1999 3/4

Рђњф Вафин эзеннђн

Сугыш вакытында ђсирлек - табигый хђл, Ђсирлђр гасыр башындагы Рус-япон сугышында да, Беренче бљтендљнья сугышы елларында да булганнар.

Беренче бљтендљнья сугышы елларында ђсирлектђге татарлар тормышы турында без венгр галиме И.Кунош язмаларыннан белђбез1. Лагерьларда татарлар њзлђренећ ђдђби џђм мђдђни тормышларын югары дђрђќђдђ оештыр­ганнар. Алар "Кечерђк юаткыч" дигђн кулъяз­ма ђдђби газета чыгарганнар. Буш вакытларын ђсирлђр тљрле кул эшлђре эшлђп, балалар уен­чыклары ясап њткђргђннђр. Остаханђлђр ачыл­ган, књргђзмђлђр оештырылган. Эшлђнгђн ђйберлђр магазиннарда сатылган. Илдђн посыл­калар алу мљмкинлеге булган. Ќомга, бђйрђм кљннђрендђ аш мђќлеслђре њткђрелгђн. Намаз­лар калдырылмаган, театр уйнаганнар. Болар Беренче бљтендљнья сугышы елларында ђсирлеккђ элђккђн татарлар тарафыннан эшлђнгђн.

Шуны онытмаска кирђк: Рус-япон џђм Бе­ренче бљтендљнья сугышыннан соћ илгђ кайт­кан ђсирлђрне хљрмђтлђп каршылаганнар.

Билгеле инде, дњрт гасыр коллыкта яшђп, барлык авырлыкларны да ќићђргђ књнеккђн татар халкы Икенче бљтендљнья сугышы вакы­тында ђсирлеккђ элђккђч тђ кул кушырып утырмаган. Џђркем њзенећ џљнђрен, белдеклеген књрсђтергђ тырышкан. Тђмђке мљштеклђре, балдаклар, курчаклар ясау, аларны ашамлыкка алмаштыру кић ќђелгђн булган. Мљселман ха­лыкларына ислам дине кануннары мђќбњри итеп куелган. Ђ легионнар оештырылгач, иќат мљмкинлеклђре кићђя. "Идел-Урал" газетасы чыга башлый. Музыкаль капелла эшли. Радио­дан ђћгђмђлђр, концертлар тапшырыла. Немец теле укытыла. Легиондагы тормыш шартлары немецларныћ тылдагы частьларыныкыннан ђллђ ни аермалы булмый. Экскурсиялђр оештырыл­ган. Шђџђрлђргђ чыгып йљрњ мљмкинлеге бул­ган. Хђтта легионерлар ял йортларына да ќибђрелгђннђр. Мђчет љчен махсус бина бил­гелђнгђн булган, ќомга кљннђрендђ гыйбадђт кылу оештырылган. Идел-Урал тљбђге халыклары теллђрендђ "Идел-Урал" газетасы кушымта­лары чыгарылган. Ђзербђйќан телендђ дђ газе­та чыгарылган.

Икенче бљтендљнья сугышы вакытында ђсирлектђ булып илгђ кайтканнарныћ тормыш-кљнкњреше безнећ књз алдыбызда инде. "Бухенвальдларыћ бер кырыйда торсын. Алкин лагерендагы (Советлар илендђ) изњгђ, мђхшђргђ тњзђ алмыйча акылдан язучылар булды, кемнђрдер асылындылар, кан тамырларын кис­телђр, вышкадагы пулеметка каршы барып књкрђгенђ пуля алдылар2.

Бњгенге кљнгђ кадђр бик књп ђсирлектђ булганнар, бигрђк тђ легионда булганнар, њлелђре дђ, терелђре дђ реабилитациялђнмђгђн. Аларга карата кузгатылган "ќинаять эшлђре" белђн танышу мљмкинлеге юк. Ђлегђ кадђр ђсирлектђ булганнарныћ тљгђл саны, аларныћ књпмесе илгђ кайтканлыгы, књпмесе туган илне сагынып чит ќирлђрдђ яшђгђнлеге дђ билгеле тњгел.

Хђзер минем сњзем ђсирлектђ легионда бул­ган бер шђхес турында.

Рђњф Вафин 1922 елда Ђтнђ районы Симет-баш авылында ишле балалы гаилђдђ туа. Яшь-ли ятим кала. Хђтерлим, "Сталин конституция­се" кабул ителгђч, республикаларныћ герблары дљнья књрде. Менђ шул гербларны бик оста књчереп ясый иде Рђњф абый. 1938 елныћ но­ябреннђн Рђњф Вафин Ђтнђдђ мђгариф бњлегендђ статист булып, ђ 1939 елныћ 1 де­кабреннђн "Социализм юлы" газетасында ђдђби хезмђткђр булып эшли. "Кызыл Татарстанда" стажировка њтђ. Ял кљннђрендђ авылга кайт­канда рульгђ тотынмыйча велосипедта йљрњлђре шаккатыра иде халыкны. Ђ берничђ генђ кыс­ка ќљмлђдђн торган мђкалђлђре газетада басы­лу авыл халкы љчен бђйрђм була иде: безнећ Рђњф язган!

1941 елныћ декабрендђ Р.Вафин армиягђ алына, 147 нче укчылар дивизиясендђ хезмђт итђ. 1942 елныћ 7 августында Миллерово шђџђре янында дивизия камалышта кала. Ка­малыштан чыкканда Р.Вафин 3 батальон соста­вында ђсирлеккђ элђгђ. Ђсирлектђ Ростов љлкђсендђге џђм Белая Церковь шђџђре тирђсендђге лагерьларда була. 1942 елныћ ноябрендђ Седльцегђ, ђ декабрьдђ Едлинога књчерелђ, татар легионыныћ љченче батальоны љченче ротасында солдат итеп теркђлђ. 1943 елныћ февралендђ Берлиндагы татар милли ко­митетына чакырыла. Берлинда "Идел-Урал" га­зетасы редакторы Равил Кыям (икенче урында Вафин аны Гыйлаќиев Кыям дип атый), Ратын Ђкрам, Хђсђнов Ђхмђтханнар белђн бер фатирда яшилђр. Алар янына Рђхим Саттаров, Абдулла Алиш, Кђви Ишмуров љстђлђлђр.

Рђхим Саттаров џђм Абдулла Алиш тђкъдиме буенча Рђњф Вафин "Идел-Урал" газе­тасына сђркђтип-корректор итеп билгелђнђ. Фђрит Солтанбеков: "Берлинда "Идел-Урал" дигђн газета татар телендђ латин хђрефлђре белђн басылды. Анда бик саклык белђн генђ фашистларга каршы мђкалђлђр џђм шигырьлђр дђ басыла иде. Мин њзем дђ мондый мђкалђлђрне, шигырьлђрне укыганым булды"3.

Газетада Гаяз Исхакыйныћ "Љйгђ таба" по-вестыннан аерым бњлеклђр, Шиџабетдин Мђрќани, Габделќђббар Кандалый, Каюм На-сыйри џ.б. ђсђрлђре џђм алар турында матери­аллар урын таба. Муса Ћђлилнећ "Татар му­зыкасыныћ рухи њсеше" мђкалђсе газетада ба­сыла.

Р.Вафин њзе дђ "Ђтнђле" псевдонимында га­зетада материалаллар урнаштыра.

1945 елда Рђњф Вафин редакция ђгъзалары составында Америка гаскђрлђренђ ђсирлеккђ элђгђ. Репатриация буенча Союзга кайтарыла. Прилуки шђџђре янында фильтрация њтђ.

1948 елныћ 12 мартында Кыям Гыйлђќев, Раян Зђбиров џђм Ќђњдђт Шамбазов књрсђтмђлђренђ таянып, Рђњф Вафин кулга алына. 2 июньдђ ул Эчке эшлђр министрлыгы шифаханђсенђ књчерелђ. Докуменлар буенча ул 1948 елныћ 15 июнендђ икеяклы ачык форма­дагы књпсанлы каверналы њпкђ туберкулезын­нан њлђ џђм Архангель зиратында билгесез ка­бердђ књмелђ. Tan-таза егетне љч ай эчендђ юкка чыгару љчен књпме кљч куелгандыр!

1948 елда, ишетеп белњемчђ, Рђњф Вафинны сорау алу вакытларында башына капчык киер­теп кыйный торган булганнар.

Рђњф Вафинны реабилитациялђњ мђсьђлђсен мин 1989 елда књтђреп чыктым. Ул 1990 елныћ мартында реабилитациялђнде, џђм 7002 нче санлы љч томлы љч кешегђ карата кузга­тылган "ќинаять эше"нећ Рђњф Вафинга ка­гышлы љлеше белђн танышу мљмкинлеге туды. Бу "Эш" буенча њткђн Фатыйхов Гали (1905-?) Мљхђммђтќанов Гыймран (Х.Туфан белђн бергђ "утырган") (1919-1984) 25 ђр елга Сталин "курортына" ќибђрелеп, 1954 елда амнистия буенча азат ителсђлђр дђ, бњгенге кљнгђ кадђр реабилитациялђнмђгђннђр. Ђ Рђњф Вафин хљкем чыгарылганчы њтерелгђн. Нинди књрсђтмђлђр алганнар соћ аннан?

Р.Вафин њзенећ ќитђкчелђр санына кермђгђнлеген ђйтђ. Ђмма "Идел-Урал" газета­сындагы эшен Советларга каршы эш дип та­нырга мђќбњр була. Тик ул башка берђњне дђ Советка каршы эшлђде дип књрсђтми. Ђсирлеккђ элђккђндђ мылтыгы кулында бул­ганлыгын, тик патроннары беткђнлеген, комсо­мол билетын олтан астына яшергђнлеген ђйтђ. Аћа башка легионерларныћ да карточкаларын књрсђтеп, танырга мђќбњр итђлђр.

Абдулла Алиш џђм Рђхим Саттаров ши­гырьлђрен саклаганлыгын, аларны Германиягђ куылган Анна Макаренкода, соћырак Равилђ Агеевада тотканлыгын књрсђтђ. Р.Вафин дњрт дистђгђ якын легионер белђн таныш була.

Тоткынлыкта Р.Вафинныћ хђлен књз алды­на китерњ љчен сорау алу вакытларына књз са­лыйк: 17 март 12.40-17.00; 18 март 0.15-3.00; 13  апрель  10.00-17.00;  18  май  10.30-16.10.

Шулай итеп, март аенда 8 мђртђбђ, апрель аенда 10 мђртђбђ, май аенда 3 мђртђбђ тин­терђтђлђр.

Ђйе, бљтен галђм каргышы тљшкђн Рђсђй коллар дђњлђте љчен бик куркыныч булганнар бу азатлык бђхетен татып караган легионерлар. Алар азатлык, коллыкка буйсынмау "инфекциясен" илгђ алып кайтканнар ич. Аларныћ коллар илендђ яшђргђ хаклары бул­маган. Књпме каберсез шђџитлђр бер Архангель зиратында гына! Военкомат та, КГБ да, Мемо­риал да 1938 елдан соћ њтерелгђн, Архангель зиратында саналган корбаннарны мемориал так­тасында теркђргђ ќыенмыйлар. Аларны теркђњ љчен такталар ќитми. Ќинаятчел дђњлђтнећ ќинаять органнары њз гражданнарын юкка чы­гаруда шундый "ућышлар"га ирешкђннђр ки, бу корбаннарны теркђњ љчен ќинаятчел дљњлет мђрмђр такталар да ќиткерђ алмый.

Рђњф Вафин белђн бергђ ђсирлектђ булган иптђшенећ сљйлђвенђ караганда, исђн калган булса, Вафин легионныћ тарихын язар иде. Монда Рђњф Вафинныћ легион тарихы белђн тљгђл таныш булуы гына тњгел, бу эшне баш­карырга сђлђтле булуы да књздђ тотыла. Нигђ генђ кайттыћ син, Рђњф абый, бу каџђр суккан илгђ? Ђгђр чит илдђ калган булсаћ, татар хал­кына књбрђк файда китергђн булыр идећ! Ле­гион тарихын бары тик Муса Ќђлил исеме белђн генђ бђйлђњ белђн килешђ алмыйм.

 

Искђрмђлђр

1. Ќамалетдинов Л. Венгр галиме татарлар арасында // Казан утлары.- 1990.-№2.-Б. 156-160.

2. Кайда минем илем?: Повестьлар / Кереш сњз Р.Мостафин. Тљз. џђм соћгы сњз М.Галиев.-Казан: Татар. кит. нђшр.,1996.-Б.254.

3. Солтанбеков Ф. Њлем сђгатен кљткђндђ. (М.Ќђлил џђм жђлилчелђр турында истђлеклђр) // Шђџри Казан.-1991.-18 май.

 

Рашат Сђлахов

 

Резюме

Публикация о деятельности мусульман-легионеров в плену в период II мировой войны, в частности, о нашем соотечественнике Рауфе Вафине (1922-1948), для которого жизнь в совестком государстве после освобожде­ния оказалась непосильным испытанием.