы Оренбург шђле џ.б. бар.
Инде Оренбургтан Пермь тљбђгенећ Барда авылына барып чыгабыз. Биредђ Надир Габделхђмит улы Апанаев яши иде, ул быел 10 гыйнварда 76 яшендђ вафат булды.
Књренекле промышленниклар, эшкуарлар, ќђмђгать эшлеклелђре биргђн, мђгърифђт, мђдђният тарату, татар халкыныћ милли њзаћын уяту эшенђ зур љлеш керткђн Апанаев-лар Казанныћ ић хљрмђтле џђм абруйлы фамилиялђреннђн санала. Нђселдђн килгђн почетлы гражданин Габделхђмит Исхак улы Апанаев югары юридик белемгђ ия була, алты тел белђ. 1937 елда атып њтерелђ. Хатыны Софья Радец-кая-Апанаева белђн улы Надирны язмыш ќиллђре Барда ягына ташлый. Алар зур авырлыклар књреп мохтаќлык кичерсђлђр дђ, гаилђ архивын саклап калалар. Габделхђмит Апанаев архивын музей хезмђткђрлђре Бардадан алып кайттылар (13470 ф.).
Архив бик бай, 299 берђмлектђн тора. Шуныћ кырыгы Апанаевлар гаилђсендђ кулланышта булган шђхси ђйберлђр - кљмештђн эшлђнгђн затлы ике мундштук, шкатулка, аш-чђй приборлары, Г.Апанаевныћ Казан реаль училищесында укыгында файдаланган ручка, кара савыты, пеналлары... "Орел" крейсерында гардемарин булып хезмђт иткђндђ Кљнчыгыш сђяхђтлђреннђн алып кайткан амулетлар, альбомнар џђм дљнья шђџђрлђре књренешлђрен тасвирлаган 158 открытка. 70 данђ документ Г.Апанаевныћ бљтен тормыш юлын эченђ ала -метрика кђгазеннђн башлап, НКВД лагере тарафыннан бирелгђн хезмђт ударнигы кенђгђсенђ кадђр. Г.Апанаев - татарныћ беренче таможнячыларыннан, 1920 елларда ул Владивосток таможня идарђсе ќитђкчесенећ ярдђмчесе булып эшли, бу турыда да документлар сакланган. Владивостокта Г.Апанаев литва татарларыннан булган Юныс Матвеевич џђм Анна Сильвест-ровна Радецкийлар гаилђсе белђн таныша, аларныћ кызы Софья белђн љйлђнешђлђр. Архивтагы фоторђсемнђр арасында бу гаилђ кешелђрен дђ књрергђ була.
Татарлар яшђгђн ерак џђм якын тљбђклђргђ оештырылган экспедициялђр, инде књренгђнчђ, ђйбђт нђтиќђлђр бирђ. Лђкин ђле њзебезнећ Татарстанда џђм Казанда да эзлђнњлђр алып барырга мљмкинлеклђр юк тњгел.
Бу ќђџђттђн Фуад џђм Гљлсем Саллавилар коллекциясе ућышлы табыш булып тора (10966 ф.). Коллекциядђ љч зур фотоальбом бар. Берсе - гаилђ альбомы, татар дљньясына яхшы мђгълњм Соловьевлар, Кђримовлар турында сљйли. Тимерша Соловьев - Оренбургта чыккан ђдђби-сатирик "Чњкеч" журналыныћ нашире џђм редакторы. Гыйльман Кђримов - чыгышы буенча хђзерге Љлмђт районы Мићлебай авылыннан, мулла-ахун, Оренбургта нђшрият, типография эшлђрен оештыруга да књп кљч куя, аныћ улы ђдип дип џђм журналист Фатыйх Кђрими, кызы Гасимђ Т.Соловьевныћ хатыны. Гыйльман ахун хатыны Мђгъсњмђ абыстай Ри-заэтдин Фђхретдиннећ бертуган апасы. Альбомны 1960-1980 елларда Т.Соловьевныћ улы, режиссер џђм педагог Фуад Саллави тљзегђн, барлыгы 177 фоторђсем, ић борынгысы 1870 елга карый.
Икенче альбом Ф.Саллавиныћ 1930-1940 елларда Урта Азиядђ эшлђгђн елларын чагылдыра, 106 рђсем.
Љченчесе - Ф.Саллавиныћ хатыны, Татар Дђњлђт ќыр џђм бию ансамбленећ беренче артисткаларыннан Гљлсем Баџманованыћ иќатына багышланган, 101 фото.
Коллекциядђ Гљлсем ханымныћ калфагы, кљмеш муенсасы, белђзеге џђм хаситђсе дђ бар.
Гыйльман ахун Кђримовныћ кулъязма китабы зур игътибарга лаек, ул 800 биттђн тора, китап итеп Тимерша џђм Гасимђ Соловьевлар тарафыннан тљплђнгђн булырга тиеш. Китапка тљрле характердагы XIX гасыр ахыры - XX йљз башына караган кулъязмалар тупланган, арада Г.Кђримов џђм Ф.Кђрими кулъязмалары да бар.
Милли музейда татар халкыныћ генофон-дын тђшкил иткђн асыл нђселлђрнећ тупланмаларыда булдырылды, алар махсус рђвештђ оештырылган "Татар шђќђрлђре" књргђзмђсе аша тупланды.
Књргђзмђдђ књрсђтелгђн 400 дђн артык экспонат нђсел ќебен дђвам итњче хђзерге буын вђкиллђре тарафыннан тапшырылган иде џђм књбесе кић ќђмђгатьчелеккђ беренче мђртђбђ тђкъдим ителде. Кайбер гаилђ йђдкђрлђрен санап њтђм, араларында чын раритетлар да бар.
Мђрќани гаилђсеннђн - намазлык, кљмеш поднос, савыт-саба;
Р.Фђхретдиновныћ чылбырлы кљмеш кесђ сђгате, љстђл сђгате, књн янчыгы, язу приборы, хатыны Нурќамал абыстайныћ 1926 елда Р.Фђхретдинов Мђккђдђн алып кайткан тукымадан тегелгђн чигњле књлмђге џђм ак ефђк шђле, 16 тљп нљсхђ фоторђсем;
Ђдип Маликовныћ бабалары укыткан мђдрђсђдђ яћгыраган кыћгырау;
"Ђл-ислах" гђзите редакциясеннђн лампа џђм Ф.Ђмирханныћ ђтисе Зариф Ђмирхановныћ кљндђлек дђфтђре...
Ић борынгы шђќђрђ китабы - 1712 елда Лейпциг шђџђрендђ немец телендђ басылган "Генеалогические таблицы Иоганна Хюбнера", бу китап-альбомга шул заманныћ 333 данлыклы нђселлђре рђтендђ татар ханнарыныћ да нђсел шђќђрђлђре кертелгђн.
Казан шђџђренећ атаклы Њтђмешевлђр, Те-нишевлар, Килдишевлар, Аитовлар, Галиевлђр, Алкиннар, Юнысовлар, Ишморатовлар, Якупов-лар џ.б. нђселлђрне бергђ бђйлђњче шђќђрђић кызыклы џђм кыйммђтлелђреннђн берсе. Аны Фђридђ Кадырова (Њтђмешева) тапшырды. Бу борынгы шђќђрђ џђм атаклы татар нђселлђренећ фотосурђтлђр галереясы - II экспозиция залында эшлђп килњче "Татар дљньясы" књргђзмђсенећ ић тђэсоратлы џђм музей тамашачыларыныћ ић кызыксынып карый торган бњлеклђре.
Гаилђ йђдкђрлђре сыйфатында кергђн борынгы кулъязма џђм басма китаплардан да махсус фонд формалашып килђ. Анда тарихи чыганак буларак фђнни кыйммђткђ ия џђм китап сђнгате њрнђгенђ тић нљсхђлђр туплана. Мђсђлђн, инде искђ алынган "Ќиџаннамђ", Нурмљхђммђт Мамлеев џђм Гыйльман Кђримов китаплары, халык медицинасы буенча, Пђйгамбђрлђр тарихы турындагы китаплар, мљселман хокукы буенча философ ђл-Газалиныћ XVIII-XIX гасырларга караган "Ихьйаэл голум" китабы, берничђ тљрле Коръђн - Ишмљхђммђт Динмљхђммђтовнеке (Ишми ишан), Алишлар нђселендђ бупннан буынга књчеп тапшырылган, 1851 елда Казанда басылганы, Аитовлар гаилђсеннђн XVIII гасырда књчерелгђне џ.б., Габделгаллђм Фђезханов тђрђќемђсендђ 1891 елда Казанда басылган Ђбел-Гази Баџадирханныћ "Шђќђрђи тљрек" китабы, "Фђлсђфи нђсихђтлђр китабы" (Истанбул, 1893), "Сђяхђтлђр турында язмалар" (Бомбей, 1879) џ.б.
Тарих љчен џђр талант иясе кызыклы, аларныћ тормышлары бњгенге џђм килђчђк заманнар љчен гыйбрђтле.
Књренекле милли шђхеслђребезнећ шђхси архивлары аларныћ иќатын, шул чорны џђм даирђне фђнни яктан љйрђнњ љчен гаќђеп кызыклы чыганак булып тора.
Бу ќђџђттђн чорыбызныћ књренекле шагыйре Сибгат Хђким архивы зур ђџђмияткђ ия (13407 ф.).
Беренче нђњбђттђ, архив материалларына таянып, С.Хђкимнећ тормыш џђм иќат юлын фђнни яктан љйрђнњ мљмкинлеге булса, икенчедђн, бу чыганаклар аша татар ђдђбиятыныћ шагыйрь иќат иткђн дђвердђге 50 еллык тарихын, шул чорныћ ђдђби, мђдђни мохитен тулы-сынча књзаллау мљмкинлеге ачыла.
Архивны шагыйрьнећ хатыны Мљршидђ Вилданова (Хђкимова) тапшырды.
Архив књлђме буенча бик зур - 4.492 саклау берђмлеге; аны системага салу, фђнни эшкђртњ эшлђрен ђдђбият бњлеге хезмђткђрлђре Р.Хђлиуллина белђн Л.Гыйниятуллина башкардылар. Ђдђбият белгечлђре, галимнђр музейга килеп архив белђн таныша алалар.
Сибгат Хђким архивы 7 бњлектђн тора.
1. Кулъязмалар - 271 данђ.
Биредђ шагыйрьнећ 1949 елдан 1986 елга кадђр алып барган 153 иќат блокнотнары џђм куен дђфтђрлђре, 1930 еллардан башлап язган шигырьлђре, фронтта язган шигырьлђр, тђрќемђлђр џђм юлга юл тђрќемђлђр тупланган.
1950-1980 елларны эченђ алган публицистикасы бик кызыклы - Г.Тукай, МЌђлил, Џ.Такташ, Ф.Кђрим, Г.Кутуй, Х.Туфан турында уйланулары, иќатларына багышланган чыгышлары; тљрле авторлар иќаты турында мђкалђлђре; татар ђдђбиятыныћ тљрле проблемаларын яктырткан мђкалђлђр, шигърият, шагыйрь осталыгы; татар ђдђбияты, аныћ бђйлђнешлђре, Башкортстан шагыйрьлђре, рус, украин, белорус џ.б. миллђт язучылары иќаты, ул халыклар иќаты турындагы язмалары; сђнгать џђм сђнгатькђрлђр хакында; туган ил, туган ќир, туган авыл, њз халкы турында публицистик язмалары; Бљек Ватан сугышы язмалары, 1950, 1960-1980 еллар; С.Хђкимнећ автобиографиясен џђм тормыш сђхифлђрен чагылдырган язмалар.
2. С.Хђкимнећ шђхесенђ џђм мохитенђ караган тљрле характердагы материаллар - 75 берђмлек.
3. Фоторђсемнђр - 135 берђмлек.
Биредђ тљрле буын язучылар, укучылар белђн, кичђлђрдђ, очрашуларда, туганнары, дуслары белђн тљшкђн рђсемнђр, фотопортретлары, 1986 елда Колонналы залда соћгы чыгыш ясаганда тљшерелгђн рђсемнђрне књрергђ мљмкин.
4. Хатлар - 3.521 берђмлек.
Њз хатлары - 37, татар язучыларыннан -540 (барысыннан да диярлек, 1940 елдан башлап), тђрќемђчелђрдђн - 407, Башкортостан ђдиплђреннђн - 77, шулар арасында С.Кудаштан 17 (1940-1070 еллар), Г.Рамазановтан – 11 (1960-1970 еллар), Н.Нђќмидђн - 13 (1958, 1970-1980 еллар); башка миллђт язучыларыннан 89 хат; сђнгать ђџеллђреннђн - 156, арада А.Монасыйпов, С.Садыйкова, Ќ.Фђйзи, Р.Яхин хатлары; рђсми оешмалардан - 144 хат; укучыларыннан - 225, калганнары - дуслары, якташлары, авылдашларыннан, туганнарыннан, сугышчан дусларыннан.
5. Шђхси ђйберлђр - 27.
6. Мактау грамоталары, котлау адреслары -10.
7. Шђхси китапханђсеннђн китаплар – 501 данђ, шулардай 410ы - С.Хђкимгђ автограф белђн бњлђк итеп бирелгђн китаплар.
Милли мђдђният музее мирасханђсенђ књзђтњ шуныћ белђн тђмам, яћа чыганаклар белђн килђчђктђ дђ таныштырып бару мљмкин булыр.

Илдусђ Минџаќева,
"Казан" милли мђдђният њзђге
Милли мђдђният музееныћ
ђдђбият бњлеге мљдире,
Татарстанныћ атказанган
мђдђният хезмђткђре