1999 3/4

Ђтием Сђхаутдин Минлекђй турында истђлеклђрем

Тор, уян, Чыћгыз баласы! Тор, уян, ќитте вакыт!

Њтте тљн. Калкын татар, тиз! Бит кояш чыкты, вакыт!..

Тиз, каџарман уллары, сез ќыелыгыз, тиз тезелегез!

Кљчле сез - Чыћгыз нђселе, тљшмђсен, юк, књћелегез.

Йокладык књп, торыгыз, тор! Калкыныгыз, ятмагыз!

Бергђ-бергђ кулга тотынышып тиз алга атлагыз!..

Бер вакытлар ук, ќђя тоткан куђтле кул белђн,

Сез тотып мылтык, кылыч, я, атлагыз ак юл белђн.

Догада сезгђ каџарман бабаларыгыз рухлары

Џђм татарныћ картлары, карчыклары, мђќрухлары.

Ага яшьлђр! Сезгђ татар дљньясы ућ юллар тели,

Килђчђктђ њзенђ иркен, тыныч еллар тели.

Инде ќитђр, књп књзеннђн канлы яшь тњкте татар,

Ђллђ кемнђрнећ элендђ књп тезен чњкте татар.

Тор татар, калкын татар, ќитђр, яшећ сљрт, таммасын,

Ал, вакыт, хакларыћны, дошман кулында калмасын.

 

Сђхаутдин Мићлекђй.

6 август, 1917 ел

 

Минем ђтием 1919 елныћ июнь аенда Ђлмђткђ балалар бакчасы оештырырга ќибђрелђ, 18 июльдђ Татарстанда ић беренче балалар бакчасы Ђлмђттђ ачыла, ђти њзе шунда мљдир дђ, тђрбияче дђ булып эшли башлый. 1920 елныћ март аенда аны Ставропольгђ мђктђпкђчђ яшьтђге балаларны тђрбиялђњчелђр ђзерли торган курсларга ќибђрђлђр. Курсларны тђмамлап кайткач, июнь-август айларында Бљгелмђдђ, Ђпсђлђмдђ, Зђй-Каратайда, Чирмешле џђм тагын берничђ авылда балалар бакчасы оештыра; њзен Бљгелмђгђ књчерђлђр џђм њзе оештырган бакчада мљдир џђм тђрбияче булып эшли башлый.

Лђкин 1921 елда ачлык башлангач, Бљгелмђдђге балалар бакчасын ябып, шул бина­да ата-аналары ачлыктан яисђ ваба, тиф чирлђреннђн њлгђн, ятим калганнар љчен бала­лар йорты ача џђм њзе авыллардан балаларны ќыеп алып кайта, шунда мљдир булып эшли башлый. Мин шул "приютта" њскђнмен. Ђти анда 1924 елга кадђр эшли. Лђкин бу вакыт­ларда мин ђтине хђтерлђмим.

...Ђтинећ књћеле еш кына тљшенке була, кайвакыт кичлђр буе бњлмђсеннђн чыкмый утыра торган чаклары да була иде. Кайвакытта эче пошканын, борчылуын минем белђн дђ ур­таклаша иде: шигырьлђрне басмый кире кайта­ралар, басылганнарын нык тђнкыйтьлилђр, "ник шигырьлђрећдђ Сталин турында бервакыт­та да язмыйсыћ", дип сорыйлар - менђ шулар аны бик борчый иде.

Кави Нђќми "Планнар" исемле шигыренђ: "Сталинны кертмђгђнсећ, шућа басмыйбыз", -дип резолюция язган иде (кызганычка каршы, архивны књчереп йљрткђн вакытларда кайбер кђгазьлђр, кайбер материаллар югалган). 1930 елныћ гыйнвар ае "Яшь ленинчы" (3 номер) гђзитђсендђ Ф.Кђрим "Кояшка таба" дигђн ки­табына бик нык тђнкыйть яза, ђтине балаларга мистик тђрбия бирњдђ гаепли, чљнки кошлар, хайваннар белђн сљйлђшњ аларга зур зыян ки­терђ дигђн.

Шулай итеп, бу елларны (1930-45) ђтинећ бар язган шигырьлђрен юкка чыгардылар, из­делђр. Ђти язмый башлый, язса да беркая да ќибђрми, њзе укый, мића укый да каядыр ќыеп куя иде.

1937 елны кышкы ялга кайткач, ул мића бер гаќђп нђрсђ сљйлђде: бер кљнне љйгђ бер егет килеп кергђн, аћардан математикадан дђреслђр бирњен сораган. Ђти, кешегђ ярдђм итђргђ яратканга књрђ, берсњзсез риза булган. Бу егет 3 ай чамасы џђркљнне диярлек килгђн, ућышлы гына укыган. Лђкин беркљнне ђти бњлмђдђн нигђдер чыгып киткђн, байтак вакыт њткђч, бњлмђ ишеген ачса, теге егетнећ ђти љстђлен ачып, андагы кђгазьлђрне актарып утырганын књргђн, ђти аптырап, ни ђйтергђ дђ белми торганда, егет урыныннан сикереп торган да, бер дђ исе китмичђ "сау булыгыз", дип чы­гып киткђн џђм башка килмђгђн. Шулай итеп, бу егетнећ укучы тњгел, ђ књзђтњче "сексот" булганлыгын ђти шунда гына аћлаган. Шул кљннђн башлап љйдђ бљтенлђй дђ тынычлык беткђн, ђти дђ, ђни дђ "кайчан килђлђр" дигђн уй белђн яши башлый. Ул вакытта инде шђџђрдђ татарныћ бик књп укымышлы ке­шелђре юкка чыккан иде - Туйкиннар, Нады-ров, Бакиров, Бикбов, Бастамов, Рђшит мулла, Џади Атласов, Клярицкий, Халиков џђм баш­калар (мин инде аларныћ барсын да белмим), Болар минем укытучыларым иде бит.

Мин ялга кайтканныћ љченче кљнендђ бу­лырга кирђк, ђти эштђн кайтмады, кичен дђ кайтмагач, ђтинећ кайдалыгын аћладык. Ђтинећ бар язмаларын, байтак татар азучыла­рыныћ китапларын, тљнлђ бакчага чыгарып, ђни белђн карга књмдек. Бђхеткђ каршы, бик нык кар ява иде, безнећ тљнге эзлђрне кар ка­плады. Лђкин љйгђ беркем дђ килмђде, тентњ булмады, теге математика "љйрђнгђн" егет ай буена гаеплђрлек ђйбер тапмагандыр дип уйла­дык. 3 кљннђн ђти љйгђ кайтты, ул танырлык тњгел, битлђре ак кђгазьгђ ђйлђнгђн иде. Без бернђрсђ дђ сорашмадык, ул бернђрсђ дђ сљйлђмђде. Билгеле, ђтинећ кљндђлек дђфтђрлђрен, шигырьлђрен "математик" књргђн булса, ђти љйгђ кайтмаган булыр иде, тик алар ђти бњлмђсендђ булмаганнар, ђти аларны башка урында саклаган, ђ анда колхоз џђм кулаклар, "вредительлђр" турында байтак гаеплђрлек нђрсђлђр булган.

Бу хђлдђн соћ ђти бљтенлђй язуын туктат­ты, тик математика, бухгалтерия дђреслђре генђ калды. Књћеле суынды, канатлары тљште... Тынычсыз кљннђр, шомлы йокысыз тљннђр...

Ул гомере буе Сталинны ќаны-тђне белђн нђфрђт итте: "Мин књрмђсђм дђ, сез књрерсез, ишетерсез аныћ аждаџа икђнен, белерсез џђм њзем њлгђнче аныћ њлгђнен књрсђм иде," - дип телђде.

Аныћ бу зур телђге дђ кабул булды. Лђкин њзе озак тора алмады, 1954 елныћ 12 гыйнва­рында ныклап авырый џђм 17 гыйнварда язасы шигырьлђрен, романын (материалы ќыелган иде, кайберлђре башланган) яза алмыйча, кыер­сытылулар аркасында њз вакытында эшли ал­мыйча, кимсетелгђн књћел белђн, зур йљрђкле џђм тормыш сљюче, барлык дљнья балаларын њзенеке кебек яратучы, кешелекле, ягымлы, искиткеч гадел кеше дљньядан китте. Язылып бетмђгђн поэмалар, романнар, бик књп басыл­маган шигырьлђр, бик бай кљндђлек дђфтђрлђре, хатлар џђм Уфаныћ иске татар зиаратындагы таш кына ятим булып калдылар.

Чђчкђ Тукаева

 

Сђхаутдин Мићлекђевнећ кљндђлек дђфтђреннђн

1917 ел, 12 май.

Мљхтђрђм Нади хђзрђт Килдебђков ќђнаблђре.1

Мин сезгђ апрель урталарында бер хат язган идем, бер ќавап та ала ал­мадым. Мин ђле ул вакытта армиянећ имамы кем идекен белми идем. Менђ сезнећ фамилиягезне ишеткђч, мин таныш кеше тапкандай булдым. Чљнки мин сезнећ матбугатта књренгђн язуларыгыз белђн азрак таныш. 15 июнь кљнне мљселман солдатлары съездына барган Мљгаллимов фамилия­сендђге бер ђфђндене књреп, аннан сезнећ исем-фамилиягезне ишетеп бел­дем, џђм дђ ул вакыттагы съездныћ постановлениясен књреп бик шатлан­дым. Безнећ бњлектђ мљселман солдатлары бик таркау џђм аз. Безнећ бер ќирдђ дђ тавыш бирерлек кљчемез юк. [...] Чљнки безнећ бер батальон џђрвакыт икенче урында эштђ була. Ике батальонда 10 нан артык кеше ќыела алмый. Чљнки књбесе укый-яза, вакытныћ мљџимлеген белми. [...] "Ил"2 газетасына 12 апрельдђ язылсам да килеп ќитми. Башка татар газе­талары юк. Рус газетасында съезд башланганны књрсђм дђ, анда нинди мђсьђлђлђр кузгатылганыннан без хђбђрсез. Хосусан мљселман гаскђри полклары ясау хакында. Бу мђсьђлђ мљџим. [...] Украинец, поляк, латыш­ларга хезмђт ителњебездђн хљрриятнећ мђгънђсе югала. Безгђ руслар белђн катыш хезмђт иткђндђ дђ бик књп ућайсызлыклар књтђрергђ туры килње џђр мљселман солдатына мђгълњм. Чљнки џђр миллђтнећ њз дини ка­гыйдђлђре, гореф-гђдатлђре була. Џђр кеше њз динен мљкаддђс дип таный. Ђ бу тормышта безнећ мљкаддђс дип таныган дин кагыйдђлђргђ аркылы килђ торган нђрсђлђр очрый.

Анда берђр ќирдђ мљселман солдатлары газетасы чыга башламадымы? Чыга башласа, кайда адресы? Ђгђрдђ 5 нче армиянећ ќыелышы булса, ал-данырак, минем адресым белђн, шулай ук полковникка хђбђр итњегезне њтенђмен. Ђњвђлге съездга кемдер югарыдан Мљгаллимов ђфђндене тоткан да ќибђргђн. Ул кайткач та бер нђрсђ сљйлђмђгђн булырга кирђк. Мин та­нышып сорашсам да, Мљгаллимовтан рђтле мђгълњмат ала алмадым. Тик ул мића съезд постановлениясенећ берничђ хитабнамђсен књрсђтте. Дљрес, ул ђфђнде бу урында гаепле тњгел. Ул татарча, русча укый-яза белми. Аны ќибђрњчелђр гаепле. [...]

 

7 апрель.

Хуш, Акбаш! Хуш, минем шатлыклы, хђсрђтле вакытымны њткђргђн авыл!.. Минем уйнаган, кљлгђн, тђмле генђ ќылаган, моћланган авыл, хуш! Кем белђ бит, мин сића тагын ђйлђнеп кайтырмынмы? Мин тегендђ бђндђлђрнећ бер-берсен рђнќетђ, кызыл кан агыза, кадап-чђнчеп теге дљньяга ќибђрђ торган ќиргђ китђм. Мин анда њз ихтыярым белђн тњгел, мине китђргђ мђќбњр итђлђр. [...]

Йљрђк тибђ, уйлар башта бер-бер артлы кайный, ...мића њзебезнећ та­рих сђхифђлђре, безнећ каџарман бабайлар књренђ... Мића аларныћ књкрђк киереп сулыш алулары њзлђрен бљтен дљньяга танытуы, мђшџњр каџарман татар кавеменећ ќимерелње... аларныћ каннары... аларныћ ак­тыккы минутка чаклы кулындагы кылычлары белђн кызыл канга батып, тђн тирлђре белђн тырышулары... актыккы сулышлары књренђ. Аннан эш­лексез, ялкау, куркак буыннар... аннан... изелњлђр... Хђзерге књренешебез минем башымны ђйлђндерђ, йљрђкне селкетђ... нигђ без болай? Нигђ без изелђбез?.. Без шулай ук кљчсезмени? Бер-беребез белђн оеша да алмыйбыз мени?.. Без телсез, кулсыз, колаксыз, књзсезмени? Без башкаларны књрмибезме?.. Тарих сђхифђлђрен укырга без язу да танымаслык... Шундый сњзлђрне башка салып уйлый алмаслык башсызмыни? Нигђ без њзебезнећ татарлыктан ќирђнђбез, сорарга безнећ тел юкмыни? Нигђ бар­мак янаулардан куркабыз? Бездђ кул юкмыни...

Бабайлар тапкан... без таба алмыйбызмыни? Нигђ без болай кол?.. Ва­кыт безгђ дђ бу йокыдан уянырга! Вакыт књзне ачарга!.. Кулга-кул тоты­шып берлђшергђ! Оешырга! Мин хђзер ялгыз тоткында бер кош, минем эчемдђгелђрне бњлешергђ бер кеше юк... Мића читлектђн чыгарга ућай юк... Мин урман арасында, андагылар тормышын белмим, ичмаса газета­лар да килми... Ђ мин монда бернђрсђ эшли дђ, сорый да алмыйм. Я хо­дай... алдагы сафтагыларыбызга кљч-куђт, чыдамлык бир...

 

14 июль.

[...] Мића љч хат килде. Берсе Афзал абзыйдан. Аныћ хатын укуы кыен. Ђллђ нилђр язган, рђтлђп укып булмый. [...] Бер урында авыл арасында бер бик књнелсез эш булганын яза: "Ике солдатка янына ике кунакка кайткан солдат кергђн. Шунда ук тотып каравыл куйганнар. Ќыенга чакырып, аларны корым сљртеп, теркђп, киртђ башына бђйлђп, урам буйлап йљрткђннђр. Алай кирђкмђс иде, бик кызгандык. Хата эшлђгђннђр. Бу ќыенда мин булмадым, безнећ нђселдђн тњгел хафаланма"... Менђ бу хђбђр хафаланмаслыкмы?! Менђ наданлык, менђ мљселманлык йљзенђ кара яга торган нђрсђ!.. Башка миллђтлђр хљррият кояшыныћ нурыннан ничек тђ файдалану љчен бљтен уйны, фикерне сарыф иткђндђ, безнећ халык ни эш­ли? Ђй, мескен, надан халык!.. Бу хђбђрне укып, паралич суккандай бул­ды.

 

1919 ел, 16 апрель.

Мљгаллимнђрнећ 20 % ына гђскђри хезмђткђ барырга. Аклар Бљгелмђ, Богорысланны алганнар. Минем ќанны ђллђ барырга, ђллђ юк дигђн сљаль генђ били. Юк, бармыйм, ни булса да булыр. Минем њтерешђсем килми. Телђсђлђр нишлђтсеннђр мине тотып.

 

1930 ел, 21 сентябрь.

Ноябрьнећ беренче яртысына хезмђт хакы урынына он биргђннђр. Ми­нем ял кљне иде. Ведомостька мин элђкмђгђнмен. Икенче кљн шул акчаны ничек алырга дип кассага бардым. Касса местком рђисенђ ќибђрде. Ул: "Мин алган акча бетте, бухгалтер урынбасары белђн сљйлђш", ди, бухгал­тер урынбасары бухгалтер белђн сљйлђш, ди. Бухгалтер чыгып киткђн иде, аны кљттем. Бухгалтер акча-хисап эшлђренећ мљдире белђн сљйлђш, ди, ул ялда икђн, янђ бухгалтерга кайттым, њтенеп сорагач, гариза яз, ди. Яздым, янђ бухгалтериягђ кайттым, "бирергђ" дип резолюция салды, кассага бар­дым, кассада контролерга бар, дилђр, контролер ял итђ икђн. Контролер ярдђмчесенђ бир диделђр, бардым. Ул кђгазьне кулына тотып байтак ђйлђндергђлђп торды да, тагын бер љстђлгђ барып килде, сића икенче (љченче) љстђлгђ тљшђргђ кирђк диде, анда тљшеп икенче љстђл мљдиреннђн кул куйдырып, контролер ярдђмчесенђ, аннан контролерга, ђ ул кђгазьне карап бер кызга бирде. Ул ордер язып, аныћ белђн кассага барып он ал­дым.

 

1933 ел, 17 февраль.

[...] Хђзерге кљндђ халык башында урала торган мђсьђлђ - тормыш мђсьђлђсе. Базарда ашамлык товарлары ђледђн-ђле књтђрелђ. Арыш оны­ныћ поты кљзге айларда 20 сум иде, ул хђзер 45-60 сумнар тирђсендђ йљри башлады. Ђле бу ќђйне бездђ бик арзан, тору ќићел икђн дип, килгђн ке­шелђр сљйлилђр. Читтђ, имеш, тормыш тагын да начаррак, џђм кыйбатчы-лык дип сљйлилђр. Бу сњзлђргђ ышанырга да ярый, чљнки Бљгелмђгђ бик књп кеше килђ башлады. Бу килњчелђр арасында ић нык књзгђ ташланга­ны кыргызлар (казакълар), Кустанай тирђлђреннђн дилђр. Имеш анда ач­лык тагын да дђџшђтле. Базарга чыксаћ, бљтен толчок кыргызлар белђн тулган, алар актыккы ђйберлђрен саталар. Толчокныћ тирђ ягына ки­езлђрен, паласлар џђм башка йорт нђрсђлђрен таратканнар да алучы кљтђлђр.

Базарда, урамда ђледђн-ђле ач, ялангач кыргызларны, кыргыз га­илђлђрен очратасыћ. Љй саен хђер сорашып кыргызлар йљрилђр. Шђџђрдђ кыргызлар турында тљрле хђбђрлђр йљри. Бигрђк тђ аларныћ ђйбер урлау­лары турында. Боларныћ дљреслђре булган кебек, ялганы да бардыр инде. "Ак эт бђласе, кара эткђ" дигђн кебек тоела мића. Монда аларны гаеплђп тђ булмый. Ул хђлгђ калса, мђдђниерђк саналган халыклар урлау-талауны берничђ мђртђбђлђр артыграк эшлилђр. Болар, мескеннђр, њлђргђ мђхрњм ителгђннђрдер инде. Књбесе ачлыктан, ялангачлыктан њлђр, чљнки монда­гы тормышка хђзерлеклђре юк. Ђле берничђ кљн монан элек шђџђр советы ишек тљбендђ ике баласы белђн бер кыргыз тышта тљн кунган, бер баласы шунда њлгђн дип сљйлђделђр. [...]

 

21 февраль.

Бњген йорт налогы тњлђдем. Безгђ 1 кило ярма, 1 кадак шикђр арзан бђядђн бирделђр, анда чират тордым. X. ны књрдем. Ул авыллардан џђм Казаннан йљреп кайткан. Авылларда бик нык колхоз тазарталар ди. Ак­башта тимерче Шакирны, Тимербай Шакирќанын, элекке колхоз рђисе Нигъмђтќанны да чыгарганнар, џђркайсыларына ныклы задание салып, ђйберлђрен алалар, ди. Шђйхулла, Газизлђр нђњбђттђ торалар, ди. Мин "тимерче Шакир бик кирђк кеше бит" дигђч, "хђзер кешенећ кирђге белђн хисаплашмыйлар, чит элемент колхозга бервакытта да яхшы карамас" дилђр. Колхоз љчен алтын ясаса да хисаплашмыйлар" ди. Казанда Дияч-ковны, Сабитовны, Исхаков, Рудаковны эштђн алып, судка биргђннђр. Ми-гербан Маршов џђм азрак арттарак Бакилкин кљн тђртибендђ йљрилђр ди. Болар кооперациядђге ќаваплы эшчелђр, кооперация эшчелђрен бик нык тазарту бара ди. Кавказ тирђсендђ сђнђкле бик зур кузгалыш булган. Эш­челђрне тђэмин итњ мђсьђлђсе кайда да авыр тора, ризасызлык зур, шулай барганда ќђйгђ кљтелмђгђн эшлђр булырга мљмкин. Бу эшлђрдђ корткыч­лык юкмы икђн дип шиклђнђм, ди. [...]

 

22 февраль.

Колхозларда бик нык тазартулар турында сљйлилђр. Бњген тљрмђдђн кешелђр озаттылар. Аралары бер квартал бар, барсы да диярлек татар ди. [-]

 

23 февраль.

Бњген дђ, дђрестђн кайткач, базарга чыктым. Базарда он џђм ит књп иде. Онныћ поты 40 сум, итнећ килосы 10 сум, майныћ кадагы 8-9 сум йљри. Базарга он, ит чыгуныћ сђбђбе - авыл халкыннан байтак налог килњдђн. Иске йортныћ књршесе Зотов, мића очрап: "Сића кићђшкђ бар­макчы идем ђле, мића 750 сум налог китерделђр, аны нђрсђ белђн тњлим, мића нишлђргђ кирђк", - ди. Мин: "Тњлђргђ кирђк", - дим. Ђ ул: "Минем бер љй, бер сыердан башка бернђрсђм юк, нђрсђ белђн тњлим? Ђле гариза биреп карыйм. Булмаса, Мђскђњгђ Калининга жалуга барам", - ди. [...]

 

8 март.

Моннан берничђ кљн элек ФЗС мђктђбендђ татар ђдђбияты укытканда 6 сыйныф укучыларыныћ кулында Риза казыйныћ3 "Ђсма" исемле китабын мђктђп мљдире Павлова књрђ. Китапныћ гарђп хђрефе белђн, књптђн басы­луына карап бик гаќђпсенђ, китапны алмакчы була. Лђкин Хаббан (ђдђбият укытучысы): "Дђрестђн соћ алырсыз", - ди. Бу мђктђптђ бик зур вакыйга санала. "Нишлђп гарђп хђрефе белђн язылган контрбуржуа ђдђбиятын укытасыћ", - дип Хаббанны гаеплилђр. Хаббан: "Ул бит 19 нчы йљзнећ соћгы чиреге ђдђбиятын њткђндђ њтелергђ тиешле булып, нарком-просс программасына кергђн. Бу программага нарком Биктаџиров кул куй­ган, главлит номерен суккан", - ди. "Булса да, ярамый торган нђрсђ дилђр". Тагын Раевский килеп (мђктђп секретаре), сорашып йљри. Балалар да аптырашалар. Менђ шул мђсьђлђне бик зур итеп ронога, райкомга књтђреп берничђ кљн йљрилђр. Бњген укучыларныћ кайберлђрен кертеп "сезгђ тагын нђрсђлђр укытты?" дип сорашканнар. Хаббанны бњген књргђн идем. Ул: "Аныћ сђбђбе программага кергђн нђрсђне укытуда тњгелдер, шулай мића ничек тђ бђйлђнергђ тиешлђрдер", - ди.

Таб. [?] сљйли: "Моннан элек, 1931 елда, 6 айлап тљрмђдђ утырып чык­кан укытучы Тђрќеманов авылга кайта. Аныћ электђн колхозга биргђн њгез бозавы менђ дигђн њгез булып ќитђ. Хљкњмђтнећ сыерларны аерым колхоз абзарларына кайтарып бирњ турында декреты чыккан. Бу књмђклђшкђн њгезне кайтарып алып суя. Аннан 1932 елныћ 7 август ка­рарыннан соћ, моны колхоз малын бетерњче итеп, судка бирђлђр, њзен яба­лар џђм суд атарга хљкем чыгара. Бу август азакларында була. Тђрќеманов суд карарына риза булмый. Югарыга гариза бирђ. Хђбђр килми. Ђлмђттђ чыгарып атуларын кљтеп байтак ята. Књптђн тњгел бу карарны алыштырып кђгазь килгђн. Тђрќеманов агарып беткђн ди. Таб. њзеннђн љстђп: "Мин булсам, тњзђ алмый асылыныр идем", - ди. Мин: "Анда нђрсђгђ асылына­сыћ?" - дигђн идем - "Телђсђћ табыла ул, Болтанов галстугы белђн кровать башына асылынып њлде", - ди.

 

31 март.

[...] Укытучылар бер-берсе янына килде исђ, базарда он хакын, бђрђћге хакын, акча юклыгын, тормыш авырлыгын, ќитмђњчелекне сљйлилђр. Безнећ дђ акча юк, чђй књптђн књргђн юк, суррогат чиреген 5 сумнан алып, ипи белђн сљтле чђй эчђбез. [...]

 

1937 ел.

Кљтелмђгђн, уйламаган вакыйгалар булды. Гыйнвар башында укытучы Хаббан Надыровны, аннан соћрак Камил Бикбов, Ильясов, Даутов, Баки-ров, Газизов, Халиков тагын мин фамилиясен белмђгђн укытучыларда тентњлђр булып, кулга алындылар. Сђбђбен бер кеше дђ белмђде. Соћыннан болар ниндидер милли контрреволюцион оешмада торганнар имеш. Лђкин подробностей берђњ дђ белми. Минем бер караганда моћар бер дђ ышана­сым килми, бер караганда: "Бер дђ гаепсезгђ кешене япмаслар", диеп тђ куям. Гомумђн, бу хђл бик караћгы.

Бу ел Мђскђњдђ дђ бер дђ уйламаган хђллђр булды. Газеталарныћ язула­рына караганда, Зиновьев, Каменевлар, аннан гаскђри Тухачевскийлар, аннан Петаков, Сокольников, Ягода, Бухарин, Рыков џђм башкалардан торган контрпартиялар ачылып, боларныћ џич инсаният рамкасына сый­маслык ќинаятьлђре беленде. Књбесе атылды. Казанда да партия секретаре Лепа, хљкњмђт кешелђреннђн Байчурин, Абрамов, Искђндђров џђм башка исемле кешелђрнећ контр булып чыгулары, шулай ук, татар язучылары џђм артистлары арасында да байтак контрлар булуын яздылар.

 

1938 ел, октябрь.

[...] Шушы елныћ октябрендђ татарлардан да байтак кешелђрдђ тентњлђр булып, кулга алындылар. Татарларныћ књбесе укытучылар: Бљгелмђдђн Зиннуров, Њтђмишов, районнардан Нугайбђков, Абдуллин Габ­бас, Рамазанов, Гайнаншин, тагын књп кенђ кешелђр. Соћгы икесе берничђ айлардан соћ чыктылар. Боларныћ ябылу сђбђплђрен белмђдем. Рђсми хђбђрлђр газеталарда булмады. Књћелгђ бу ябу мђсьлђсендђ "бљгелеш юкмы икђн" дигђн уй килђ. Чљнки ябу оешмаларындагы кешелђрнећ дђ ђледђн-ђле алышынып торганнары ишетелђ. Лђкин ябылучылардан чыгучылар бик аз ишетелђ. [...]

1938 елныћ ноябрендђ мин дђ китапханђмдђ булган китапларны тикше­ реп - иске басмаларны юкка чыгардым. Чљнки бу елларны књп китаплар­ ныћ тыелуы турында хђбђрлђр ишетелде. Бу турыда рђсми књрсђтмђлђр булмаганга књрђ, нђрсђне бетерергђ кирђклеген дђ белеп булмый. Чама белђн бетердем. Ђгђр китаплар љчен гаеплђњ гадђте булса, тагын калгандыр ђле. Китапларны, язмаларны тикшереп сайлап юкка чыгару берничђ кљнгђ барды. Тљрле китаплар њткђн гомернећ тљрле сђхифђлђрен искђ тљшереп књћелне дулкынландырдылар. [...]

 

1939 ел, август.

...Кибетлђрдђ халык тоз-шырпы ала башлады, чиратлар зурайды. Алай да шырпы-тоз запасы књп икђн. Тоз бетеп туктамады, шырпы азайган тљсле булды. Шырпыны капчыклап алучылар књренде. Чђй, шикђр, май књптђн беткђлђп тора. Шулай ук икмђк, онга да бик зур чиратлар, арзанлы конфет юк, булса - чират. Ул мануфактура, аяк киемнђренђ елдан артык инде чират, баш тыгарлык тњгел. Менђ бер ел љс-баш, аяк киеме - бернђрсђ алганыбыз юк. [...]

 

1940 ел, 13 март.

...Финнђр белђн солых булу хђбђрен радио китерде. Халык бик шатлан­ды, лђкин армиядђ зур тарату сизелми. Базар хаклары џаман кыйбат. Арыш оныныћ поты 50-60 сум, бодай оны 70-75 сум.

 

4 май.

...Халыкка исећ китђрлек: "Динамо" кибетенђ балык сљзђ торган "бредниклар" бик књп кайткан. Бђясе 67 сум булган, шуны бер кљндђ алып бетергђннђр, чљнки ќеплђре таза, нык булган. Шуннан шђџђр хатыннары кискђлђп љстђл япкычлары ясыйлар, ди. Татиздаттан авыл хатыннары зур-зур стенага эленђ торган география карталары алалар. Нигђ дисђм? Аныћ кђгазь картасын ќыртып ташлыйлар да, тышындагы киндердђн ике књлмђк тегђлђр икђн. Балалар шарфы алып оек бђйлилђр, шућар халык књренгђн бер ђйберне ала, кирђклеген тикшерми. [...]