1999 1/2

«Шура» журналы

Татар халкы тарихы, милли њзаћы, татар ђдђбияты тарихы, шулай ук башка мљселман тљрки халыклар турында сњз барганда бик еш кына "Шура" исемле журнал телгђ алына. Татар милли џђм гыйльми журналистикасы тарихында тирђн эз калдырган "Шура" журналы нинди булган? Анда нђрсђлђр турында язылган? Журнал ни дђрђќђдђ укылган џђм таралган? Фђнни ќђџђттђн нинди књлђмдђ љйрђнелгђн џђм ничек бђялђнгђн?..

Журналныћ чыгу вакыты џђм урыны

"Ђдђби, фђнни вђ сђяси" "Шура" (Кићђш) журналы Оренбург шђџђрендђ 1908 елныћ гыйнварыннан 1917 елныћ декабрь аена кадђр, айга икешђр мђртђбђ чыккан. "Шура"ныћ 1908 елныћ 10 гыйнварында дљнья књргђн ић беренче саны џђм 1917 елныћ 31 декабрендђ чыккан ић соћгы саныннан кала барлык саннары да, тђртипле рђвештђ, џђр айныћ 1 џђм 15 кљннђрендђ басылганнар. Шул рђвешле, бер елга 24 саны чыгып килгђн. Ун ел дђвамында нђшер ителгђн "Шура" журналыныћ барлыгы 240 саны дљнья књргђн. Аны атнага бер мђртђбђ нђшер итњне сораучы џђм њтенњче укучылары да књп булган.
"Шура" журналы Халык Комиссарлары Советыныћ "Матбугат турында декрет"ы (1917, 27 октябрь) нигезендђ 1918 елныћ гыйнварында рђсми рђвештђ ябылган.
"Шура" нђшер ителгђн Оренбург каласы ул заманда Россия империясендђге губерна шђџђрлђренећ берсе булып, Оренбург губернасында 450 мећ чамасы1 мљселман яшђгђн. Шул ук вакытта губернада 595 мђчет, 152 мљселман-татар мђдрђсђсе џђм 226 мђхђллђ мђктђбе булган. 1910 елда бу мђктђп-мђдрђсђлђрдђ 16044 шђкерт укыган. Русча-мљселманча 41 мђктђп булып, аларда 2500-гђ якын укучы белем алган. Оренбург губернасы мђктђплђрдђ укытуныћ "ќђдиди" ысулы ић књп таралган губерна саналган.
Бер миллион ярым мљселман яшђгђн Уфа губернасында љч, ђ 800 мећ мљселман-татар яшђгђн Казан губернасында фђкать ике мљселман ќђмгыяте булганда, Оренбург губернасында мљселман-татарларныћ барлыгы 18(!) хђйрия џђм мђгариф ќђмгыятьлђре эшлђп килгђн. Оренбургныћ њзендђ "Оренбург мљселман ќђмгыяте", "Укучы мљселманнарга ярдђм љчен Оренбург ќђмгыяте", "Оренбург Мљслимђлђр ќђмгыяте" булып, калган эре ќђмгыятьлђр губернаныћ Троицк, Чилђбе, Орск кебек шђџђрлђрендђ, Каргалы кебек мђшџњр авылларында оештырылганнар. Књпчелек ќђмгыятьлђрнећ њз китапханђлђре эшлђп килгђн.
1912 елда Оренбург шђџђрендђ љч татар басмаханђсе ("Вакыт", "Дин вђ мђгыйшђт", "Кђримев, Хљсђенев вђ шљрђкясе") гамђлдђ булган. Шул ук вакытта Казанда 4 татар матбагасы булган.2
1905 елдан алып 1917 ел ахырына кадђр, тљрле елларда, "Шура" журналыннан гайре, Оренбургныћ њзендђ 8 татар журналы џђм 9 татар газетасы нђшер ителгђн. Рус телендђ чыккан бер мђкалђдђ 1916 елда Оренбургта 99641 рус џђм 16353 татар яшђгђнлеге белдерелђ џђм мђкалђ авторы сан ягыннан руслардан алты мђртђбђ кимрђк булган татарлар Оренбургта чыгучы барлык журналларныћ яртысын нђшер итњлђренђ гаќђплђнњен яшерми. Шулай ук автор "Шура"ны алдынгы журнал џђм Оренбург каласын мљселман-татар мђдђни њзђге дип атый.3
Гомумђн алганда, "Шура" журналы чыккан чорда "Оренбургны татарныћ тљп кайнаган ќире Казан белђн ярышучы, хђтта њзенђ "мђркђзлек тљсе алып баручы бер култык хђлендђ"4 булганлыгын инкярь итеп булмый. "Вакыт" газетасы џђм "Шура" журналыныћ матбугат мђйданына чыгу факты њзе дђ татар мђдђнияте ђџеллђренећ Оренбургка туплануына зур бер сђбђп була.5

Мљхђррире

"Шура" журналыныћ зур абруй казанып, югары гыйльми дђрђќђгђ ирешње, џичшиксез, аныћ баш мљхђррире Ризаэтдин Фђхретдин эшчђнлегенећ, кић эрудициясенећ, фидакяр тырышлыкларыныћ нђтиќђсе.
Журнал мљхђррире булганчы ук Р.Фђхретдин исеме тљрки-татар џђм мљселман дљньясында танылган исемнђрнећ берсе була. Ќђмђгатьчелек аны, бер яктан 1891-1906 елларда Мђхкђмђи Шђргыядђ (Диния Нђзарђтендђ) казый буларак њз Вазыйфаларын зур талђпчђнлек џђм намус белђн башкарган тирђн фђџемле мљхтђрђм бер зат буларак белсђ, икенче тарафтан, аныћ матбугатта дљнья књргђн хезмђтлђре дан-шљџрђт китергђннђр. Р.Фђхретдиннећ беренче хезмђтлђреннђн булган, 1888 елда нђшер ителгђн "Игътибар" исемле китабы белђн танышкач, Шиџабетдин Мђрќани "бу егет љмидле, мђслђгендђ дђвам итсђ, яхшы хезмђт итђр"6 дип хуплаганлыгы мђгълњм. Мђшџњр шагыйрь Акмулла да аныћ турында "Хљрмђтле Ризаэтдин бер камил зат" дип язган.7 Шакирќан Хђмиди исђ Р.Фђхретдинне "казыйларныћ йљзек кашы" дип бђџалђгђн.8
Ризаэтдин Фђхретдиннећ 1887-1907 елларда, ягъни "Шура"га кадђрге дђвердђ, барлыгы 29 исемдђге гыйльми-педагогик, дини, ђдђби, тарихи хезмђтлђре џђм ђсђрлђре басылып чыга.9 Алар арасында дњртђр-бишђр, хђтта алты мђртђбђ басылганнары да була. Мђсђлђн, "Нђсыйхђт", "Тђрбияле бала", "Шђкертлек адабе" џ.б. Р.Фђхретдиннећ бу џђм башка књп кенђ китаплары тљрки татар мђктђп џђм мђдрђсђлђрендђ дђреслек сыйфатында кулланылганнар.10 Ђдђби ђсђрлђреннђн "Сђлимђ, яки Гыйффђт" (1899), "Ђсма, яки Гамђл вђ ќђза" (1903), зур ђџђмияткђ ия булган тарихи биобиблиографик хезмђтлђреннђн "Асар"ныћ 13 ќљзъэ-кисђге дђ "Шура"дагы эшчђнлегенђ кадђр њк басылып чыга џђм тарала. Болар исђ Р.Фђхретдиннећ матбугат џђм гыйлем мђйданында ќитди тђќрибђ туплавы белђн беррђттђн, аныћ шђхесе, ђдиплек џђм галимлек куђсе хакында ќђмђгатьчелектђ ныклы ќирлек хасил иткђн.
Р.Фђхретдин "Шура" мљхђррире булганчы журналистлык љлкђсендђ дђ њзен сынаган џђм њткен калђме белђн танылган була. Аныћ беренче мђкалђлђре 1883-1918 елларда Бакчасарайда кырымтатар телендђ нђшер ителгђн "Тђрќеман" газетасында басылган.
1906 елда "Вакыт" газетасыныћ наширлђре - бертуган Рђмиевлђр џђм мљхђррире Фатыйх Кђрими чакыруы буенча Р.Фђхретдин гаилђсе белђн Оренбургка књчеп килђ. Бу ућайдан "Вакыт" газетасыныћ беренче битендђ эре хђрефлђр белђн шатлыклы махсус хђбђр басылган." Њзенећ фђзаиле Гыйльмиясе, истикамђте фикриясе, куђи калђмиясе илђ ялгыз Русия мљселманнары арасында гына дђгел, бђлки Шђрекъ вђ Аурупа голђмасы арасында да исеме танылмыш вђ бер чук ђсђрлђр сахибе улан ђдибе мљхтђрђм Ризаэтдин бине Фђхретдин ђфђнде хђзрђтлђренећ Уфадагы Духовный Собрание ђгъзалыгыннан истигъфа идђрђк, газетамызныћ даими мђхђррире сыйфатыйлђ Оренбурга килђчђкене бљек бер сљенеч илђ хђбђр вирђмез..."11
Ризаэтдин Фђхретдингђ 1906 елныћ 30 ноябрендђ "Вакыт" газетасыныћ мљхђррире Ф.Кђрими булмаган вакытларда газета редакторы Вазыйфаларын башкару хокукын белдергђн 3200 нче номерлы рђсми таныклык бирелгђн.12
"Вакыт" газетасында "Р.Ф.", "Морад", "Дђрвиш", "Мљслим" имзалары белђн тљрле эчтђлектђге мђкалђлђре дљнья књргђн.
Ђдђбият галиме Ќђмал Вђлиди Р.Фђхретдинне ић беренче татар журналистларыннан санаган. Русиядђге 1905 елгы революцион њзгђрешлђр ућаеннан язган бер мђкалђсендђ ул "хљррият сђгате сугу илђ фикер вђ калђм хезмђтенђ башлаган затларымызга бер карау йитсђ кирђк. Габ-деррђшид казый, Гатаулла Баязидов, Ризаэтдин казый, Фатыйх Кђримев, Нади Максудов!.. Иштђ безнећ ић элекке журналистларымыз" дип язган.13 Икенче бер хезмђтендђ Ќ.Вђлиди: "Шулай итеп, дин галиме журналистка ђйлђнде. Бу љлкђдђ ул лаеклы џђм, беркадђр дђрђќђдђ, искиткеч хезмђткђр булып чыкты. Татар газеталары њзлђренећ башлангыч дђверлђрендђ нђкъ менђ шундый, ђдђби талантны мљселман гыйлемлеге белђн берлђштерњче кешелђргђ мохтаќ иде. Бертуган апасыныћ улы (ягъни, Фатыйх Кђрими -P.M.) белђн ул "Вакыт" газетасын татар газеталары арасында беренче урынга куйды," - дип њз фикерлђрен ачыграк белдерђ.14
Югарыда бђян ителгђннђрне ќыеп ђйткђндђ, Р.Фђхретдин "Шура" журналындагы эшчђнлегенђ кадђр њк бай иќтимагый, гыйльми џђм ђдђби, журналистлык тђќрибђлђренђ ия булып, њзен абруйлы галим џђм калђм ђџеле итеп таныткан.
Россиядђ яшђњче тљрки-татарлар арасында ић књп таралган газеталарныћ берсе - "Вакыт"ныћ наширлђре бертуган Рђмиевлђр 1907 елныћ 13 декабрендђ татар телендђ "Шура" исемле журнал чыгаруга рљхсђт алалар.15 Шул хактагы таныклыкта журналныћ ќаваплы мљхђррире Ризаэтдин Фђхретдин булачагы књрсђтелгђн.16 Аћа бу вакытта 48 яшь булган.
Ќ.Вђлиди "Шура"ны Р.Фђхретдин љчен махсус оештырылган журнал дип яза. Тљгђлрђге, Ќ.Вђлиди болай ди: "Ул (ягъни, Р.Фђхретдин - P.M.) газета тормышыныћ мондый шау-шулы, тынгысыз мохитендђ озак кала алмый иде. Инде чђчлђре чаларган џђм њзе дђ тыныч табигатьле булган галимгђ ќитдирђк џђм иќади эшлђргђ бирелњ љчен тынычрак бер урын кирђк иде. Ьђм менђ, 1908 елда, аныћ љчен "Вакыт" газетасы каршында ике атнага бер чыга торган "Шура" журналы оештырыла".1'
"Шура" журналыныћ дистђ ел буе тотрыклы чыгып килње, эчтђлеге саекмавы џђм укучыларын югалтмавы, бер яктан, наширлђренећ журналга зур ђџђмият биреп, даими кайгыртучанлык књрсђтњлђрендђ џђм мљхђррир белђн килешеп эш-гамђл йљртњлђрендђ. Икенче яктан, Р.Фђхретдиннећ, мљхђррир буларак, фидаиларча бљтен књћелен, белем вђ сђлђтен, вакытын џђм энергиясен, журналга багышлавында.
Журналда басылган аеруча ђџђмиятле, гыйльми ќђџђттђн нигезле мђкалђлђрнећ књпчелеге Р.Фђхретдин калђменђ бђйле.
Р.Фђхретдиннећ "Шура" журналындагы мђкалђлђре яшђешнећ књп тљрле мђсьђлђлђренђ, ягъни фђлсђфђ, тарих, дин, мђгариф, иќтимагый, ђдђбият, матбугат, сђнгать џ.б. мђсьђлђлђргђ багышланганнар. Књлђмле, тарихи џђм аерым шђхеслђргђ багышланган фђнни мђкалђлђре "Мђшџњр адђмнђр вђ олуг Хадисђлђр" бабы-рубрикасында басылып чыкканнар. Риза-ђтдин Фђхретдиннећ "Шура"да дљнья књргђн мђкалђлђренећ бер љлеше њз имзасы белђн чыккан булса, књпчелеге имзасыз да басылганнар. "Шура" журналында Р.Фђхретдиннећ имза белђн чыккан публикациялђре барлыгы 146. Р.Фђхретдиннећ тормыш юлын џђм эшчђнлеген љйрђнњчелђрдђн галим Миркасыйм Госманов "Шура" мљхђрриренећ журналдагы мђкалђ џђм язмаларыныћ саны 700 гђ якын дип белдерђ.18 Равил Њтђбай-Кђрими дђ шул санны атый.19 Мђдинђ Рђхимкулова мђгълњматларына караганда "Шура" журналында Р.Фђхретдиннећ барлыгы (имзалы џђм имзасызлары бергђ) 312 публикациясе дљнья књргђн.20
Олуг галимнећ "Шура" битлђрендђ тљрки-татарлар тарихы буенча язылган књпсанлы мђкалђлђреннђн татарлардан гайре башка тљрки халыклар да кыйммђтле мђгълњмат алганнар.
Ризаэтдин Фђхретдин "Шура" журналыныћ ябылган кљненђ (ягъни, 1918 елныћ гыйнварына) кадђр мљхђррире булып калган. Журнал ябылуны ул бик авыр кичергђн. Эшсез-чарасыз калгач џђм акчасызлыктан, гаилђсе белђн, Оренбургтан китђргђ мђќбњр булган. Хушлашканда журнал нашире Закир Рђмиевнећ "Дљньялар тынычланып, "Шура" журналы чыгу ихтималы булса, кире кайтыр идегезме?" дигђн соравына "џичшиксез, кире кайтыр идем" дип зур љмет белђн ќавап биргђн.21
Иќтимагый тормышны ђтрафлы колачлаган, мђгълњматка бай энциклопедик татар журналы булып "Шура"ныћ XX йљз башы татар матбугаты мђйданында њзен танытуы, беренче нђњбђттђ мљхђррире - энциклопедик гыйлем иясе Риза казыйныћ эрудициясе џђм тырышлыгыныћ гњзђл нђтиќђсе.

Наширлђре

"Шура" журналы мђшџњр татар промышленниклары - бертуган Мљхђммђдшакир (1857-1912) џђм Мљхђммђдзакир (1859-1921) Рђмиевлђр тарафыннан нђшер ителгђн. Бертуган Рђмиевлђр XX йљз башы татар иќтимагый тормышында књренекле эз калдырган, татар дљньясыныћ тђрђкъкые, мђгарифе, мђдђнияте вђ ђдђбияте њсеше љчен ќан аткан абруйлы миллђтпђрвђр шђхеслђр. Закир Рђмиев "Дђрдмђнд" псевдонимы белђн шљџрђт казанган фђлсђфи, лирик шагыйрь, татар классик шигъриятенећ ић књренекле вђкиллђреннђн берсе.
"Шура" наширлђренећ џђр икесе турында "Гасырлар авазы" журналыныћ бу санында махсус тђфсыйльле мђкалђлђр булганлыктан, бу урында аларныћ тђрќемђи хђллђренђ кићђеп тукталу ихтыяќы юк. Фђкать кайбер аерым моментларны гына искђртеп њтњ кирђк табылды.
Бертуган Рђмиевлђрнећ татар милли матбугаты, типография, газета џђм журнал турында ќитди уйланулары инде 1880 еллардан ук башланган.22 Ђмма аларга изге хыялларын фђкать 1905 ел инкыйлабыннан соћ гына тормышка ашыру мљмкинлеклђре ачыла.
1906 елныћ 16 февралендђ Рђмиевлђр Оренбург каласында "Вакыт" исемле татар газетасы23 1907 елныћ 13 декабрендђ "Шура" исемле татар журналы24 нђшер итњгђ рљхсђт алалар.
Рђмиевлђр 1909 елныћ 2 гыйнварында "Вакыт" исемендђ њз матбагаларын ачарга Оренбург губерна идарђсеннђн 4 нче номерлы таныклык алып25 "Вакыт" газетасын џђм "Шура" журналын њз типографиялђрендђ бастыра башлыйлар.
Закир Рђмиевнећ "Дђрдмђнд" псевдонимы белђн шагыйрь буларак шљџрђт казануы да "Шура" журналы сђхифђлђре аша була. Аћа зур танылу китергђн "Кораб" исемле шигыре журналныћ ић беренче санында дљнья књргђн.
Рђмиевлђр џђм "Шура" мљхђррире Р.Фђхретдин њзара зур ихтирам саклап килгђннђр. Алар арасындагы ќылы мљгамђлђ турында Ђсма Шђрђф истђлеклђрендђ укырга мљмкин.26
Журналныћ наширлђре "Шура"га бик зур ђџђмият биргђннђр, књп чыгымнар талђп итсђ дђ, акчаларын кызганмаганнар, даими кайгыртучанлык књрсђткђннђр. З.Бђшири хатирђлђре моны бик яхшы дђлилли. Ул 3.Рђмиевнећ 1909 елдагы "Ђлегђ чаклы њткђн елларда "Вакыт" газетасы белђн "Шура" журналы, џђр елны, алтын хисабы белђн, ун мећ сумга якын зарар књреп килделђр. Бу зарар аларны укучыларныћ, алдыручыларныћ аз булуыннан килгђн эш тњгел. Безнећ газета белђн журналныћ укчылары шактый зур табыш књргђн башка газеталарныкына караганда ике љлеш диярлек књбрђк. Бу зарар безнећ газета белђн журналны эчтђлеге ягыннан да, техника ягыннан да матур, нђфис иттереп чыгару љчен акчаны кызган-мавыбыздан килђ... Моннан соћ без бу юлда, ел саен, 15 мећ сумга чаклы зарар књрергђ дђ хђзербез" дигђн сњзлђрен язган.27 Шул ук истђлеклђрдђге мондый факт та наширлђрнећ журналга карата аеруча ќитди мљнђсђбђт џђм ихласлыкларына мисал. "Закир Рђмиев редакция эшчелђренећ тормыш ягыннан яхшы тђэмин ителњлђре, тышкы књренештђ дђ культуралы яшђњлђре ягына да нык књз сала, шуныћ љчен дђ, аларга ул чорларда џичбер ќирдђ књрелмђгђн рђвештђ зур жалование бирђ иде. Мисал љчен шуны гына искђ алып њтњ дђ ќитсђ кирђк: ул чагында татар дљньясында тњгел, хђтта Мђскђњ, Петербург шђџђрлђрендђ чыга торган ић зур, популяр рус газеталарыныћ редакторлары да, аена 70-80 сумнан артык жалование алмыйлар иде. Закир Рђмиев "Вакыт" газетасы редакторы Фатыйх Кђримов белђн "Шура" журналы редакторы Риза казыйга аена 130 сум жалование бирђ иде. Моны књплђр "министрлар жалованиясе" дип йљртђ торганнар иде".28

Эчтђлеге, бизђлеше џђм техник эшлђнеше

Эчтђлеге турында сњзне башлаганчы журналныћ исеменђ дђ тукталып њтђргђ кирђк. "Шура" - гарђп телендђ кићђш, кићђш урыны дигђнне аћлата. Исемендђ аныћ гомум эчтђлеге дђ чагылыш тапкан џђм ун ел дђвамында журналныћ ќисеме исеменђ тулаем муафыйк калган.
Журналныћ беренче санында: "Шура" миллђтне гыйлемле, мђгърифђтле итмђк хакында мђшвђрђт мђќлесе улачактыр. Эстђдеге кемсђ ошбу мђќлестђ сљйлђр вђ эстђдеге адђм дђ тыћлар," - дип белдерђ.
Њзен мђшвђрђт, ягъни кићђш мђќлесе дип тђгаенлђгђн журналда тљрле катлам-сыйныф вђкиллђре язышуы да, анда басылып чыккан кљнњзђк милли мђсьђлђлђргђ тљрлечђ мљнђсђбђт-карашлар џђм сђнгати кыйммђте ќђџђтеннђн йомшак шигырьлђр урын алуы да гаќђп тњгел. "Шура"ныћ эчтђлеге ягыннан берникадђр чуарлыгы, беренче нђњбђттђ, шуныћ белђн аћлатыла. Журналныћ бу хосусиятен кабул итеп бетермђгђнлектђн кайбер замандашлары (мђсђлђн, Г.Тукай, Ш.Бабич) "Шура" редакциясе эшчђнлегендђ талымсызлык књреп, кайчакларда, "чеметеп" тђ алганнар.
"Шура"дагы мђкалђлђрнећ књпкырлылыгы, фикер тљрлелеге шул чорны барлык каршылыклары белђн књзаллауга ярдђм итђ. Журнал эшчђнлеген љйрђнгђн галимнђр дђ шуны искђртђлђр.
"Шура" журналында књтђрелгђн мђсьђлђлђр гаять књпкырлы. Журнал редакциясе материалларны тљгђл рђвештђ аерым рубрика-"баб"ларга бњлеп урнаштырган.
Журналныћ беренче санында ук тематик бњленеш турында тњбђндђгечђ мђгълњмат бирелгђн.
"Мђќмуганећ баблары ошбу тђртиптђ булыныр:
1. Мђшџњр адђмнђр вђ олуг Хадисђлђр.
Бу бабта иске вђ яћалардан бер бљек адђмнећ тђрќемђи хђле дђреќ улыныр, падишаџлардан бђхђс иделендеге вакыт мђмлђкђтлђренећ кыскача ќђгърафия вђ тарихы сљйлђнер.
2. Мђкалђлђр.
Бу бабта ђдђби, тарихи, иќтимагый мђкалђлђр булыныр.
3. Тђрбия вђ тђгълим.
Бу бабта хифзы сыйххђт, тђдбире мђнзђл, тђгълим, мђктђп вђ мђдрђсђ, шђкерт вђ мљгаллимнђргђ даир бђндлђр язылыныр.
Кђшфият вђ ихтирагать.
Мљтђнђњвига.
Мђмлђкђт эчендђ вђ тышында улан џђртљрле хђбђр вђ мђгълњмат язылыныр.
6. Тђкърыйз вђ интикад.
Яћа чыкмыш ђсђрлђр (китап, рисалђ вђ газета џђм журналлар) хакында мђгълњмат вирелер.
7. Иќмаль сђяси.

Русиянећ эчендђ вђ тышында улан ике џђфтђлек сђяси хђллђр кыскалык илђ бђйан иделенер.

8. Мљрасђлђ вђ мохабђрђ.

Сљаль вђ ќаваплар вђ џђртљрле мђктњблђр язылыныр.

9. Хикайат. Ђшгарь. Лђтаиф вђ мђкальлђр.30

"Шура" журналы њзенећ тљрки-татар телдђ чыгачагын белдерђ. Гарђп-фарсы теллђрендђ редакциягђ килгђн шигырьлђр, язмаларныћ басылмаячагын даими белдереп тора.31 Хђтта Мисырда чыккан "Ђлмокътђбђс" журналыныћ да "Шура"ныћ битлђре арттырылып, гарђп телендђ дђ нђшер ителсђ, башка мђмлђкђтлђрдђге мљселманнар Русия мљселманнарыныћ ђхваленнђн хђбђрдар булып торырлар иде дигђн телђге дђ кире кагыла.32

Профессор В.Бартольд редакциясендђ Россия Шђркыять ќђмгыятенећ нђшере булган "Мир Ислама" татар газеталарыннан "Йолдыз", "Нур", "Бђянелхак", "Идел", журналлардан "Мђктђп", "Хокук вђ хђят" џђм "Ак юл"ныћ теллђрен "Казан татарлары ђдђби телендђ чыгалар" дип белдергђн вакытта, "Шура"ныћ телен "госманлыча катышкан Казан татарлары ђдђби теле"ндђ чыга дип бђялђгђн.33 Тљркиядђ нђшер ителгђн "Тљрек йорды" журналы да "Шура"ныћ "госманлы тљреклђре тарафыннан да кулайлык илђ аћлашыла" торган телдђ чыгып килњен белдергђн.34

"Шура" идарђсе журнал хакында џђм аныћ эчтђлеген камиллђштерњ буенча даими рђвештђ укучыларныћ фикерлђрен љйрђнеп џђм исђпкђ алып бара. Тљпле, нигезле фикерлђр, тђкъдимнђр џђм усал тђнкыйтьлђр дђ журнал битлђрендђ басылып чыккан. Журналныћ беркадђр уртак хисапланган тљрки телдђ нђшер ителњен яклаучылар да, аћа каршылар да булган.

Ун ел дђвамында чыккан журналныћ 240 санында барлыгы 4085 исемдђге публикация, ягъни мђкалђлђр, ђдђби ђсђрлђр, хатлар џ.б. тљрле язмалар дљнья књргђн. "Шура"да басылган публикациялђрне исемнђре хи-сабынча шартлы рђвештђ бњлгђндђ материаллар тњбђндђгечђ тљркемлђнђлђр. Ђдђбият буенча барлыгы 1380, иќтимагый мђсьђлђлђргђ 953, тарихка 545, мђгарифкђ 415, тел белеменђ 307, фђлсђфђгђ 146, табигать фђннђренђ 146, матбугатка 92, сђнгатькђ 62, икътисадка 39 исемдђге публикация туры килђ. Бу саннарныћ бњленешендђ шартлылык булса да, алар хакыйкатькђ хилаф тњгел. Чљнки журнал битлђрендђ дљнья књргђн материалларныћ књпчелеге тарих, ђдђбият, иќтимагый мђсьђлђлђр, мђгариф, тел белеме љлкђлђренђ караган. Саннар бњленешен "шартлы" дип ђйткђндђ шул књздђ тотыла ки, кайбер публикациялђр бер исем астында журналныћ берничђ санында дђвам итеп, зур књлђмле булсалар, башка бер тљрлелђренећ, ђйтик, шигъри ђсђрлђрнећ 2 яисђ 4 юллыклылары да булган. Шул ќђџђттђн бу бњленеш "шартлы" дип аталды џђм ул саннарга нигезлђнеп материалларныћ процентын билгелђњ дљреслекне чагылдыра алмавын искђртњ кирђк табылды. "Шура" журналында басылган материалларныћ 3000 публикациядђн артыгы турыдан-туры тљрки халыкларныћ џђм мљселман дљньясыныћ тарихи џђм мђдђни тормышыныћ тљрле љлкђлђренђ карый. Журналны башка тљрки телле кардђш халыклар да њз итеп, яратып укыганнар.

Беренче нђњбђттђ, татар журналы буларак, "Шура" татар тарихы, ђдђбияты, мђдђнияте џђм иќтимагый тормышыныћ тљрле љлкђлђрен чагылдырган.

Фђнни ќђџђттђн тирђн мђгълњмат бирђ торган, мавыктыргыч, књлђмле материаллар "Шура" журналыныћ "Мђшџњр адђмнђр вђ олуг Хадисђлђр" рубрикасында дљнья књргђннђр. Журнал идарђсе бу рубрикада Бљек Болгар, Дђште Кыпчак (Алтын Урда) дђњлђте, Казан ханлыгы дђверлђрендђге хљкемдарлар турында язарга ниятли џђм беренче саныннан ук башлап та ќибђрђ. Болардан тыш, "Мђшџњр адђмнђр..." бабында башка књренекле мљселман хакимнђре, Ислам галимнђре, ђдиплђре, тарихчылар, философлар џ.б. турында язылачагы ђйтелгђн.35 Шунысы ихтирамга лаек, "Шура"да "язылыначак тђрќемђи хђллђр ялћыз бер-ике китаптан алынмак тарикы илђ язылмай, бђлки мљхтђлиф ђсђрлђрдђн интихаб иделер, дуст вђ дошманнарныћ сњзлђре бер йирђ китерелеп мљхакђмђ вђ тђнкыйть ителде-ге соћ дђреќ улыныр. Ушандак башка баблары џђм ошбу нисбђт илђ ислах кылыныр"36 диелгђн. Барлыгы 240 саны чыккан "Шура" журналыныћ тљрле еллардагы 31 санында гына "Мђшџњр адђмнђр..." басылмаган. Бу рубрика чыкмый калган саннарда журнал редакциясе материаллар књплектђн сыймады дип37 яисђ башкача сђбђплђр књрсђткђн.

"Мђшџњр адђмнђр..." бњлекчђсендђ књренекле тарихи шђхеслђр, философлар, галимнђр џђм ђџђмиятле тарихи вакыйгалар турында энциклопедик характердагы мђкалђлђр басылган. Публикациялђрнећ њзђгендђ тљрле мђдђният (џђм шђрекъ џђм кљнбатыш) вђкиллђренђ багышланган хезмђтлђр бер дђрђќђдђ урын алганнар. Мђсђлђн, Арасту, Сократ, Ђбњгалисина, ђл-Мђгарри, Ибне Хђлдун, Физули, Декарт, Бэкон, Спиноза, Мђрќани, Толстой, Мечников кебек књренекле шђхеслђргђ махсус мђкалђлђр багышланган. "Мђшџњр адђмнђр..." рубрикасы астында журналда барлыгы 163 шђхес џђм 4 ил-дђњлђт турында књлђмле материаллар басылган. Журнал чыга башлаганда белдерелгђн рубрика - баблар ахыргы саннарынача дђвам иткђннђр, хђтта берничђ елдан соћ "Хђуадис", "Матбуг ђсђрлђр", "Матбугат хљлђсасы", "Хифзы сыйххђт" кебек яћа бњлекчђлђр дђ љстђлгђн.

"Шура" сђхифђлђрендђ татар дљньясыныћ ул чордагы ић актуаль мђсьђлђлђре буенча мђкалђлђр чыгып торган. Бигрђк тђ, уку-укытуга багышланган материаллар књп бирелгђн. Журнал њзе дђ бу хакта бик еш искђртеп торган. Журналга язылу турындагы реклама игъланнарында да яћа елда "тђгълим-тђрбия мђсьђлђсенђ аеруча дикъкать ителеп кић урын бирелђчђк" дип белдергђн.

Журнал идарђсе тарафыннан укучылар љчен тљрле ярыш-конкурслар оештырылган, даими рђвештђ башваткычлар џђм табышмаклар басылган. Ќићњчелђр џђм дљрес ќавап бирњчелђрнећ исемнђре журналда басылып чыга торган булган.

Ярыш-конкурс сораулары џђм талђплђре тљрле љлкђлђргђ: тел, ђдђбият, тарих, дини-иќтимагый џ.б. мђсьђлђлђргђ багышланган. Арадан кић колач алып, татар ђдђби теле тарихында билгеле бер эз калдырганы "Шура" журналы тарафыннан уздырылган "Тел ярышы", "Калђм мљсабђкасе" исеме астында журналныћ 1909 елгы 15нче санында башланган бу конкурс чит теллђрдђн кергђн сњзлђрне катыштырмыйча язылган саф тљрки-татар телендђге мђкалђлђр, хикђялђр, шигъри ђсђрлђр арасында њткђрелђ.

"Тел ярышы" ућаеннан язылган мђкалђлђр џђм язмалар "Шура" журналында басылалар. Ярыш љчен килгђн барлык 72 мђкалђ џђм хикђялђр 1910 елда Р.Фђхретдин тарафыннан бергђ тупланып, бњлеклђргђ бњленеп 1910 елда "Шура"ныћ тел ярышы"38 исемендђ 195 бит књлђмендђ китап булып басыла џђм конкурска дип журнал идарђсенђ язган џђр авторга бњлђк итеп ќибђрелђ. Шул ук вакытта журнал идарђсе авторлардан ић яхшы дип санаган мђкалђлђрне белдерњлђрен њтенђ. Књп кенђ ќавап хатлары алынса да, алар 1911 елгы жандарм тентње вакытында Р.Фђхретдиннђн алыналар џђм кире кайтарылмыйлар.39

"Тел ярышы" конкурсында беренче урынны М.Гафуриныћ "Болгар кызы Айсылу" хикђясе ала.

Ђ башта "Шура" журналында басылып, аннан соћ ќыентык рђвешендђ басылган китаплардан югарыда "Шура"ныћ тел ярышы" (1910) турында ђйтелде. Аннан гайре Муса Бигиевныћ журналда дљнья књргђн "Рђхмђте илаџия борџаннары", "Инсаннарныћ гакыйдђи илаџиялђренђ бер нђзар" мђкалђлђре 1911 елда китапчыклар шђкелендђ нђшер ителгђннђр. Шулай ук ђњвђл "Шура"да дљнья књргђн мђкалђлђрдђн "Хђят вђ сђгадђт" исемендђ китап чыгуын џ.б. атарга мљмкин. "Шура" идарђсенђ књндерелеп тљрле сђбђплђр аркасында журналда нђшер ителмђгђн шигырьлђр дђ "Басылмаган шигырьлђр мђќмугасе" (1910) исемендђ ќыентык хђлендђ басылган. Журналныћ иќтимагый ђџђмияткђ ия булган аерым мђсьђлђлђр буенча материалларны брошюра рђвешендђ ара-тирђ њз укучыларына ќибђргђн вакытлары да булган. Шундыйлардан, 1910 елныћ 14 нче санына кушымта буларак Дђњлђт Думасындагы башлангыч белем турындагы "Ибтидаи тђгълим хакындагы низам лђихђсе"н (1909 елда "Вакыт" матбагасында басылган) атарга мљмкин.

Рђсемнђр џђм фотоларныћ "Шура"да књплђп басылуы татар милли матбугаты тарихында зур яћалык була. Журналда фотосурђтлђр џђм рђсемнђр бирњ тђќрибђсе беренче елында (1908) ућышлы булса да, аннан соћгы елларда сњлпђнлђнгђн. Журнал чыга башлаган елында фоторђсемнђрен ќибђрњлђрен сорап редакция књп кенђ књренекле шђхеслђргђ мљрђќђгать иткђн.

Журнал чыгу дђвамында аныћ битлђрендђ барлыгы 37 фоторђсем џђм репродукциялђр дљнья књргђн. Югарыда ђйтелгђнчђ, аларныћ књпчелеге (барлыгы 25 фото) 1908 елда басылып чыккан. Кайберлђре кушымта рђвешендђ, махсус яхшы сыйфатлы кђгазьдђ аерым да басылганнар. Мђсђлђн, Шакир Рђмиев (1913 ел, 6 санда), И.Гаспринский (1914 ел, 22 санда) фотолары шундыйлардан. Шулай ук књренекле тарихи шђхеслђрдђн Ш.Мђрќани, Ќђмалетдин Ђфгани, Шамил, Сђлимгђрђй Тђфкилев џ.б. фоторђсемнђре, мђшџњр мђчетлђр, мђдрђсђ, џђм тљрбђлђр, башка корылма џђм књренешлђр журналда урын алганнар.

Бизђлеше џђм техник эшлђнеше ягыннан "Шура" журналы елдан-ел камиллђшеп барган. Беренче елында "Шура" журналы Оренбургтагы "Кђримев, Хљсђенев вђ шљрђкясе" матбагасында басылган. Журнал кечкенђрђк форматта булып, бер бите 19x27 см зурлыкта булган. Текстлар џђр биттђ ике багана итеп урнаштырылганнар. Тышлыклары тљрле тљслђрдђге яхшырак сыйфатлы кђгазьдђн булган. Журналныћ аерым саны, тышлыклары белђн бергђ, 36 битле булып чыккан. Журналныћ 1916 елгы 3 нче саныннан чыгудан туктаганчыга кадђр џђр аерым номерныћ битлђр саны 24 кђ кала. Шуныћ белђн бергђ кђгазьнећ дђ сыйфаты начарланып, тышлыклары да тњбђн дђрђќђдђге саргылт кђгазьдђн булган. Бу хђл ул еллардагы Беренче бљтендљнья сугышы сђбђпле кђгазь кытлыгы, бђялђр њсњенђ бђйле. Шулай ук журналныћ бђясе дђ књтђрелђ.40 Сугыш елларында "Шура"ны типографиядђ балалар џђм хатын-кызлар ќыйган.41

"Шура" журналында башка шђрекъ журналлары њрнђгендђ битлђр нумерациясе 1 нче саннан шул елныћ соћгы санына хђтле љзлексез дђвам итеп, бер еллык журнал тљплђме (24 сан) аерым бер ќилд-том булып тљплђнђ торган булган. Кђр ќилд ахырында кушымта рђвешендђ журналныћ еллык саннарындагы материалларныћ эчтђлеге, авторлар исемлеге џ.б. шундый љстђмђлђр булган.

1909 елныћ 2 гыйнварында Закир Рђмиев исеменђ Оренбург губернасы идарђсеннђн "Шура" журналын њзлђренећ "Вакыт" исемле типолитографиялђрендђ бастырырга рљхсђт алына.42 1909 ел башыннан журнал "Вакыт" матбагасында басыла башлый џђм ић соћгы санына кадђр шунда чыгып килђ. "Вакыт" матбагасы ачылган елында ук зур абруй казанган, замандашлары тарафыннан югары бђялђнгђн. Шиџаб Ђхмђрев 1909 елда: "Басып чыгардыгы ђсђрлђр гаять нђфис вђ пљхтђ булып, бу матбагадан килђчђктђ матбугамызныћ нђзакђт вђ Нђфасђтенђ књп хезмђт љмид итмђк мљмкиндер," - дип язган.43 Татар китабы тарихын нигезле рђвештђ љйрђнгђн галим Ђбрар Кђримуллин хезмђтлђрендђ дђ "Вакыт" басма-ханђсенећ нђфис џђм матур китаплары белђн њз чорында зур шљџрђткђ ия булганлыгы языла.44

Яћа матбагада чыккан беренче саныннан ук журнал яхшы сыйфатлы ак кђгазьдђ, нђфис џђм матур хђрефлђр белђн басыла башлый. Форматы 1908 елдагыча ук калса да, техник эшлђнеше ягыннан зур њзгђрешлђр књзђтелђ. Рубрика-баб исемнђре матурлап язылып, бизђк-нђкышьле рђсемнђр эченђ уршатырыла, текстлар рамкалар џђм рђсемнђр белђн зиннђтлђнђ. "Шура"ныћ 1909 елгы 1 нче саныннан беренче битнећ љске љлешендђ глобус, башка астрономик, химик ђсбаплар, кђгазь џ.б. гыйльми кирђк-яраклар, аныћ артында мљселман шђџђре љстендђге йолдызлы тљннећ кара фонында гарђп язуы белђн журналныћ исеме язылган рђсем бирелђ башлый џђм ул да журнал чыгудан туктаганчы дђвам иткђн. Бу рђсемнећ бер хикмђтле ягы бар. Рђсемдђге кара фон 1913 елныћ 3 санына хђтле њзгђрмичђ килђ дђ, 4, 5, 6 саннарында фон акка ђйлђнеп, йолдызлар кара тљстђ бирелђ, ђ инде 7 саннан йолдызларсыз чиста ак фон белђн чыга башлый. Вак џђм ђџђмиятсез бер нђрсђ кебек тоелса да, журналныћ бизђлеше турында сњз кузгалгач, моны да искђртергђ булдык.

ел башыннан "Шура" битлђренећ мђйданы бераз кићђя, 21x30 см књлђмендђ була.

елдан журналныћ форматы тагын да зурая џђм бер бите 22x31,5 см тђшкил итђ. Журнал чыгудан туктаганчы шул форматын саклаган.

Беренче тышлык битендђ "Шура" исеме дђ тљрле вакытта тљрлечђ язылышта бирелгђн. 1908 елныћ 1-11 саннарында гарђп язуыныћ рокъга тљре белђн бирелсђ, 12-15 саннарында бертуган Рђмиевлђрнећ гарђп язуын ре-формалауга тђкъдим иткђн шђкелдђге европа хђрефлђренђ охшаш, борынгы куфи язуын да хђтерлђткђн рђвештђ бирелђ. Аннан соћгы елларда да бу ике тљрле язылыш аралашып бара.

"Вакыт" газетасында "Шура"ныћ чыгу кљннђре турында даими хђбђр бирелеп, эчтђлеге хђбђр ителђ торган булган. Гомумђн, "Шура" њзе дђ "Вакыт"ныћ кушымтасы дип тђгаенлђнгђн. Журналныћ ић беренче саны њрнђк, реклама рђвешендђ "Вакыт"ны алдыручыларга бушка ќибђрелгђн. "Шура"ныћ 1910 елгы 19 саныннан башлап 4 нче тышлык битендђ рус телендђ "Приложение к газете "Вакт" дигђн язма урын алган.

1909 елныћ 3 саныннан башлап, 1 нче тышлык биттђ журналныћ эчтђлеге бирелђ башлый. Дњртенче тышлык битендђ, гадђттђ, яћа чыккан китаплар, журнал џђм газеталар рекламасы урнаштырылган. "Шура"ныћ 2 џђм 3 тышлык битлђрендђ, нигездђ, журнал редакциясенђ килгђн хатлар, идарђдђн ќаваплар, табышмаклар, башваткычлар џ.б. кыска язмалар басылган.

"Шура" журналы 1913 елныћ беренче саныннан Тљркия матбагаларында актив кулланылган "госманлы хоруфаты" дип аталган нђфис нђсех шрифты белђн басыла башлаган.

Журналныћ эчтђлек ќђџђте тулаем мљхђррире Р.Фђхретдин ќаваплылыгында булса, бизђлешендђ наширлђренећ югары зђвыгы да чагылган. Хатирђлђргђ караганда, "Закир Рђмиев газета белђн журналныћ техника ягыннан нђфис, матур булып чыгуына шул кадђр нык ђџђмият бирђ иде, хђтта машинадан љч тапкыр њткђн хђрефлђрне яћадан машинага керттерми, алар белђн ђйбер бастырмый иде. "Кђримев, Хљсђенов вђ шљрђкясе" матбагасында чагында чњбеклђнеп, ертылырга торган кђгазьлђргђ басылучы газета белђн журналлар љчен шытырдап, ялтырап торган, ныклы, чыдамлы кђгазьлђр, ялтырап торган чем-кара буяулар китертте. "Минем матбагамда басыла торган газета, журналлар белђн китаплар гына тњгел, афишалар белђн гади листовкалар да шундый кђгазьдђ басылсыннар, бер кырыйларыннан тотып торган чагында, алар, калай такта шикелле ялтырап, катып торсыннар, бљгелмђсеннђр, сынмасын, сђлперђп-сизерђп тљшмђсеннђр!" ди торган иде."45

Матбугат тарихы белгече Исмђгыйль Рђмиев "Шура" турында "техникасы ягыннан, џичшиксез, беренче урынны тотты дияргђ мљмкин" дип язган.46

Авторлары џђм укучылары, таралу даирђсе

Матбугат мђйданында ун ел дђвамында балкыган "Шура" битлђрендђ барлыгы 880 авторныћ тљрле публикациялђре дљнья књргђн. Мђкалђлђрнећ зур бер љлеше, шулай ук редакциягђ килгђн хатларга, бихисап сорауларга ќаваплар журналныћ мљхђррире Р.Фђхретдин тарафыннан язылган. Рђмиевлђр тарафыннан нђшер ителгђн "Шура" журналы џђм "Вакыт" газетасыныћ идарђ-редакциясе, нигездђ, бер њк кешелђр тарафыннан чыгарылган. "Шура" редакциясендђ тљрле елларда Ф.Кђрими, Ш.Камал, З.Бђшири, Ќ.Вђлиди, Я.Вђли, К.Бђкерлђр эшлђгђн. Г.Тукайныћ да "Шура" редакциясенђ эшкђ чакырылганлыгы билгеле.

"Шура"да ић књп язган авторлардан Дђрдмђнд, Кади Атласый, Муса Бигиев, Галимќан Ибраџимов, Нђњширван Яушев, Шђриф Камал, Зђки Вђлиди, Галимќан Идриси, Габдрахман Сђгъди, Хђсђн Гали, Галђветдин Ходаяров, Шђехзадђ Бабич, Сђгыйть Сњнчђлђй, Зыя Ярмђки, Вакыйф Ќђлал, Мљхђммђдкђмал Мозаффаров, Сабирќан Кормаши, Мљхђммђдсђлах Жданов исемнђрен књрсђтергђ кирђк. Журналда хатын-кыз авторлардан М.Акчурина, З.Сђгыйдђ џ.б. мђкалђлђре, ђсђрлђре дђ басылган.

"Шура" авторлары тљрле катлам-сыйныф вђкиллђре булган. Анда миллионер да, мљфти дђ, философ, галим, сђњдђгђр, мулла, мљгаллим, мљгаллимђ, солдат, балаларныћ да мђкалђлђре, хикђялђре шигырьлђре, хатлары басылып чыккан. Бу хакта Г.Сђгъди: "бер идеология байрагы астында ярлысы, бае, мулласы, мужигы, мљгаллиме-учителе бергђ булган хђлдђ бљтен татар халкын бергђ оештырырга, бер эзгђ салырга тырыштылар,"47 - дип язган. Авторлар арасында књренекле Шђркыять белгече Вам-бери кебек шђхеслђр дђ, студент, табиб, доктор џ.б. да булган.

Авторларныћ књпчелеге мљгаллимнђр катлавы булган, алардан кала имамнар, шђкертлђр џ.б. 1911 елгы "Шура" ќилденећ 24 санына кушымтада шул ел эчендђ мђкалђлђре, шигырьлђре белђн журналда катнашкан 108 авторныћ исемнђре књрсђтелгђн, књпчелегенећ кем булулары џђм кайдан икђнлеклђре дђ белдерелгђн. Шулардай 34 мљгаллим џђм 15 имам дђрђќђсендђге затлар. Башка елларда да якынча шул нисбђт књзђтелђ.

"Шура"ны укучылар арасында балалар да булганлыгы мђгълњм. Мђсђлђн, "язу таный торган угылларым вђ кызларым "Шура"ны кљтеп торалар, килдеке кљндђ ќыелышып кабында (ягъни, тышлыгында - P.M.) улан язуларны укыйлар, шуннан кызык табалар"48 дигђн хатка ќавап рђвешендђ журналда балалар љчен хикђялђр дђ басыла. Књп санлы табышмаклар да, нигездђ, балаларга адресланган.

Хђрби хезмђттђге татар солдатлары да "Шура"ны укыганнар. "Шђкерт чагымнан алып гаскђри хезмђткђ алынгач та, инде љч ел булды, "Шура"ны тугыз мећ чакрым ераклыкта, Кояш чыга торган дићгез янына кадђр килгђн атам-анам мђктњбе кебек кљтеп каршы алгач, сљенђ-сљенђ укыйм,"49 - дип яза бер солдат.

Географик ќђџђттђн караганда да "Шура"да Каџирђ, Истанбул, Бђйрут, Мђдинђ, Париж, Льеж, Вальпараизо, Петербург, Мђскђњ џ.б. шђџђрлђрдђн Кырым, Кавказ, Урта, Азия, Тљркестан, Себер, Ерак Кљнчыгыш тарафларыннан язылган мђкалђлђр басылган. Димђк, журнал шул тљбђклђрдђ ал-дырылып, зыялылар, мљгаллим џђм шђкертлђр, руханилар арасында укылган. "Шура" редакциясе њзе дђ гарђп, тљрек, фарсы, рус џђм европа теллђрендђге башка матбугатны алдырып, танышып барган. Журнал идарђсенђ килгђн бер япон журналы ућаеннан "Шура"да "Журнал мљндђриќђсе илђ ашна улмак дђгел, хђтта исемен улсын-белмђдек. Япон лисаныны белњчелђр шимди Оренбургта улмадыкларыннан тђрќемђ ит-термђк насыйп улмады. ...Аурупа лисаннарыныћ вђ язуларыныћ кангый-сында улса да улсын, газеталары вђ журналлары килдегендђ мљндђриќђлђре илђ ашна улыр љчен идарђдђн чыгарга мђќбњрият" юклыгын белдергђн50 юллар да моћа ачык бер дђлил.

"Шура" татар халкына хезмђт итњдђн тыш, гомумтљрки бер журнал сыйфатын да алган. "Гомумтљрки" гыйбарђсе астында, бу очракта, нигездђ, Россия империясендђге мљселман тљрки халыклары књздђ тотыла.

Мондый вазгыятькђ берничђ сђбђп нигез булган. Беренчедђн, журнал нђшер ителгђн Россиянећ кљнчыгышындагы эре сђњдђ њзђклђреннђн берсе -Оренбург шђџђренећ географик урыны "Шура"ныћ казакълар, њзбђклђр џ.б. Урта Азия тљркилђре арасында таралуы љчен ућай булган. Икенчедђн, журналныћ башка тљрки шивђлђр элементлары да кушылган татар теле башка тљрки телле халыкларга да ќићел аћлашылган. Љченчедђн, "Шура"ныћ Урта Азия, Казакъстан џђм Шђркый Тљркестанда яшђгђн тљрки халыклар арасында кић таралуына ул халыкларныћ њз вакытлы матбугатлары булмавы да сђбђпче булган. Дњртенчедђн, тарихи уртаклык џђм теллђр кардђшлеге, дини џђм рухи мђдђният берлеге дђ бу очракта зур роль уйнаган.

Журналны укучылар даирђсе татар ќђмђгатьчелеге белђн генђ чиклђнмђгђнлектђн, "Шура" битлђрендђ татар авторлары белђн беррђттђн тљрек, казакъ, азђрбайќан, њзбђк, уйгур џ.б. тљрки халык вђкиллђренећ 150 исемнђн артык мђкалђ џђм язмалары басылып чыккан. Милли ђдђбиятлар тарихын љйрђнњче галимнђрнећ хезмђтлђрендђ дђ "Шура" журналыныћ бу хасияте, тљрки халыкларныћ ђдђби, мђдђни њсешлђренђ тђэсире џђм йогынтысы зур булганлыгы язылып килђ.51 "Шура" журналында тљрек, гарђп, фарсы, рус џ.б. теллђрдђн тђрќемђ ителгђн материл-лар да дљнья књргђн.

Љйрђнелњ тарихы

"Шура" журналы XX йљз башы татар вакытлы матбугаты ќђњџђрлђренећ ић затлыларыннан берсе булса да, хђзерге вакыткача монографик планда махсус тикшерелмђгђн. Дљрес, совет хакимияте дђверендђ бу мљмкин хђл тњгел дђ иде. Чљнки "Шура" журналына да 1917 елга кадђр чыккан башка бик књп татар газета џђм журналлары кебек њк "миллђтче, буржуа органы" дигђн кара мљџерлђр сугылган иде. "Шура"га тљрле елларда ниндирђк мљнђсђбђт булып, кайсы заманда ничегрђк бђялђнгђнлеген тљгђлрђк књзаллау љчен аерым хезмђтлђргђ мљрђќђгать итик.

"Шура" журналы њзе чыккан вакытында, алдынгы фикерле замандашлары тарафыннан ућай бђялђнгђн џђм хупланган. "Шура" чыга башлау турында хђбђр булу белђн яисђ беренче саннары чыккач та џђр татар газетасы џђм журналы бу ућайдан њз фикерлђрен, мљнђсђбђтлђрен белдергђннђр. Татар вакытлы матбугаты галђменђ яћа бер журналныћ љстђлње, ђлбђттђ, хуплап каршыланган.

Петербургта Фђннђр Академиясе тарафыннан нђшер ителгђн "Мир ислама" периодик басмасында, 1912-1913 елларда башка татар матбугаты органнары белђн берлектђ, даими рђвештђ, "Шура" журналына да књзђтњ ясалган, кайбер мђкалђлђре анализланган џђм русчага тђрќемђ ителеп басылган. Истанбулда чыккан "Тљрк йорды" журналы да "Шура"ны татарлар арасында чыккан журналларныћ ић яхшысы, мљхђррире Р.Фђхретдинне заманымызныћ ић мокътђдир дин галиме дип атый.

Нђшер ителђ бантлавына биш ел тулгач Ќђмал Вђлиди "Шура" журналыныћ татар халкын џђм журналны укучы башка халыкларны гыйльми дђрђќђдђ шђрекъ тарихы, ђдђбияте џђм мђдђнияте белђн таныштыруга зур љлеш кертњен билгелђгђн.53

Гата Исхакый њзенећ ђдђбият дђреслегендђ Ризаэтдин Фђхретдиннећ тормышы џђм иќаты турында язган вакытта "Шура" журналын ућай бђялђп "Риза хђзрђт "Шура" журналында тђгълим вђ тђрбия бабына зур урын биргђн кебек, ђдђбият вђ тарихыбызга кић урын биреп, ђдђбиятыбызга артык зур хезмђт књрсђтте,"54 - дип язган.

Сђлах Атнагулов 1926 елда Исмђгыйль Рђмиев тљзегђн "Вакытлы татар матбугаты" альбомыныћ кереш сњзендђ "Шура"ны "Аћ", "Мђктђп", "Сљембикђ" џ.б. татар журналлары арасында санап китеп, аларныћ барысын да "њзлђренђ тормышныћ берђр тармакларын аларак, укучыларын буржуа идеологиясе белђн сугарыштылар" дип бђялђгђн.55 Мђгълњм булганча, "буржуа идеологиясе" гыйбарђсе совет хакимияте дђвере љчен бик хђтђр бђялђмђ.

Татар матбугаты альбомын тљзњче И.Рђмиев исђ "Шура" хакында тњбђндђгечђ язган. "Озак дђвамы вакытында тђртипле чыгып торуы аркасында бик књп таралды, књп укылды. Милли журналлар арасыннан материалга бае шушы иде. Моныћ мђслђге турында сњзне озынга ќибђрмичђ, милли либераллык юлы белђн динчелекне бергђ алып барган џђм милли энциклопедия тибындагы журнал дисђк, шаять аћлашылыр... Техникасы ягыннан, џичшиксез, беренче урынны тотты дияргђ мљмкин. Татар матбугатында эшлђгђн калђм иялђренећ барысы да диярлек "Шура"да языштылар".56 "Энциклопедик" дигђн сыйфатламаны "Шура"га карата беренче буларак Исмђгыйль Рђмиев куллана џђм соћгырак истђлеклђрендђ дђ бу гыйбарђне кабатлый.57 Ђдђбият галиме Габдрахман Сђгъди 1917 елга кадђрге журналлар турында язганда "Шура"ны "дини, милли, тарихи, иќтимагый материалларга бик бай булу љстенђ, татар дљньясында ул заманда ић беренче ќитди бер журнал, татарныћ либераль тђрђкъкыйче буржуазиясенећ дини-милли байрагын књтђргђн" бер матбугат органы дип бђяли.58

Совет дђверендђ, сђяси-идеологик карашларга бђйле рђвештђ, XX йљз башындагы татар матбугатыныћ башка бик књп органнары кебек њк "Шура" журналы да "миллђтчел, буржуаз" џ.б. шундый тамгалар белђн бђялђнгђн. Гомумђн, совет елларындагы гыйльми ђдђбиятта "буржуаз" сњзе генђ дђ дошманый дигђн мђгънђгђ тђћгђл иде.

1950-1970 нче еллардагы хезмђтлђрдђ "Шура" журналыныћ исеме "буржуаз", "миллђтче", "панисламистик", "пантюркистик" џ.б. шундый кара сыйфатламалар белђн бирелгђн. Татарстан тарихы буенча язылган хезмђтлђрдђ "Шура" буржуаз миллђтчелек агуын тараткан59 џђм "њтђ реакцион панисламизм џђм пантюркизм идеялђрен пропагандалаган"60 журнал дип бђялђнгђн. К.Фђсиев бер хезмђтендђ "Шура" журналын гаять тискђре бђялђп, аны монархиягђ панисламизм џђм пантюркизмга дан ќырлаучы, рус мђдђниятына џђм рус ђдђбиятына каршы кљрђшњче, халык иќатына каршы булган, ђдђбияттагы реакцион идеялђрне яклаучы буржуаз, миллђтче, реакцион журнал буларак тасвирлаган.61

Татар иќтимагый фикере тарихына багышланган хезмђтлђрдђн Р.Нђфыйгов китабында да "Шура" журналына татар буржуазиясе кулындагы "миллђтче" џђм "расачыл, пантюркистик, панисламистик идеялђр таратучы", идея эчтђлеге буенча чуар журнал дигђн бђя бирелгђн.62

Совет фђнендђ "Шура" журналына карата урнашкан тискђре бђяне ин-кярь итмђгђн хђлдђ журналныћ татар тарихы, ђдђбияты џђм мђдђниятенђ керткђн љлешен берникадђр чиклђнгђн дђрђќђдђ таныган кайбер авторлар да булган. Мђсђлђн, бер коллектив хезмђттђ "Шура" журналы "миллђтче буржуазия рупоры булса да, анда татар халкыныћ этнографиясе, кљнкњреше буенча басылып чыккан материаллар ђџђмияткђ ия"63 дип язылган юллар бар.

Кискен тискђре бђялђмђлђргђ аеруча басым ясамыйча, "Шура" жуналы-ныћ њз чорындагы кић укучылар катламында актив иќтимагый тормышка карата кызыксыну уятудагы ролен ућай бђялђгђн мђкалђлђр дђ чыккан.64

Татар ђдђби теленећ формалашуы процессларында хђреф-имля тљзђтњ мђсьђлђсенђ багышланган бђхђслђрне оештыруда да "Шура" журналы зур роль уйнады дип яза тел галиме X.Курбатов.65

1950-1960 нчы елларда совет дђњлђтендђге сђяси-иќтимагый атмосфераныћ "Хрущев ќепшеклеге" нђтиќђсендђ рухи ќанлану џђм милли мираска булган игътибар шактый кљчђя. Шул чорда, 1959-1962 елларда Казан дђњлђт университетыныћ ул вакыттагы студенты (хђзер исђ танылган та-рихчы-галим, академик) Миркасыйм Госманов тарафыннан "Шура" журналыныћ тулы библиографик књрсђткече тљзелђ. Ун ел дђвамында чыккан журналныћ барлык 240 санындагы џђр мђкалђ џђм язма тасвирланып, тематика буенча бњленђ џђм 2 томлы хезмђт тљсен ала. Библиографик књрсђткечнећ ђдђбият, тел белеме џђм мђгариф темаларына караган исђге басмага ђзерлђнђ, хђтта типографиядђ корректура нљсхђлђре ќыела. Лђкин "Шура" хакында дистђ еллар буе буржуаз, миллђтчел, пантюркистик џђм... тагын ђллђ нилђр, кыскасы дошманый журнал дигђн бђялђмђ-мљџерлђр тђэсирендђ игелекле бу хезмђт дљньяга чыга алмыйча кала. Ђ ќыелган корректура нљсхђлђре университет китапханђсе кысаларында эчке файдалану љчен генђ рљхсђт ителђ. "Шура" журналы библиографиясенећ џ.б. шућа охшаш фђнни кыйммђткђ ия булган хезмђтлђрнећ бњгенгђчђ нђшер ителмђве турында танылган ђдђбият галиме Нил Юзиев ачынып язган иде.66

Њз вакытында М.Госманов тарафыннан библиографик књрсђткечкђ кереш урынына књлђмле гыйльми мђкалђ язылган. Кызганычка каршы, тирђн эчтђлекле бу мђкалђ дђ, књрсђткеч белђн бергђ нђшер ителмичђ калган.

"Шура" журналы турында" дип исемлђнгђн мђкалђсендђ М.Госманов журналда тљп игътибар њзђгендђ булган миллђткњлђм гомуми мђсьђлђлђрнећ кайберлђрећђ тукталган. Мђсђлђн, халкыбызныћ атамасы (татармы, болгармы, тљркме), ђдђби тел џ.б. катлаулы, бђхђсле мђсьђлђлђр анализланган. Шулай ук, "Шура"ныћ ђдђби эшчђнлеге, мђгариф љлкђсендђге позициялђре ачык билгелђнгђн. "Милли, дини, фђлсђфи, мђдђни, ђхлакый џ.б. мђсьђлђлђрдђ шактый тырыш, эшлекле... Оештыру осталыгы белђн "Шура" њрнђк булырлык югарылыкта... Бик каршылыклы, катлаулы. Лђкин, ќентеклђп љйрђнгђндђ, њзен тудырган киеренке чорныћ књп яклары турында бай мђгълњмат бирђ ала... "Шура" журналы татар наширлђре, татар мљхђррирлђре тарафыннан чыгарсыла да, вакыты-вакыты белђн татарлык рамкасына сыймый, миллђтлђрара бер органга ђверелђ... Заманына књрђ энциклопедик гыйльми журнал"67 дип яза автор "Шура" журналын гомуми бђялђп. М.Госмановныћ "Шура" журналы библиографик књрсђткече нђшер ителмђгђн булса да, аныћ тарафыннан "Шура" хакында башка мђкалђлђрендђ џђм хезмђтлђрендђ язылган.68

Књренекле галим Мљхђммђт Гайнуллинныћ татар ђдђбияты тарихына багышлап язылган џђм 1966 елда дљнья књргђн хезмђтендђ "Шура" идеалистик дини фђлсђфђне пропагандалаган либераль-буржуаз" журнал дип саналса да, тулаем алганда, башка фђнни хезмђтлђрдђн аермалы буларак, объектив бђялђнгђн.69 Дљрес, Рђмиевлђр тарафыннан нђшер ителгђн "Вакыт" газетасы белђн "Шура" журналында татар ђдђбиятына џђм культурасына караган гаять кыйммђтле материаллар урын алган"лыгын70 М.Гайнуллин элегрђк тђ белдереп њткђн була. М.Гайнуллинныћ журналга карата язылган объектив џђм ђтрафлы язмасы китабы чыгу белђн њк хуплау тапкан.71

"Шура" журналы буенча кић џђм тђфсыйльле беренче тикшеренњ џђм, кыскача булса да, ђтрафлы мђгълњмат М.Гайнуллин китапларында табабыз. Ул "Шура" журналыныћ мљхђррире џђм наширлђре турында кыскача мђгълњмат бирњ љстенђ, редакция составында эшлђгђн ђдиплђр џђм шђхеслђргђ дђ туктала. Журналныћ колачлаган тематикасына књзђтњ ясый. Автор "Шура"ныћ игътибар њзђгендђ булган ић актуаль мђсьђлђлр белђн таныштыра. Журнал битлђрендђ барган бђхђслђр, дљнья фђлсђфђсе џђм ђдђбияты, аеруча татар, шђрекъ џђм мљселман ђдђбияты мђсђл эл ђренећ журналда яктыртылу дђрђќђсе югары џђм ућай бђялђнђ. Шулай ук татар тарихыныћ мђшџњр шђхеслђренђ џђм ђдиплђренђ, демократик рус ђдђбиятына багышланган мђкалђлђр турында яза.

"Шура" журналына багышланган ђтрафлы мђкалђлђрнећ берсе Њ.Гыймадиев тарафыннан язылып72, мђкалђдђ, нигездђ, "Шура"ныћ ђдђби эшчђнлеге тасвирланган.

Югарыда саналган авторлардан тыш М.Рђхимкулова73, Ф.Баишев74, М.Мђрдиева75 кебек тикшеренњчелђрнећ мђкалђ џђм хезмђтлђрендђ дђ "Шура" журналы турында язылган џђм ућай бђялђнгђн.

Гасыр башында чыккан "Шура"ныћ шан-шљџрђте заманыбызда башкача бер рђвештђ дђ чагылып алган иде. Радик Нуретдин мљхђррирлеге џђм натирлегендђ Башкортстанныћ Бљре шђџђрендђ 1994 елныћ августында татар телендђ "Шура" исемле 5000 данђ тиражлы бер журнал чыкты. Яћа "Шура" њзен элекке "Шура"ныћ турыдан-туры дђвамчысы дип белдереп, тышлыгында Р.Фђхретдиннећ фоторђсеме бирелгђн џђм матур гына мђкалђлђре дђ бар иде. Ђмма, башка саннары чыкмадымы, ђллђ чыгып та Казанга килеп ирешмђде, џђрхђлдђ, дђвамын књрмђдек.

"Шура" журналында нђшер ителгђн материалларны пропагандалауда, гамђлдђге татар графикасында бастыруда Равил Ђмирханов, Зљфђр Рђмиев, Ђнвђр Хђйрилђр зур хезмђт куйдылар. Р.Ђмирханов Р.Фђхретдиннећ "Шура"дагы тарихи мђкалђлђрен татар журналларында бастырды, "Алтын Урда ханнары" џђм "Казан ханнары" исемнђрендђ китаплар итеп бастырып чыгарды, 3.Рђмиев "Шура"да басылган шигъри ђсђрлђрне, авторлары турында белешмђ биреп журналларда бастырды, Ђ.Хђйри дђ Р.Фђхретдиннећ "Шура"да дљнья књргђн дини, иќтимагый, тарихи мђкалђлђрен хђзерге матбугатта чыгарды. Татар шагыйрьлђренећ "Шура"да басылган књп кенђ шигырьлђре "Татар поэзиясе антологиясе"нђ (1992) дђ кертелделђр.

* * *

Ризаэтдин Фђхретдин мљхђррирлегендђ џђм бертуган Рђмиевлђр нашир-легендђ чыккан "Шура" журналы татар џђм башка тљрки халыкларныћ тарихи џђм иќтимагый, ђдђби њсешлђре, мђдђни багъланышларына мђртђбђле љлеш керткђн.

"Шура" журналы XX йљз башында нђшер ителгђн татар газета џђм журналлары арасында мђгълњматлылык бђџасе, тематик кићлеге, эчтђлегенећ байлыгы, эшлђнеш ќђџђтеннђн нђфасђте џђм затлылыгы ягыннан ић књренекле урыннарныћ берсен алып тора.

Биредђ укучылар хљкеменђ "Шура" журналыныћ наширлђреннђн берсенђ багышланган "Мљхђммђдшакир ђфђнде Рђмиев" мђкалђсен тђкъдим итђбез. Ул, журнал мљхђррире Ризаэтдин бине Фђхретдин тарафыннан язылып, журналныћ 1913 ел, 6 санында басылып чыккан. Мђкалђ Шакир Рђмиевнећ бердђнбер тђрќемђи хђле буларак, хђзерге кљндђ дђ кыйммђтен югалтмаган.

Раиф Мђрданов,

Тарих институты фђнни хезмђткђреМљхђммђдшакир ђфђнде Рђмиев

Мљхђммђдшакир ђфђнденећ вафатына ошбу унбишенче мартта бер ел тула. Бњгенгђ кадђр тђрќемђи хђле язылмады. Инде аны якын књргђн дуст-ишлђренећ арзуларына бинађн џђм дђ вафатына ел тулу мљнђсђбђте белђн мђрхњмнећ кыскача тђрќемђи хђлен язамыз.

Мљхђммђдшакир ђфђнде Уфа губернасы, Эстерлетамак љязе Ќиргђн авылында, 1857 ел март аеныћ бишендђ вљќњдкђ килмеш. Атасы Мљхђммђдсадыйк хаќиныћ тугып њскђн вђ бабасы Габделкђрим бине Исмђгыйльнећ ватаны булган бу каръя Эстђрлетамак шђџђреннђн бераз њрдђрђк, Ак Идел суы буендадыр. Мђрхњм биш яшенђ кадђр Ќиргђндђ торып, 1862 нче сђнђдђ атасы бљтен гаилђсе берлђ Ќиргђннђн Оренбург губернасы Орск љязендђге Йулык каръясенђ џиќрђт кылганнан соћ, калмыш сабыйлык чаклары вђ егетлек дђверенећ дђ бераз љлеше Йулыкта кичмеш-тер. Йулык исђ Урал тауларыныћ Сакмар суы авышында, Бљрќан, Тљнгђвер башкортларыныћ уртасында, моннан тђхминђн 150 сђнђлђр мо-каддђм килеп урнашкан, ялгыз бер татар каръяседер.Тђхсыйле

Мђрхњм ибтидаи тђхсыйльне шул Йулык каръясендђ ал мыш. Бђгъдђџђ Орск шђџђрендђ дамелла Мљхђммђдгариф хђзрђт Мђгазый мђдрђсђсендђ ике кыш калганнан соћ, Сакмар суы буенда Муллакай авылында Габдулла бине Сђед хђзрђт хозурында укып, 1874 нче сђнђдђ укудан Туктамыштыр. Мђдрђсђ тђхсыйле нђхњ гарђби, мантыйк вђ бераз гыйльме кђлямнђн гыйбарђт иде. Русчаны Орск љязе, Тђмђч каръясендђ авыл учителеннђн хосусый сурђттђ ќђй айларында гына укымыш исђ дђ, укудан туктап тиќарђт вђ алтынчылык эшлђренђ њгрђнмђгђ башлаганнан соћ, прииска мљдирлђре вђ контор хадимнђре руслар булганлыктан вђ прииска мљгамђлђлђре дђ русча йљртелгђнлектђн, русчаны гамђли уларак яхшы арттырмыш иде.Торган йирлђре

Яшь чакларында даимирђк торган урыны Йулык каръясе булып, 1883 нче елдан 1900 нче елга кадђр гаилђсе берлђ Орск љязендђ, Урал тауларыныћ бер тармагы булган агачлыклы, агымсулары књп, матур Ирђндек таулары буенда "Солтанский" вђ "Гадёлшаџ" приискаларында гомер итмеш иде. 1900 нче елдан соћ, ќђй айларында Верхнеуральск љязендђ "Балканский" приискасында, кыш айларында исђ Оренбург шђџђрендђ тереклек итте.Атасы вђ анасы

Мљхђммђдшакир ђфђнденећ атасы Мљхђммђдсадыйк бине Габделкђрим Ќиргђн каръясендђ торып, яшьлегеннђн вафатына кадђр тиќарђт берлђ мђшгуль булмыш. Йулык каръясенђ џиќрђтеннђн соћ, 1869 нчы сђнђдђн башлап алтын приискалары эшлђтмеш. Вафатыннан берничђ ел мокаддђм ђдаи хаќ кылып, 1892 сђнђсендђ апрельнећ 22 сендђ, 63 яшендђ вафат ит-мештер. Йулык каръясе зияратында мђдфњндер.

Анасы Хђнифђ Эстђрлетамак љязе, Яуш авылыныћ Алмакай (Ђлмљхђммђд) бине Ибраџим Дашков нам кешенећ кызыдыр. 1825 нче ел декабрь 27 сендђ тугып, 1850 нче ел 10 нчы мартта Мљхђммђдсадыйк хаќи никахына кермеш вђ 1896 сђнђсе март башында "Солтанский" приискада фђњт булып. Йулык каръясе зияратына китерелеп дђфен ителмештер. Укымышлы, гамђлле вђ шђфкатьлелеклђре аркасында танышлары арасында чын хљрмђт књреп гомер итмеш хатындыр.Нђсел вђ нђсђбе

Беренче бабасы Габделкђрим бине Исмђгыйль Эстђрлетамак сђњдђгђрлђре сыйныфына мђнсњб. Торган урыны Ќиргђн каръясе. Мђгыйшђте тиќарђт вђ игенчелек. Вафаты 1851 нче сђнђдђ вђ кабере Ќиргђндђдер. Икенче бабасы булган Исмђгыйль, бљрадђре Сђлим ахун илђ берлектђ Зђй суы буендагы Тайсуган каръясеннђн џиќрђт кылып Эстђрлетамакта урнашкан (Сђлим ахунныћ зљрияте бу кљндђ Эстђрлетамакта књптер). Исмђгыйльнећ атасы Рђхимкол бине Урман мирза бине Кабкай мирза бине Тњлђй мирза бине Колай мирза бине Сљлђйман мирза бине Тимери мирза бине Рђми бине Ихсан бине Миргалидер. Габделкђримнђн элгђреге бабаларыныћ мђгыйшђт вђ мђшгулиятьлђре хакында тђхкыйклы мђгълњмат юк. Ватаннары бу кљндђ Минзђлђ љязе даирђсенђ кергђн Зђй суы буенда булган. Каръялђренећ исеме дђ мђгълњм тњгел. Шђќђрђлђрендђ олугъ бабалары Миргалинећ, шђџре Болгар хђраб булганнан соћ иттибагы берлђ Болгардан џиќрђт кылып Зђй тамагында ватан тотканы зикер ителђдер.Ђхлак вђ табигате

Мђрхњм Шакир ђфђнде гњзђл ђхлаклы вђ хђлим табигатьле улып, башкаларга файда тидерњ вђ џђркемгђ хђерхаџлык итњдђн лђззђт ала; кешенећ косур вђ гаеплђреннђн бђхђс итђргђ џич яратмый, ул тугърыда сњз ачылганда сњзне бик тиз кисђ иде.

Шакир ђфђнде табган ќумарт улып, кирђк хосусый иганђлђргђ вђ кирђк дин вђ миллђт юлына гаид гомуми хђйрат урыннарына њз гомерендђ књп акчалар сарыф итте џђм њзеннђн соћ да калдырды. Лђкин ул исем вђ шљџрђт чыгарудан лђззђт алмаганга књрђ, бонларныћ књбесе башкаларга мђгълњм булмый кала иде.

Мђрхњм Шакир ђфђнденећ Оренбург, Тозтњбђ, Петербург, Тройски, Ялта ќђмгыяте хђйриялђре кебек берничђ ќђмгыятьлђрдђ фђхри вђ гомерлек ђгъза булынуы, вакыты илђ Оренбург губернасындагы имам вђ мљђзиннђр љчен тђгавын тљзетње, аћа баш сђрмайђ итеп хђйли бик мљџим акча тђгаен итње, бер чук мђктђп вђ мђсќед биналарына акча бирње, Ислам вђ рус мђктђплђрендђ њз хисабыннан шђкертлђр укытуы, берничђ мљхђррирлђремезнећ ђсђрлђрен нђшер итђргђ иганђ кылуы - бонлар барысы да аныћ хђйрат юлында никадђр кић куллы икђнлегене џђм дђ ихтыяќате миллиянећ џђр нђњгысенђ йитешергђ хђзер идекене књрсђтергђ кяфи-дерлђр.

Шакир ђфђнде хуш табигатьле вђ тђкђллефсез бер зат улдыгыннан, мђќлесе гњзђл, сохбђте ќићел иде. Ул џђрвакыт џђркем илђ бик самими сурђттђ сљйлђшђ, башкаларныћ сњзлђрен игътибар илђ тыћлый, џђркемнећ фикер вђ гакыйдђсенђ Хљрмђт илђ карый, каршысындагы адђмнећ ђхвале рухиясен бик тиз аћлый, мохатђбл ђренећ рухларын књтђрђчђк, књћеллђренђ нђшат бирђчђк сњзлђр табуда аслан кљчлек чикми, мђга ма-фиџи, њз фикренчђ тугры тапкан сњз вђ фикерлђрен ачык ђйтњдђн џичвакыт тартынмый иде. Мђрхњм Шакир ђфђнденећ шаян дикъкать сыйфатларыннан берсе дђ - андагы фикер тђшђббесенећ вђсгатедер. Ул даимђн яћа бер нђрсђ исђплђп таба, яћа бер эшлђр мђйданга китерергђ фикер йљретђ, бер эшнећ даимђн тђќђддед вђ ислахат юлында алга баруын тиеш таба иде. Шуныћ љчен дђ ул вакыты илђ сабын пешерергђ љйрђнеп алган. Яћа ысул бер нђњгъ илђк иќат иткђн. Тире илђњ ысулын ислах кылган вђ, ниџаять, алтынчылык эшендђ бик мљџим ислахат вљќњдкђ китерергђ му-аффђкъ булган.Мђслђк вђ ђфкяре

Њзенећ заманында татарлар арасында никадђр тђрђкъкый тарафдары булырга мљмкин исђ мђрхњм Шакир ђфђнде џичшљбџђсез шуныћ ић гали ноктасында улмыштыр.

Шакир ђфђнденећ бундан тђмам 32 ел мокаддђм, ягъни Русия мљселманнарыныћ таћ йолдызы булган "Тђрќеман"ныћ яћа нђшер ителђ башлаган бер заманнарында нинди фикердђ улдыгыны, нилђргђ џђвђс ит-тегене вђ нилђр эшлђргђ телђдегене књрњ, бу сњземезнећ дљреслегенђ дђлил булырга яраса кирђк.

Њзенећ дђст булып, тњбђндђ клишесы басылган хат*, мђрхњм Шакир ђфђнденећ бундан 32 сђнђ мокаддђм, Истанбулда тђхсыйльдђ булган бо-радђре Закир ђфђндегђ яздыгы мђктњбедер. Ул бу мђктњбендђ, "Тђрќемане

"Шура" журналында бу мђкалђ ахырында "Шакир ђфђнденећ бундан 32 сђнђ мокаддђм язмыш мђктњбенећ сурђтедер" исеме астында Ш.Рђмиевнећ 1881 ел 16 мартта язган бер хатыныћ факсимилесе урнаштырылган. - P.M. хакыйкать газетасыны фђњкыль-хидд рђхђтлђнеп укыганлыгын бђйан итђ. Аны џаман да йибђртергђ куша, дђхи дђ атналык берђр журнал вђ газета сорый. Типография вђ газеталар хакында мђгълњмат язарга њтенђ. "Безем бу тарафта азлап-азлап кузгалып тђгълиме мђгариф љчен чалыш-макчы булалар. Хђйван да Тђгълимне кабил, бара-бара инсафка килерлђр" ди. Ђхвалне аћлатмак љчен вак-тљяк китаплар вђ мђќмугалар уку зарур икђнлекне бђян итђ. Фђџем алырдай ђнвагъ китаптан вђ гомранияте књстђрђн романнардан монда књбрђк алып кайтырга куша, типография хђрефлђре хакында мђгълњмат сорый, аныћ бђџалђрен белергђ тели, алып кайту мљмкинме икђнлеген сораша. Китаплар бастырудан бђхђс итђ.

Моннан утыз еллар элек язылган сњзлђр мђрхњм Шакир ђфђнденећ башында нинди фикерлђр булганлыкны књрсђтергђ кяфидер. Соћра, заманнар кичдекчђ миллђт тђрђкъкый тарафына йљз тотты. Шакир ђфђнденећ фикер вђ телђклђре дђ њзенећ ђњвђлге алдалыгы нисбђттђ заман илђ бергђ тђрђкъкый итте. Ул рус вђ тљрек матбугатын бик ныклап моталђга итђргђ кереште. Башка миллђтлђрнећ тђрђкъкый вђ тђмђдден юлына керњ ысулларын њземезнећ миллђткђ татбикъ итђргђ џђвђслђнде. Миллђтлђрнећ тђмђдден вђ тђрђкъкыйлђренђ ић беренче васита ђдђбият, матбугат икђнлегенђ киткђн саен аныћ иманы куђтлђнђ барды. Шуныћ љчен дђ ул бер матбага ачып, газета-журнал чыгаруны, ђдђбият вђ фљнунгђ гаид ри-салђ вђ китаплар нђшер итњне њзенђ ић беренче максат итеп тотты. Матбага вђ матбугат хђллђрен дђхи дђ якыннанрак њгрђнергђ кереште.

Мђрхњм Шакир ђфђнде 1899 нчы елда Яурупага сђфђр иткђн вакытында да Петербургта матбага вђ матбугат ђхвален њгрђнњгђ байтак зиџен сарыф иткђн. Бораганский матбагасын вђ рус матбагаларыннан џђм редакциялђреннђн бђгъзелђрен кереп карап йљрегђн вђ ул дљнья берлђн мљмкин кадђр якыннанрак танышырга тырышкан. Бућа аныћ шул вакыт Петербургтан бљрадђре Закир ђфђндегђ язган мђктњплђре шаџиттер.

Шакир ђфђнде киткђн саен эшкђ якынлаша бара иде: мђрхњм Гыйльман ахун 1900 нче елда Оренбургта матбага ачарга џђвђслђнгђч, ул бућа матди ярдђм итеп, матбаганы ачарга сђбђп булды. Мљселман, кулыннан матбагачылык хезмђте килеп-килмђгђнне бер тђќрибђ итеп књрњ вђ ђгђр килђ торган булса, аны тђдриќђн тђрђкъкый иттерњ аныћ ђхасс амђллђре идеке аћлашылмакта иде. Мљселманнарныћ да матбагачылык итње мљмкин икђнлеге аћлашылгач Шакир ђфђнденећ џђвђсе дђхи дђ артты. 1902-1903 нче елларда булса кирђк, бљрадђре Закир ђфђнде илђ бергђ татар телендђ бер газета чыгарыр љчен рљхсђт сорап Петербурга мљрђќђгать итеп тђ карадылар. Фђкать ул вакытлардагы идарђнећ икътизасынча мљселманнарга њз теллђрендђ газета чыгарырга рљхсђт алу мљмкин тњгел диярлек дђрђќђдђ мљшкел иде. Рљхсђт бирелмђячђге аћлашылды. Шул сђбђпле эстђр-эстђмђс анлар њзлђренећ гаййђи хыялларын дђхи бер мљддђт кичектереп торырга мђќбњр булдылар.

Ниџаять, Русия халкы љчен азмы-књпме якты кљннђр килде. Беркадђр сулыш алырга ирек булды. Падишаџ хђзрђтлђренећ мђшџњр фђрмане галилђре илђ ђњвђлге кысынкылыклар бер дђрђќђ књтђрелеп, џђр кавемгђ њз телендђ матбугат вђ ђдђбият вљќњдкђ китерергђ имкян хасил булды. Бу нигъмђттђн истифадђ итеп бљрадђран Рђмиевлђр дђ "Вакыт" газетасыны вђ соћра "Шура" мђќмугасене тђэсис иттелђр.

Мђрхњм Шакир ђфђнденећ фикере газета вђ мђќмугане киттекчђ ислах итмђк вђ тђрђкъкый иттермђк, мљфид ђсђрлђр нђшер итмђк иде. Инде бу вазыйфа аныћ фикер вђ мђтлабларын бик газиз вђ мљкаддђс саный торган бљрадђре Закир ђфђндегђ вђ мљхтђрђм гаилђсенђ калды. Мђрхњм Шакир ђфђнденећ нђфесен югалтырга буйларныћ џичберсе разый булмаячагына без бик ђминмез.

Мђрхњм Шакир ђфђнде бихаккыйн миллђтпђрвђр вђ хљббел-мђгалђ тарафдары улмак илђ бђрабђр, мђгарифе ќђдидђ вђ мђдђнияте хазирђнећ ђџђмиятен бик зиядђ тђкъдир итњчелђрдђн иде. Шакир ђфђнде њзе бай, миллионер вђ алтыннар эчендђ яшђњче бер зат булса да, байлыкны акча вђ алтында гына дип белми, алтын шикелле њк кыйммђтле булган инсаният, гыйлем вђ фикер байлыгыны да тђмам чын мђгънђсе илђ тђкъдир итђ иде. Шакир ђфђнде бихаккыйн яшђде вђ њзеннђн соћ мђћгелек яхшы исем калдырды. Бђхтиярдыр мондый кешелђр!

[Ризаэтдин бине Фђхретдин]

"Шура".-1913.-№6.-Б.186-188.

 

арзуларына бинађн - телђклђрен искђ алып

вљќњдкђ - дљньяга

каръя - авыл

џиќрђт - књчњ

тђхминђн - якынча

мокаддђм - элек

тђхсыйле - укуы

ибтидаи тђхсыйль - башлангыч белем

бђгъдђџђ - аннан соћ

калганнан - торып укыганнан

нђхњ гарђби - гарђп теле синтаксисы

тиќарђт - сђњдђ

њгрђнмђгђ - љйрђнергђ

хадим - хезмђткђр

уларак - буларак

мђдфњн - ќирлђнгђн

нам - исемле

мђнсњб - нисбђтле

мђгыйшђт - кљнкњреш гамђле

бљрадђр - ир туганы

зљрият - нђсел

тђхкыйклы - тулы

иттибаг - фикердђшлђре, яраннары

зикер ителђ - ђйтелђ

хђлим - сабыр, йомшак

косур - кимчелек

табган - табигый

гаид - кагылышлы

хђйрат - хђйрия

фђхри - почетлы

тђгавын - ярдђм, иганђ

бер чук - шактый

ислам - мљселман

ихтыяќате миллия - милли ихтыяќлар

нђњгысе - тљрлесе

кяфидер - ќитђдер

мђќлесе - аралашуы

сохбђте - ђћгђмђлђшње

гакыйдђсе - инанулары

мохатђблђр - тыћлаучылары

нђшат - сљенеч

мђга мафиџи - шуныћ белђн бергђ

шаян дикъкать - аеруча дикъкатькђ лаек

фикер тђшђббесе - тапкырлык

вђсгать - кићлек

тђќђддед - яћару

ислахат - реформа

нђњгъ - тљр

муаффђкъ булу - ирешњ

гали - югары

џђвђс иттеге - џђвђс итње

дђст - кулы белђн язган

тђхсыйль - укуда

фђњкыль-хидд - чиктђн тыш

дђхи дђ - тагын да

чалышмакчы - эшлђмђкче

тђгълим - љйрђтњ

кабил - кабул итњ, аћлау

мђќмуга - ќыентык, журнал

ђнвагъ - тљрле

гомраниять - тђрђкъкыйне

књстђрђн - књрсђткђн

кяфи - ќитђ

кичдекчђ - кичеп

моталђга - укњ

тђмђдден - мђдђнилек, цивилизация

татбикъ - куллану, файдалану

васита - арадашчы

фљнун - фђн

гаид - бђйле

бђгъзе - кайбер

мђктњп - хат

тђдриќђн - ђкренлђп

ђхасс ђмђллђре идеке - ић беренче максатларыннан икђнлеге

икътиза - тђртип

эстђр-эстђмђс - телђр-телђмђс

гаййђи хыял - хыялдагы максат

дђхи - тагын

бер мљддђт - беркадђр

вљќњдкђ китерњ - булдыру

имкян - мљмкинлек

истифадђ - файдалану

бљрадђрђн - бертуган

тђэсис итњ - оештыру

киттекчђ - тора-бара

мљфид - файдалы

мђтлаб - телђк

нђфес - рух

ђминбез - ышанабыз

бихаккыйн - кирђгенчђ

хљббел-мђгалђ - олы књћеллелек

мђгарифе ќђдидђ - яћача укыту

мђдђнияте хазирђ - замана цивилизациясенећ

зиядђ - књп

инсаният - кешелеклелек бђхтияр - бђхетлеПримечание

1 Статистика мусульман в России // Мир ислама / Под ред. Д.Позднеева.-СПб.: Издание Императорского общества востоковедения,1913.-т.М.-Вып.Х1.-С.761.

2 Шђрђф Б. Оренбург губернасында мљселманнар. Иќтимагый џђм икътисадын мђсьђлђ // Аћ.-1913.-№2.-Б.29-30.

3 Словохотов Л. Исторические права Оренбурга, как центра целого края, на высшее учебное заведение // Труды Оренбургской ученой архивной комиссии.-Вып. XXXIV.-Оренбург.1917.-С.96-97.

4 Ш.К.Орынбурда татар матбугаты // "Сабан" газетасы (Оренбург).-1925.-3 гыйнвар (№28).

5 Мђхмњтов К, Ильясова И., Гыйззђт Б. Октябрьгђ кадђрге татар театры: Очерклар.-Казан: Татар, китап нђшр.,1988.-Б.266.

6 Шђрђф Ш. Мђрќанинећ тђрќемђи хђле // Ќыентык: Мђрќани: ...виладђтенђ йљз ел тулу (1233-1333) мљнђсђбђтилђ...-Казан: "Мђгариф",1915.-Б.181.

7 Акмулла. Дамелла Шиџабетдин хђзрђтнећ мђрсиясе.-Казан: ун-тет басмаханђсе,1892.-Б8.

8. Голђма тарихы / Мљрђттибе Ш.-Казан: Матбаги Кђримия,1907.-Б.55.

9 Ризаэтдин Фђхретдиннећ басылып чыккан хезмђтлђре џђм ђсђрлђре // Риэаэтдин Фђхретдин: Фђнни-биографик ќыентык = Ризаэтдин Фахретдинов: Научно-биографический сборник.-Казан: "Рухият",1999.-Б. 193-198.

10 Кара: Мљгаллимлђрђ нђмунђ.-Казан: Ун-тет басмаханђсе,1906.-Б.4, 10, 18; "Кђримев, Хљсђенев вђ шљрђкясе"нећ ђсами кљтебе.-Оренбург,1910; "Миллђт" кљтепханђсенећ гомуми ђсами кљтебе. 1914-1915 сђнђи тђдрисия љчен.-Казан: "Миллђт".-1914.-Б.10; Р.Мђрданов. Татар мђктђп-мђдрђсђлђрендђ гамђлдђ булган басма гарђп теле дђреслеклђре (1917 ел, октябрьгђ кадђр) // Фђн џђм мђктђп.-1997.-№5.-Б.10-11.

фђэаиле гыйльми љстенлеклђр

истикамђте фикрия - туры фикерлелек

куђи калђмия - язу сђлђте

11. Укучыларымыэга ихтар//Вакыт-1906,14 май (№25).

чук – књп

сахибе улан - авторы булган

Духовный Собрание - Диния Нђзарђте

истигъфа идђрђк - азат ителеп

12 Татарстан Фђннђр Академиясенећ Г. Ибраџимов исемендђге Тел, ђдђбият џђм сђнгать институтыныћ Кулъязмалар џђм текстология бњлеге каршындагы Мирасханђ. 125 ф., 1 тђсв., 13 эш.

13 Ун еллык тарихымыздан бер кисђк// Вакыт.-1915, 4 март (№1717). иштђ - менђ

14 Валидов Дж. Очерк истории образованности и литературы волжских татар. (До революции 1917 г.). М.-Петроград.-1923.-С71. (Тђрќемђ безнеке - P.M.).

15 Татарстан Милли архивы (ТМА). 1370 ф., 1 тасв., 4 эш, 3 б.

16 Шунда ук.

17 Валидов Дж. Очерк истории образованности и литературы волжских татар. (До революции 1917 г.). М.-Петроград.-1923.-С72. (Тђрќемђ безнеке - P.M.)

18 Госманов М. Катлаулы чорныћ каршылыклы вђкиле // Казан утлары.-1984.-№1.-Б. 149.

19 Њтђбаев Р. Зирђк акыллы галим (Р.Фђхретдиновныћ тууына 130 ел тулуга карата) // Кызыл таћ.-1989, 19 январь.

20 Рахимкулова М. Библиография книг и статей Ризы Фахретдинова // Творчество Ризы Фахретдинова. Исследования, материалы.-Уфа,1988.-С. 120-133.

21 Шђрђф Ђ. Ђткђем турында истђлеклђр // Ризаэтдин Фђхретдин: Фђнни-биографик ќыентык = Ризаэтдин Фахретдинов: Научно-биографический сборник-Казан: "Рухият",1999.-Б.57.

22 [Ризаэтдин бине Фђхретдин]. Мљхђммђдшакир ђфђнде Рђмиев // Шура.-1914.-№6.-Б.188.

23 ТМА. 1370 ф„ 1 тасв., 2 эш, 1 б.

24 ТМА. 1370 ф„ 1 тасв., 4 эш, 3 б.

25ТМА. 1370 ф., 1 тасв., 4 эш, 6 б.

26 Шђрђф Ђ. Ђткђем турында истђлеклђр // Ризаэтдин Фђхретдин: Фђнни-биографик ќыентык.-Казан: "Рухият", 1999.-Б.39-80.

27 Шагыйрь џђм журналист, язучы Зариф Бђширинећ 1968 елда Татарстан китап нђшриятында "Замандашларым белђн очрашулар" исемле истђлеклђре басылган. Татарстан Милли китапханђсенећ Кулъязмалар џђм сирђк китаплар бњлегендђ шул китапныћ автор кулъязмасы саклана. Автор кулъязмасы редактор калђме белђн эшкђртелгђнгђ, тљзђтелеп, кыскартылганга књрђ љзек автор кулъязмасыннан алынды.-105 кгз. (Алга таба: ТМК. "758т").

28 ТМК.-"758т." 104 кгз.

мђшвђрђт - кићђш

эстђдеге кемсђ - телђгђн кеше

29. Госманов М. Катлаулы чорнын каршылыклы вђкиле // Казан утлары. – 1984. - №1.- Б.149; Рђхимкулова М. Ученый-просветитель, ученый-энциклопедист // Творчество Ризы Фахретдинова: Сб. статей / БНЦ УрО АН СССР. – Уфа, 1988. – с.111; Баишев Ф. Общественно-политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова. – Уфа: «Китап», 1996.-с. 60-69.

хадисђ- вакыйга

дђреќ улыныр - нђшер ителер

тђрбия вђ тђгълим – педагогика

хифзы сыйххет – гигиена

даир - бђйле

бђнд- мђкалђ

кђшфият – ачышлар

ихтирагать – уйлап табулар

мљтђнђњвига - тљрле хђберлђр

30. Шура. – 1908.- №1.-2 т.б.

31. Мђсђлен, кара: Идарђдђн // Шура. – 1908. - №15. – 3 т.б.; Шура. – 1908.- №22.- 3 т.б.; Идарђдђн // Шура. – 1910. - №14. – 3 т.б

32. «ђлмокътђбђс» вђ «Шура» // Шура. – 1908. - №13.- б. 424

33 Мусульманская периодическая печать в России // Мир ислама.-Т.II.-Вып.Ш.-СПб.-1913.-С.269.

34 "Шура" // Тљрек йорды (Истанбул).-1913.-№1 -2 т.б.

35 Ризаэтдин бине Фђхретдин. "Шура" мђќмугасене укучылара // Шура.-1909.-№2.-3 т.б.

тарик - ысул

мљхтђлиф - тљрле, каршылыклы

интихаб итњ - сайлау

мљхакђмђ итњ - хљкем йљртњ

дђреќ улыныр - басылыр

ушандак - шулай ук

36 Шунда ук. ушандак - шулай ук

37 Идарђдђн // Шура.-1912.-№9.-3 т.б.

хђуадис - вакыйгалар

матбуг - басылып чыккан

хљлђса - кыскача йомгак

хифзы сыйххђт - сђламђтлек саклау

38 Бу китап турында тулырак кара: Хаков В. "Шура" журналыныћ тел ярышы // Мђдђни ќомга.-1998, 30 октябрь.-Б. 13; Бђширова И. Ризаэтдин Фђхретдинев џђм татар ђдђби теле // Гыйльми язмалар = Ученые записки.-Татар дђњлђт гуманитар институты.-4 нче чыг- Казан,1998.-Б.79-92.

39 "Тел ярышы" вђ аныћ бђџадирлары // Шура.-1912.-№10.-Б,311.

40 Идарђдђн // Шура.-1916.-№19.-Б.472.

41 Шура.-1917.-№3.-Зт.б.

42 ТМА. 1370 ф., 1 тасв.. 4 эш, 6 б.

43 Ђхмђр Ш. Матбагачылык тарихы.-Казан: И.Н.Харитонов матбагасы, 1909.-Б.70.

44 Каримуллин А. Татарская книга начала XX века.-Казань: Татар, кн. изд-во,1974.-С. 152-155.

45 ТМК.-"758т."-102-103 кгз.

46 Рђмиев И. Вакытлы татар матбугаты (альбом). 1905-1925-Казан: Тђжур",1926.-Б.44.

47 Сђгъди Г. Татар ђдђбияты тарихы. Дђреслек-кулланма.-Казан: Татар, дђњлђт нђшр., 1926.-Б. 163.

48 џиммђтле бер бала. Хикђят // Шура.-1910.-№8.-2 т.б.

49 Баџаветдинев Г. Идарђгђ мђктњблђр - II // Шура.-1916.-№20.-Б.495.

мљндђриќђ - эчтђлек

ашна улмак - танышу

лисан - тел

шимди - хђзер

кангый - кайсы

50 Япониядђ асаре кадимђ вђ тарихи вакыйгалар // Шура.-1909.-№12.-Б.371.

асаре кадимђ - борынгы истђлеклђр

51 Исхаков Б. Казахско-татарские литературные связи. (Этапы развития). Автореф. канд. дисс.-Алма-Ата,1970.-С.24; Максумова Л. Из
истории узбекско-татарских связей. Автореф. канд. дисс.-Ташкент,1978.-С12, 13, 17, 18.

52 Шура //Тљрек йорды.-1913.-№1.-2 т.б.

53 Яћа газета вђ журналлар // Вакыт.-1913, 6 февраль (№ 1125).

мљндђриќђ - эчтђлек

тђгьриф - аћлату

дђгел - тњгел

мљстђшрикъ - Шђркыять галиме

54 Гата ђл-Исхакый. Ђдђбият юллары. Рљшди мђдрђсђлђребез љчен дђреслек.-Казан,1920.-Б.112.

тђгълим вђ тђрбия - педагогия

55 Атнагулов С. Татар телендђге вакытлы матбугат. (Сњз башы урынында) // Рђмиев И. Вакытлы татар матбугаты, (альбом). 1905-1925.-Казан: Тђжур-, 1926-Б.10.

56 Рђмиев И. Вакытлы татар матбугаты (альбом). 1905-1925.-Казан: Тђжур", 1926.-Б.44.

57 Рђмиев И. Искедђн яћага таба // Истђлеклђр. Татарча басма сњз.-Казан: Татар, китап нђшр.,1965.-Б.111.

58 Сђгъди Г. Татар ђдђбияты тарихы. Дђреслек-кулланма.-Казан: Татар, дђњлђт нђшр.,1926.-Б.163.

59 История Татарской АССР. Т.I.-Казань: Татар. кн. изд-во,1955.-С.472.

60.Татарстан АССР тарихы.-Казан: Татар, китап, нђшр.,1970.-Б.289.

61 Фасеев К. Из истории татарской передовой общественной мысли.-Казан: Татар, кн. изд-во,1955.-С129, 172, 176, 229, 237, 239, 251.

62 Нафигов Р. Формирование и развитие передовой татарской общественно-политической мысли.-Казань: Изд-во КГУ.1964.-С.73, 76, 330, 333.

63 Татары Среднего Поволжья и Приуралья.-М.: "Наука",1967-С.28.29. (Тђрќемђ безнеке - Р.M)

64 Амирханов Р. Из истории общественной деятельности татарской интеллигенции после революции 1905 года (по материалам Уфимских архивов) // Сб.: Материалы IV конференции молодых научных работников ИЯЛИ им.Г.Ибрагимова.-Казань,1976.-С.21.

65 Курбатов X. Татар теленећ алфавит џђм орфография тарихы.-Казан: Татар, китап нђшр., 1960.-Б.38-43.

66 Юзиев Н. Ђдђбият чыганаклары белеме.-Казан: "Фикер",1998.-Б.16.

67 Госманов М. "Шура" журналына библиографик књрсђткеч (Филология, сђнгать, мђгариф).-Казан, 1963.-Б.5-10. Корректура нљсхђсе КДУныћ Сирђк џђм кулъязма китаплар бњлегенећ Шђрекъ секторында саклана.

68 Госманов М. Катлаулы чорныћ каршылыклы вђкиле // Казан утлары.-1984.-№1.-Б.142-157; Госманов М. Ризаэтдин Фђхретдинев мирасы // Њткђннђн-килђчђккђ: Фђнни-публицистик мђкалђлђр.-Казан: Татар, китап нђшр.,1990.-Б.51-70.

69 Гайнуллин М. Татарская литература и публицистика начала XX века.-Казан: Татар, кн. изд-во,1966.-С.84-106; М.Гайнуллин. Татар ђдиплђре (Иќат портретлары).-Казан: Татар, китап нђшр., 1978.-Б.79-98.

70 Гайнуллин М. Дђрдмђнд // Дђрдмђнд. Сайланма ђсђрлђр / Тљзучесе И.Рђмиев.-Казан: Татар, китап нђшр.,1959.-Б.16.

71 Госманов М, Мђџдиев М. XX йљз башы татар ђдђбияты џђм матбугат тарихыныћ кайбер мђсьђлђлђре // Казан утлары.-1967.-№7.- Б.125.

72 Гимадиев У. Риза Фахретдинов - редактор журнала "Шура" // Творчество Ризы Фахретдинова: Сб. статей / БНЦ УрО АН СССР-Уфа,1988.-С.62-68.

73 Рђхимкулова М. Ученый-просветитель, ученый-энциклопедист // Творчество Ризы Фахретдинова: Сб. статей / БНЦ УрО АН СССР.- Уфа,1988.-С. 105-115, 120-133.

74 Баишев Ф. Общественно-политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова.-Уфа: "Китап",1996.

75 Мђрдиева М. "Шура" кићаш дигђн сњз // Мђдђни ќомга.-1998, 25 сентябрь.-Б.13.

Татарстан Фђннђр академиясенећ