1999 1/2

Сљембикђ Шђрипова: «...Америкада халкыбызныћ зыялы, мђдђниятле затларын књреп бик шатландым

"Гасырлар авазы"ныћ 1998 елгы 3-4 саннарында Гаяз Исхакыйныћ бертуган сећлесенећ кызы Сљембикђ Шђрипованыћ матбугат ветераны Роза ханым Алкинага язган бер хаты дљнья књргђн иде инде. Шућа нисбђтђн ќђмђгатьчелеккђ Сљембикђ ханымныћ икенче хатын да тђкъдим итђбез, Биредђ ул њзенећ АКШтагы татар диаспорасы вђкиллђре белђн очрашулары, Г.Исхакый турындагы Америка татарларыннан ишеткђн истђлеклђре белђн уртаклаша.
Редакция шулай ук Татарстан Милли архивына тапшырылган Г.Исхакый документлары белђн таныштыруны да дђвам итерђ. Шулар арасыннан ђдипнећ туган кљненђ багышлап, Мђхмњт Ћаек тарафыннан 1951 елда иќат ителгђн шигъри мђдхия дђ укучыларны ќђлеп итђр дип уйлыйбыз. Ђсђр беренче мђртђбђ басыла. 

Кадерле дустым Роза!

Америкага сђяхђтем ућышлы булды, авырмый-нитми генђ 3 ай торып, Нью-Йорк, Атлантик-сити, Филадельфия шђџђрлђрен, андагы тормыш шартларын, тљрле миллђт халыкларын, џаваларга ашкан биналарны, искиткеч гњзђл театр, китапханђлђр џ.б. урыннарны књреп кайттым.
Нью-Йоркта матур гына татар иќтимагый-мђдђни оешмасы бар - Америка татарлары ассоциациясе. Анда 1000 нђн артык татар гаилђсе яши икђн (тљгђл мђгълњматлар юк). Яћа килеп Бруклинда урнашкан гаилђлђр дђ њзлђренчђ оешма тљзегђннђр џђм њзђктђге (Квинцыдагы) тљп татар ќђмгыятенђ кушылмакчылар икђн.
Ќђмгыятьнећ бергђлђшеп акча ќыйнап сатып алган ике катлы биналары бар, анда ике мђртђбђ булдым. Беренче тапкыр Заџидулла абзый Ишкин хатыны Рауза ханым белђн њз машиналарында килеп алып киттелђр, ќђмгыять мђќлесендђ катнаштым. Рђис урынбасары Сђйдђ ханым Хаќи мине таныштыргач, књп кенђ љлкђн яшьтђге миллђттђшлђребез Гаяз Исхакыйны Кытайда, Кореяда, Япониядђ књргђннђрен, аныћ ясаган чыгышлары, уздырган корылтайлары џ.б. турында сљйлђделђр.
Миллђттђшлђребезнећ књпчелеге Америкага Кытайдан, Манчжуриядђн, Япония џђм Тљркиядђн књчеп килгђннђр. Татар ќђмгыяте монда 30 елдан бирле эшлђп килђ икђн. Бик матур гына идарђ мђќлесен њткђрделђр: тыныч, шаушусыз, тђртип белђн. Халкыбызныћ зыялы, ђдђпле, мђдђниятле затларын књреп танышуыма бик шатландым.
Америкада бђйрђмнђр књп икђн. Халовин дигђн бђйрђмнђрендђ љй алларына тљрле ќен-пђри сыннары куялар, агач љслђрен њрмђкњч ќеплђре белђн ђйлђндереп, ишек тљплђрен кабактан ясаган башлар белђн бизилђр -имеш болар љйне, гаилђне тљрле шайтаннардан саклый. Шул бђйрђм кљннђрендђ татар ќђмгыяте зур бер ресторанда 31 октябрьдђ бал-маскарад њткђрде. Анда Филадельфия, Вашингтон џ.б. шђџђрлђрдђн дђ кунаклар бар иде. Кичђне милли киемнђр кигђн миллђттђшлђребез Г.Тукайныћ "Туган теле" белђн башлап ќибђрделђр, бљтен халык њрђ басып ќырга кушылды -ул безнећ гимныбыз булып китте - шљкер Ходайга.
Кичђне идарђ ђгъзасы Сђйдђ Хаќи ханым љч телдђ алып барды, бик сљйкемле, белемле ханым, телевидениенећ 12 нче каналында эшли. Мине ерактан килгђн кунак буларак таныштыргач, берђм-берђм килеп књрешеп сљйлђшњчелђр арасында Сђгыйть Сђлах ђфђнде џђм рафикасы Равилђ ханым да бар иде. Њзе атом-тљш физикасы галиме, бик мљлаем, гади шђхес. Равилђ ханым сигез бала - бер ул, ќиде кыз њстергђн.
Нђфисђ ханымныћ кызы бђйрђмнђр, ќыелышларда гел аныћ янында. Њзе Кытайда туып-њскђн, 1935 елда Хайлар шђџђрендђ Г.Исхакыйны књргђн, "миллђт турында сђхнђдђн бик матур итеп сљйлђде, татар миллђтенећ бай тарихы бар, ул зур миллђт, сез татарлыгыгызга горурланып йљрегез, телебезне, динебезне, гореф-гадђтлђребезне саклагыз, белмгђ омтылыгыз, укыгыз, тырышыгыз, дип сљйлђде", диде.
Заџидулла абзый Ишкин, рафикасы Рауза ханым Нью-Йоркныћ пенсионерларга гына сатыла торган њз љйлђрендђ яшилђр, октябрь-апрель айларында Флоридага китеп, дићгездђ коенып, ђйлђнеп кайталар икђн. Анда да њз йортлары бар.
Заџидулла абзый Г.Исхакыйны 1934 елда Япониядђ књргђн: "Ул Кобе шђџђрендђ корылтай њткђрде, миллђт мђсьђлђсен сљйлђде, Корбангалиев белђн килешђ алмагач, Кытайга китте, Харбин, Хайлар шђџђрен урап чыкты, халыкны милли байрак астына ќыйнауда књп кљч тњкте," - дип сљйлђде.
Заџидулла абзый њзенећ бердђнбер улына Гаяз Исхакый хљрмђтенђ Гаяз (Аяз) исеме кушкан. Аныћ хатыны тљрек кызы, татарча сљйлђргђ љйрђнгђн. Бик матур гаилђ, ачык йљзлелђр. Ике кызы - Ђйда - 13 яшь, Сђйидђ - 8 яшь - Тукай шигырьлђрен укыдылар (бабалары Заџидулла абзый љйрђткђн).
Сезнећ журналга зур бњлђклђр алып кайттым.
Рокыя ханым Вафалы - Сђйдђ ханымныћ ђнисе - књпкырлы белемле зыялы ханым (73 яшьтђ), 26 ел буе татар ќђмгыяте рђисе булган, 60-70нче елларда "Азатлык" радиосында диктор булган, безнећ мђдђниятебезне, сђнгатебезне, композиторлар, ђдиплђр артистларыбызныћ барсын да белђ. Ул мића Г.Исхакыйныћ тњбђндђге нђрсђлђрен бирде:

  1. "Шагыйрь Г.Тукай" исемле мђкалђсе (вафатыныћ 25 еллыгына багышланган. Варшавада язылган, књчермђ).
  2. "Милли байрак" - 1954 елныћ 2-4 нче саннары (январь-март).
  3. "Яћа милли юл" журналыныћ 9 нчы саны (сентябрь) - бик таушалган, кулга алсаћ тетелђ.
  4. "Яћа милли юл", 1935 елныћ 86 нчы саны (март) - яхшы сакланган. Менђ шуларны минем сезнећ журналга тапшырасым, ђ файдалангач -

Яуширмђ музеена бирђсем килђ. Боларны мића Рокыя ханым Вафалы бњлђк итте.
Инде Ђмрулла абзый рафикасы Ђминђ Морат Кореяда Г.Исхакый белђн тљшкђн фоторђсемнђрен књрсђттелђр (бљтен гаилђсе белђн бергђ тљшкђннђр).
Татарстан архивчылары Тљркиядђ булып, абзый каберендђ чђчђклђр калдыруларына бик шатландым, рђхмђт яусын њзлђренђ, сђламђт була књрсеннђр. Истанбулда Сафия ханым Имре, Иззђт ђфђнделђрдђ мин дђ булдым, бик хљрмђтлђделђр, Истанбул музейларын, зур-зур мђчетлђрен, Мђрмђрђ дићгезе буйларын књрсђттелђр, 5 кљн гел машинада йљрттелђр. Г.Исхакый архивын саклап, ватанга алып килеп тапшыруларына Сафия ханымга џђм Сђйдђ ханым Арысланбђккђ рђхмђтем бик зур.
...Сау-сђламђт була књр дустым, ућышлар, ќан тынычлыгы телим.

Сљембикђ, Ташкент шђџђре 10.02.1999.

P.S. Килђсе Корбан гаете белђн тђбриклим.

Идел-Урал татарларыныћ бљек остазы мљхтђрђм
Гаяз Исхакый абзыйныћ туган кљнен котлау урынына

Ђй бљек, мљхтђрђм, шђрђфле остаз,
Хђйранмын ђфсанђ гомерећ алдында!
Џђр кљне бер дастан булган хђятыћ,
Гаќизмен язарга шигырь алында.
Рђнќемђ бу џиќрђт, горбђт дђверенђ
-Џђр бљек ќан аны иллђ бер књрер.
Тарихны мал итеп изге гомеренђ
Њзе дђ сизмичђ ђбђдкђ керер.
Џђм язсын яшђргђ тагын књп еллар
Бђхеттђ, саулыкта, иќат џђм шатлыкта,
Џђм язсын књрергђ газиз халкыћныћ
Мљстђкыйль яшђвен дан тулы картлыкта.

Тирђн ихтирам вђ самими сђламнђр илђ

Ќаек Мђхмњт. 20.02.1951.

 

шђрђфле - кадерле, хљрмђтле

ђфсанђ - биредђ: ђкияти.

џиќрђт, горбђт - чит ќиргђ китњ

ђбђд - мђћге

 

ТР MA. P-2461 ф., 1 тасв., 66 эш, 1 б.