2000 3/4

Курултай в Грайфсвальде: «Мы боремся за единение народов Идель-Урала и за образование свободного национального государства»I

Изучение политической платформы, поли­тических приоритетов любого общественного движения невозможно без представления об его программных документах. Даже в тех случаях, когда такой источник не отображает во всех подробностях перипетии повседневной практиче­ской деятельности, он, как правило, дает воз­можность понимания политической стратегии движения или организации. Важными про­граммными документами такого рода являются и решения тюрко-татарского курултая, прове­денного в начале марта 1944 года в г.Грайфсвальде (Германия). Вполне возможно, что факт созыва этого съезда может показаться, в некоторой степени экзотичным, но и предыс­тория его, и принятые на нем резолюции, без­условно, представляют серьезный интерес при изучении татарского политического движения в эмиграции.

Вначале дадим некоторые пояснения.

Как известно, во время второй мировой войны сам ход развития военных событий под­толкнул гитлеровское руководство к «союзу» с представителями народов СССР - из военно­пленных в 1942 году начали формироваться так называемые Восточные легионы. Среди прочих возник и Волго-татарский легион «Идель-Урал» (приказ об его формировании датирован середи­ной августа 1942 г.)1. Обратим сразу внимание на одну важную деталь: перед началом военной кампании руководство нацистской Германии ни в какой форме не предполагало сотрудничать с «неполноценными» (согласно принятой термино­логии) народами. Когда же события стали раз­виваться не по заготовленному сценарию, на первый план вышла идея использования воен­нопленных в боевых действиях против Красной Армии и партизан. Германия даже в той си­туации исключала политический фактор, ибо тюрко-мусульманские, а тем более славянские народы никак не вписывались в расистскую теорию национал-социализма. И все же, гер­манскому руководству пришлось пойти на ус­тупки и в этом вопросе - все-таки военное со­трудничество должно было предполагать поли­тическую лояльность. Поэтому уже в 1942 году постепенно начали оформляться национальные представительства различных народов, правда, официального разрешения сверху тогда еще не было, это была лишь инициатива отдельных чиновников Министерства по делам оккупиро­ванных восточных территорий. В создании представительств принимали участие и некото­рые деятели политической эмиграции.

Татарское представительство, традиционно называемое Комитет «Идель-Урал», было созда­но в мае-июне 1942 года под главенством тюр­колога Ахмета Темира. Деятельность организа­ции, очевидно, не заходила дальше обсуждения национальных проблем. К реальному сотрудни­честву, в том числе и к масштабной работе с татарскими военнопленными и легионерами, «Комитет» как представительство поволжских татар не привлекался. Это, как указывалось выше, объяснялось тем, что политическое со­трудничество «третьего рейха» с восточными народами в то время еще не предусматрива­лось.

Высшие инстанции Германии начали самым серьезным образом обсуждать судьбу нацио­нальных комитетов лишь во второй половине 1943 года, когда изыскивались и продумыва-лись различные варианты исправления военно-политической ситуации. К тому времени Ахмет Темир уже покинул Германию, это стало ре­зультатом политических дрязг в среде коллабо­рационистовII. «Лидером» татарского предста­вительства стал коммерсант Шафи Алмас, хотя его личность и вызывала неприятие у многих германских чиновников, но более подходящей фигуры, очевидно, на тот момент не нашлось.

Деятельность политического представитель­ства поволжских татар в Германии, развивав­шаяся в определенных рамках, постепенно ак­тивизировалась, что в итоге привело к созда­нию «Союза борьбы тюрко-татар Идель-Урала». Такое официальное наименование организация получила после проведения своего самого мас­штабного мероприятия в Германии в годы войны - курултая в Грайфсвальде 3-5 марта 1944 года2.

На курултай собралось около 200 делегатов, прежде всего от Волго-татарского легиона и Та­тарского посредничества'(подразделение Восточ­ного министерства, отвечавшее за проведение работы среди поволжских татар). Для заседаний было выделено самое большое в Грайфсвальде помещение городского собрания. На курултай получили приглашение многие германские чи­новники из Восточного министерства, офицеры Восточных легионов, представители «дружест­венных» народов.

Именно немецким гостям съезда и было предоставлено право первыми выступить с ре­чами, К делегатам обратился командующий Восточными легионами - генерал Ральф фон Хайгендорф, который более всего говорил об «углублении германо-татарского сотрудничест­ва», о том, что создаваемое национальное пред­ставительство «должно пробудить в легионерах настоящий дух борьбы», что только «гер­манская победа может принести счастливое бу­дущее для татарского народа», что после побе­ды «наши товарищи из Идель-Урала смогут вернуться на освобожденную родину к своим семьям и в последующие мирные годы будут развивать истинные дружеские отношения меж­ду немецким и татарским народами». Обратим внимание, что в выступлении генерала «счаст­ливое будущее» татарского народа представлено в полном тумане, он не мог и не хотел ничего говорить о том, что более всего волновало представителей татар - о будущей форме госу­дарственности.

Так же осторожен в своем выступлении был и профессор Герхард фон Менде из Вос­точного министерства. Он коротко охарактери­зовал восточную политику «третьего рейха», говорил о значении создания Восточных легио­нов, о «многосторонней и плодотворной дея­тельности» Восточного министерства, высоко оценив внимание, проявляемое немецкой сторо­ной к проблемам нерусских народов.

Выступили на заседании курултая и немец­кие офицеры татарских соединений – командир Волго-татарского легиона подполковник фон Зеккендорф и полковник Боллер.

Только затем председатель собрания Айту­ган предоставил слово «избранному делегатами и признанному германским правительством ру­ководителю тюрко-татар» Шафи Алмасу. Доклад его именовался «Сила единой нации - в един­стве воли, в верности избранному пути». Как видно из публикуемого ниже текста, докладчик прежде всего стремился подчеркнуть связь идей и целей татарского национального движения 1917-1920 годов с политической доктриной «Союза борьбы» периода второй мировой войны. Он заметил, что в 1917 году для народов По­волжья и Приуралья открылась было возмож­ность свободного развития, но она оказалась уничтоженной большевиками. По мнению пре­зидента, курултай, подобный Грайфсвальдскому, не был случайным явлением. Как пример был назван Милли меджлис 1917-1918 годов, со­званный в Уфе. Так получалось, что «Союз борьбы» явился логическим возрождением и продолжением деятельности меджлиса. К слову говоря, Шафи Алмас придерживался такой точ­ки зрения практически во всех своих публика­циях и выступлениях периода войны. Правда, теперь, по мнению президента, делу татарской государственности помогает Германия, поддер­живающая борьбу угнетенных народов против большевизма. Обращает на себя внимание и то, что в докладе почти никаких проблем в нацио­нальной деятельности не было - Шафи Алмас должен был подчеркнуть хорошую «результативность» своей работы.

На второй день заседаний, 4 марта, с реча­ми на курултае выступили другие делегаты (приведем лишь краткие лейтмотивы или темы выступлений):

К.Салих (многие выступавшие на съезде скрывались под псевдонимами, возможно, это генерал Х.Салихов) призвал все народы Повол­жья и Приуралья к единству, чтобы между ними не было никаких склок и споров. «Раз уж решено создать единую организацию, вся работа должна вестись от ее имени. Союз борь­бы должен стать центром, защитником интере­сов разбросанного войной народа». Он предложил разработать разумную политику по отно­шению к трем частям народа Идель-Урала: «1. Борцы в Германии; 2. Находящиеся под игом большевизма на родине; 3. Назбросанные по всему миру за пределами родины».

Иван Скобелев (чуваш, руководитель отде­ления немусульманских народов Идель-Урала в «Союзе борьбы»); «Идель-Урал является общей родиной для всех народов, в том числе и ма­лочисленных».

Гариф Султан (организационный руководи­тель «Союза борьбы»): «Наша цель - создание нового справедливого национального порядка, поскольку каждый народ имеет право на спра­ведливость».

Обер-лейтенант К.Маджит: «Не поддаваться на пропаганду врага».

Шихап Нигмати (один из преподавательской пропагандистской школы в Вустрау): «Про­буждать национальные чувства. Обязательно создать отдел пропаганды при Союзе борьбы».

Ирек (полное имя не известно) предложил создать Национальный фонд: «Поскольку наш народ щедр, он всегда окажет помощь нуж­дающимся». По этому поводу следовало провес­ти разъяснительную работу среди легионеров, других татар в Германии и ввести для всех од­нопроцентный «национальный налог» («милли салым») и, кроме того, поддерживать добро­вольные пожертвования.

Алиев (возможно, Шакир Алкаев, военный эксперт): «О военной мощи Германии».

Габдуллан (Габдулла Ильяси, мулла): «О роли религии в жизни татарского народа».

Г.Чишмали: «О борьбе трех политических систем в мире: демократия, большевизм, на­ционал-социализм».

Участников курултая приветствовали пред­ставители туркестанцев, азербайджанцев и крымских татар, заверив их в «искренних, братских чувствах», пожелав успехов татарско­му народу.

В последующие несколько дней для участ­ников съезда были организованы различные культурно-пропагандистские мероприятия: вы­ступление музыкальной капеллы легиона, ис­полнявшего татарские народные песни и мелодии, а также немецкую военную музыку; так называемого «культурного взвода» - легиона, показавшего ряд отрывков из спектаклей.

марта в Грайфсвальде была организована выставка татарского прикладного искусства и живописи, которая, по оценкам прессы, пока­зала, «как много талантов есть среди легионе­ров и с каким интересом германский вермахт поддерживает их культурное развитие».

марта часть делегатов вместе с немецки­ми представителями отправилась в городок Ра-тен, где было проведено совещание в узком кругу об итогах курултая, и дальнейших на­правлениях политической работы «Союза борь­бы».

7-8 марта также были посвящены культур­ным мероприятиям: выступал квартет Дрезден­ской городской оперы и вновь «культурный взвод» Волго-татарского легиона. Но не обош­лось и без политических выступлений: вторично появился в роли оратора фон Зеккендорф, об­ратился к собравшимся и местный крайсляйтер Эльцнер. Оба говорили, в основном, о масштаб­ном сотрудничестве восточных народов с Герма­нией и в будущем.

И наконец в завершение мероприятий все участники заседаний отправились в пропаганди­стский вояж в Прагу.

Как видим, Грайфсвальдский курултай, рас­тянувшийся на несколько дней, был организо­ван весьма помпезно. Это было типично пропа­гандистское мероприятие, речи на котором со­ответственно случаю говорились торжественно и пышно. Почти все выступавшие подчеркивали «достижения и успехи», избегая говорить о не­лицеприятных моментах своей деятельности. Некоторые материалы курултая, опубликован­ные в упомянутой брошюре и прилагаемые к данной статье, дают возможность убедиться в этом.

Какие же наблюдения можно сделать, зна­комясь с документацией Грайфсвальдского ку­рултая?

Важно отметить, что и руководство «Союза борьбы», и представители германских политиче­ских и военных кругов, пытались каким-то об­разом объединить представителей разных народов Поволжья и Приуралья. Однако очевидно, что ведущую роль при этом отводили татарско­му национальному движению. Опробованная в первые годы войны идея тюркского единства оказалась напрочь забытой, поскольку еще то­гда ожидаемого эффекта не продемонстрировала. В данном случае речь можно вести о реанима­ции проекта штата Идель-Урал, поддерживав­шегося в 1917-1918 годах многими татарскими политиками.

Как уже упоминалось, лидер «Союза борь­бы» Шафи Алмас, говоря о татарском нацио­нальном движении в Германии, проводил связь между своей организацией и Милли меджли­сом, используя богатый политический багаж своих предшественников. В то же время он не мог не учитывать реалий более позднего време­ни, судьбу народов Поволжья и Приуралья в условиях сталинского режима. Потому выступ­ление Шафи Алмаса на курултае являет собой своеобразный симбиоз идей Гаяза Исхаки и на­ционал-социалистской пропаганды. При этом некоторые наиболее заметные отрицательные стороны советской действительности отмечаются и критикуются в материалах курултая весьма точно. Обратим также внимание на такой мо­мент: татарское политическое движение в Гер­мании в годы войны оказалось во многом изо­лированным: политическая эмиграция в других странах его по-настоящему не поддержало. Это объяснялось и позицией германского руково­дства, в целом опасавшегося контактов с пред­военной эмиграцией, и нежеланием самих эмигрантов сотрудничать с одиозным режимом национал-социалистов. Шафи Алмас, как видно из его доклада, пусть и в завуалированной форме выразил сожаление, что многие из та­тарских эмигрантов, разбросанных по свету, не находятся в рядах его организации. Любопыт­но, что докладчик объяснил отсутствие полити­ческих эмигрантов в рядах его организации лишь трудностями военного времени, отсутстви­ем возможности свободного передвижения меж­ду странами. Поэтому он предложил рассматри­вать эмигрантов в качестве резерва «ин­теллектуальных сил нашего народа на буду­щее».
И все-таки попытка сочетания национально-освободительного движения с военной борьбой Германии против СССР, представляя ее борьбой против большевизма, против сталинской системы, оказалась довольно неуклюжей. Это становится особенно выпуклым, при ее сопоставлении с довоенными планами Гитлера, основами теории национал-социализма и, в особенности, ее откровенным расизмом, Поэтому говорить о татарском национальном движении в Германии периода войны как о движении национально- освободительном можно лишь с большой натяжкой - оно все-таки не было самостоятельным. В этом, безусловно, можно видеть глубокий трагизм национальных движений, участиики которых порой искренне полагали, что Германия учтет военно-политическое партнерство военных лет и поможет им в создании или воссоздании национальной государственности, Партнеров из представителей разных народов СССР и национал-социалистов Гитлера, имевших на перспективу очень разные цели, не получилось и получиться не могло.

 
I Работа выполнена в рамках исследовательского проекта: «Тюркизм и пантюркизм в российской и мировой историогра­фии: новый взгляд на старую проблему и парадоксы интерпре­тации современных процессов» РГНФ (00-03-00043а).
II Коллаборационисты (от франц. collaboration - сотрудничество) лица, сотрудничавшие с фашисткими захватчиками в странах, окупированных фашистами во время второй мировой войны.

Примечания:

1. Подробно история военного и политического сотрудничества Германии с предста­вителями поволжских татар рассмотрена в книге: Гилязов И.А. На другой стороне. Коллаборационисты из поволжско-приуральских татар в годы второй мировой вой­ны.-Казань, 1998.

2. Достаточно полное представление о работе курултая дали следующие источники: материалы курултая, хранящиеся в Федеральном архиве в Потсдаме.-ВА-Potsdam. NS 31/31. В1.1-8; публикация документов курултая в газете Волго-татарского ле­гиона «Идель-Урал».-1944.-№ 10-11 (67/68). Кроме того, материалы курултая были опубликованы в виде отдельной брошюры: Idel-Ural qorbltajb. Idel-Ural torek-tatarlarnbn milli koras berlege preyidiumb tarafbnnan cbgarbldb. Idel-Ural" gazite basmasb.-Berlin, 1944. Долгое время эта брошюра была для меня недоступной - ее не было в фондах самых крупных библиотек Германии. Лишь в прошлом году мне удалось получить копию этой публикации. Хочу принести мою самую сердечную благодарность Тарифу Султану (Мюнхен) и Себастьяну Цвиклински (Берлин) за их содействие и помощь в поисках.

 

Шђфи Алмас ђфђнденећ нотыгыIII

Туганнар!

Идел-Урал халкыныћ бњген Германиядђ ќыелган беренче Корылтаена вђкил џђм кунак булып: бу тарихи мђќлестђ хђзер булган бљтен хазирунны Идел-Урал тљрек-татарлары мљстђкыйльлеге љчен кљрђш берлеге исеменнђн чын књћелдђн тђбрик итђм.

Бљтен дљнья књлђмендђ булган бик зур тарихи вакыйгаларныћ эчендђ яшибез. Бу сугыштан соћ џич шљбџђсез халыкара тормышта бик зур њзгђрешлђр булачак. Ђнђ шул њзгђрешлђр каршысында без Идел-Урал ха­лыклары да хђзер џђм хђзерлекле булырга тиешбез.

Германиядђ булган Идел-Урал тљрек халкы Корылтаеныћ тљп бурычы: милли тђшкилатыбызныћ бњгенгђ кадђр эшлђгђн эшлђренђ књз салып, килђчђктђге милли юлларыбызга маяк утыртып, Идел-Урал халкына тљп максаты, милли идеалы булган Идел-Урал истикъляленђ туры бара торган сызыкларны сызарга тиешбез. Чљнки халкыбызныћ килђчђге бу тарихи Корылтайныћ карарларына бђйлђнгђн.

Корылтайныћ карарлары џђм аныћ килђчђктђге милли юлларыбызга сызган сызыклары - большевиклардан котылган бљтен тљрек-татарлар љчен маяк   булырга  тиеш.   Минем  њземнећ  шђхсђн   књптђннђн  бирле  зур  Бер телђгем бар иде: ул да булса - Корылтай туплап, аныћ тарафыннан тас-дыйк ителгђн бер њзђк оешма мђйданга китерњ. Ниџаять, мин бњген бу телђгемђ ирештем. Корылтайдан соћ аныћ карарларына таянып, ќић сыз­ганып эшкђ керешергђ генђ кирђк булачак.

Безнећ хђзерге милли хђрђкђтебез яћа бер нђрсђ тњгел.

Казан иле урыслар кулына кергђнчегђ кадђр бабаларыбыз Болгарлар мећ елдан артык мљстђкыйль дђњлђтлђр тљзеп њз мђдђнияте, њз гадђт-горефе белђн яшђгђннђр. Мећ елдан артык хљр, мљстђкыйль булган бер ха­лык, ђлбђттђ, 1552 елда Казанда булган милли џђлакђт белђн разый булып, язмышына баш иеп калачак тњгел иде џђм калмады.

Мђсђлђн, Казан урыслар тарафыннан алынып ќимерелгђннђн соћ, бик књп милли батырлар чыгып, аларныћ ић мђшџњрлђре Мамђш Вирде ќитђкчелегендђ истикляль кљрђшлђрен яћадан 5-6 ел дђвам иттерделђр. Бу кљрђшлђрдђ чуаш-мариларныћ да безнећ белђн бергђ урысларга каршы бик нык сугышулары да тарихи фактлардыр.

XVII йљзнећ башларында Русия тарихында "Смутное Время" дип йљртелђ торган буталчыклардан файдаланып, Казан џђм Ђстерхан иллђре њзлђрен мљстђкыйль дђњлђт игълан иткђннђр иде. Бу хђл кызганычка кар­шы озак дђвам итмђде. 1668 елда Идел буенда Степан Разин хђрђкђте баш­ланыр-башланмас, Разинныћ: милли хљрлеклђрен югалткан халыкларга хљрлек, мљстђкыйльлек вђгъдђ итњенђ ышанып, Разин тарафыннан патша хљкњмђтенђ каршы корал књтђрделђр. 1708, 1735 џђм 1739 нчы елларда булган баш књтђрњлђр, бигрђк тђ бу соћгысы Кара Сакал ќитђкчелегендђ булган хђрђкђтлђр, ђлбђттђ, барысы да югалткан истикъляльне кире кай­тару љчен иде.

Татар-башкорт халкыныћ 200 елдан артык истикъляльлђрен кире кай­тару љчен урысларга каршы кљрђшлђре Пугачев заманнарында, бљтен та­тар-башкорт халкыныћ катнашуы белђн бик зур бер милли хђрђкђткђ ђйлђнеп китеп, 1774 елны Пугачев гаскђрлђре белђн берлектђ татар-башкорт гаскђрлђре Казанны алалар. Бу вакытлардагы милли хђрђкђтебезнећ башында торган Юлай, Салават, Батырша џђм Булат ба­тырларныћ исемнђре хђзер дђ ђле халкыбызныћ теленнђн тљшмилђр.

1905 елдан большевикларга кадђре булган милли, дини, мђдђни, икъти­сади џђм иќтимагый хђятыбыз хакында "Идел-Урал" мђњзугысында леги­ончы кардђшлђремђ берничђ урында сљйлђгђннђн соћ "Идел-Урал" гђзитђсендђ дђ басылып чыккан иде. Шул сњзлђрне тђкрарламас љчен, бњген ул дђверлђргђ туктамаска булдым. Лђкин ул вакытларга карата бер­ничђ генђ сњз ђйтњне тиешле табам.

1890 еллардан башлап 1917 елныћ большевик инкыйлабына кадђр Идел-Урал тљрек-татар халкы гыйльми, мђдђни икътисадый сахђлђрдђ шундый зур адымнар белђн алга киттелђр ки, без, мондый кыска бер ва­кыт эчендђ безгђ охшашлы зур бер тђрђккыятькђ ирешкђн бер халык књрсђтергђ мљмкин тњгел. Моныћ, ђлбђттђ, сђбђплђре бар. Бу тђрђккыять безгђ тик торганда гына табадан килеп тљшмђде. Моныћ тљп сђбђбен йљз ел артка китеп эзлђргђ кирђк.

XIX йљздђ Аллаџы Тђгалђ татар халкына Мђрќани, Фђезхани џђм На-сыйриларны бњлђк итеп ќибђрмђгђн булса, бђлки без дђ бђгъзы кљнчыгыш халыклары кебек йљзлђребезне кљнчыгыштан кљнбатышка бора алмыйча, Европа мђдђниятеннђн мђхрњм калган булыр идек.

Безнећ њзебезнећ ђдђбиятыбызда алар хакында бик књп йљзђр битле ки­таплар язылган. Алар хакында европалы галимнђрдђн берсенећ генђ язган сњзлђренђ књз салып узыйк. Мђсђлђн, герман профессоры фон Менде њзенећ "Руссия тљреклђренећ милли кљрђшлђре" исемле китабында шулай ди:   "Мђрќани,   Фђезхани  џђм   Каюм  Насыйри   љчесе  дђ  дин   галимнђре иделђр. Дингђ, мђктђпкђ њзгђртњ кертеп, бу љлкђдђ реформатор џђм њз ха­лыклары арасында Европа фђннђрен таратучылар булып, татарларны евро­палаштыруда беренче пионерлар булдылар".

Туганнар!

Халкыбызны хљррият, истикъляль хђрђкђтлђренећ тарихына килгђндђ без, ђлбђттђ, 1917 ел Февраль инкыйлабы кљнендђ џђм аннан соћ больше­виклар вакытында булган милли хђрђкђтебезгђ дђ кыскача гына булса да туктарга тиешбез.

Февраль инкыйлабын Русиядђ изелгђн бљтен халыклар бик шатлык, куанычлык белђн каршы алган шикелле, без, Идел-Урал тљрек-татарлары да, йљз еллар буенча тилмереп кљткђн вакытларныћ сђгате сукты дип, зур шатлык белђн каршы алган идек. Инкыйлабныћ беренче кљннђреннђн њк башлап, халкыбызныћ укымышлылары, бае-ярлысы, кыскача ђйткђндђ, бљтен татар-башкорт халкы берлђшеп, ќић сызганып милли хђрђкђт мђйданына ташландылар. Милли хђрђкђтебезнећ алгы сафларында булган укымышлылырыбызныћ  кљн-тљн  армый  талмый  эшлђњлђре  нђтиќђсендђ 1917 елныћ 1 маенда Мђскђњдђ бљтен Русия мљселманнарыныћ Беренче Корылтаен ќыярга мљмкин булды. Бу ќыелышта 900 дђн артык вђкил бу­
лып, тикшерелгђн бик књп мђсьђлђлђрнећ арасында, ђлбђттђ, ић мљџиме - Русиянећ килђчђктђге дђњлђт идарђсе нинди формада булырга тиешлек
мђсьђлђсе иде. Ќыелыш, Русиянећ дђњлђт идарђсе "федератив ќљмџњрият" булырга тиешле дигђн карарны кабул итеп, икенче ќыелышны шул ук ел­
ныћ июлендђ, Казанда, ќыярга дигђн карарны чыгарып, таралды.

Беренче Корылтайныћ карары буенча икенче ќыелыш Казанда июль аенда ќыелды. Лђкин ул вакытларда Русиядђ башбаштаклык (анархия) булу сђбђпле, тимер џђм су юлларыныћ тђртипсезлегеннђн, Тљркестан, Кавказ џђм Кырымнан вђкиллђр килеп чыга алмадылар. Шуныћ љчен Ка­занда булган икенче ќыелыш тик Идел-Урал тљрек-татар халкыныћ ќыелышына гына ђйлђнеп китте. Шул ук вакытта Казанда руханилар џђм хђрбилђр ќыелышы да тупланган иде. Шулай итеп Казанда бер вакытта љч ќыелыш булды. Љч ќыелышныћ џђркайсы њз эшлђре белђн шљгыльлђнгђннђн соћ, џђркљнне љчесе дђ бергђ ќыелып, књп вакыт кићђшкђннђн соћ, Идел-Уралда милли, мђдђни мљхтђрият игълан иттелђр. Шул ук зур утырышта Уфада миллђт мђќлесе ќыяр љчен бер бюро сайлан­ды.

Идел-Урал тљрек-татарларыныћ милли мђќлесе Уфада 1917 елныћ 22 ноябрендђ ачылды. Миллђт мђќлесе Казанда булган ќыелышларныћ ка­рарларын кабул иткђннђн соћ, Миллђт идарђсе сайлады. Миллђт мђќлесенећ мљџим карарларыннан берсе шул иде: ђгђр дђ Русиядђ бу рђвештђ тђртипсезлек дђвам итсђ, Идел-Урал љлкђсе Руссиядђн аерылып, мљстђкыйль Идел-Урал дђњлђте игълан итђчђк дигђн карар чыгарды (ул тђртипсезлек хђзергђ кадђр дђвам итђ ђле).

Миллђт мђќлесе Идел-Уралныћ тљп халкына "тљрек-татар" халкы дип, Идел-Урал миллђт идарђсенђ "Идел-Урал" тљрек-татарларыныћ миллђт идарђсе" дигђн исемне бирде.

Менђ, туганнар! Књрђсез, "тљрек-татар" џђм "Идел-Урал" дигђн сњзлђр мљџаќирлектђ  булган  бер   тљркем   кешелђрнећ   хыялы   булмыйча,   бђлки 1918 елны Уфада ќыелган татар халкыныћ ић белемле, аћлы, укымышлы катлавыныћ бик књп вакытлар кићђшкђннђн соћ кабул иткђн карарыдыр. Ул вакытларда бљтен Идел-Урал љлкђлђренећ идарђсе безнећ кулда иде. Бухђрби шура дип йљртелђ иде. Ул вакытларда большевиклар бик зђгыйфь иде. Алар шул зђгыйфьлеклђрен белеп, бљтен изелгђн халыкларга хљррият, хђтта Русиядђн аерылырга телђсђлђр - аерыла, алалар дигђн борчакларын ућга да, сулга да сибђлђр иде.

Ниџаять, Идел-Урал бер тарафтан Колчак, икенче тарафтан большевик џљќњмнђренђ дучар булып, ике ут арасында калды. Безнећ љчен боларныћ икесе дђ шул ук урыс иде. Алар бер-берсеннђн берсе - кызыл, икенчесе ак яки кара булып кына аерылалар иде. Безнећ боларныћ икесен дђ ќићђрлек куђтебез булмады. Ике тљскђ буялган урысныћ кайсы гына ќићсђ дђ, боларныћ берсеннђн дђ безгђ файда булачак тњгеллеген аћлап, Миллђт Мђќлесе Идел-Уралда ќыелган гаскђрлђребезне аларныћ берсе та­рафыннан да кан тњктермђс љчен тарату чараларын књрде. Кызганычка каршы бу вакытларда миллђт мђќлесенећ карарларына буйсынмыйча, бђгъзе авантюристлар чыгып, Урал буйларында яшђгђн мђдђни џђм сђяси дђрђќђлђре тњбђнрђк булган туганнарыбыздан берничђ полк гаскђр тљзеп, ђле Колчак, ђле большевиклар ягына чыгып, халкыбызныћ данын бушка тњктелђр.

Инде, туганнар! Большевиклар хљкњмђт башына килгђннђн башлап, соћгы вакытларга кадђре чирек гасыр бер вакытка књз салсак, большевик террорларына карамастан, милли хђрђкђтебезне большевик терроры, боль­шевик ќђџђннђме эчендђ дђ дђвам иткђнен књрђбез.

Безнећ халык Русия кул астына кергђннђн соћ урыс патшаларыныћ халкыбызга каршы кылган золым-ќђберлђре аз тњгелдер. Лђкин гадђлђт белђн дљресне ђйтергђ телђсђк, татар халкы 365 ел патшалар идарђсендђ яшђгђн вакытларын большевик идарђсенећ бер генђ елына да алмаштыр­маган булыр иде. Большевиклар безне Колчак, Юденич, Деникиннарга каршы сугышырга чакырган вакытларында Идел-Уралны бњленмђгђн хђлендђ бер халык ќљмџњрияте буларак игълан итђчђклђрен вђгъдђ ит­телђр. Эше узганнан соћ Идел-Урал урынына татар, башкорт, чуаш Совет ќљмџњриятлђре игълан иткђн булып, бљтен тљрек-татар халкын ЧК, ГПУ богаулары белђн богаулап куйдылар. 20 ел буенча халкыбызныћ больше­виклардан књргђн золымы, ќђбер, талау, књплђп њтерњлђре хакында мећђр битле китаплар язып та, бу хђллђр њз башларына килмђгђн, большевизмны књрмђгђн бер халыкка аћлатырга мљмкин тњгелдер. Большевикларныћ ял­ган матур сњзлђренђ ышанып, коммунистлар арасына кереп киткђн бђгъзе яшь сђясилђребез халкыбызныћ бу кадђр ќђберлђнњенђ чыдый алмыйча, яћадан милли хђрђкђтебезнећ сафына кире кайтырга тырыштылар. Мђсђлђн, солтангалиевчелђр. Солтангалиев њзе Октябрь кљннђрендђ њк большевиклар белђн бергђ булган "ата коммунист"ныћ берсе иде. Соћрак Сталин Наркомнация булган вакытларда ул аныћ урынбасары иде. Лђкин Солтангалиев чын татар баласы булганлыгы љчен халкыбызныћ йљз мећнђрчђ ачлыктан, ялангачлыктан, болар љстенђ кешелек тарихында књренмђгђн террордан кырылып ятканын књреп, большевиклар арасында калуны татар халкына каршы зур бер хыянђт санап, ул алар арасынннан китте. Ул њзенећ коммунистлар арасыннан демонстрация, протест ясап китње белђн татар халкыныћ авыр хђлен бераз ќићелђйтермен дип уйлады! Кызганычка каршы, Солтангалиевнећ демонстрациясе татар халкына бик кыйммђткђ тљште. 1925 еллардан алып соћгы вакытларга кадђр солтангли-евчелектђ гаеплђп, татар халкыныћ карт, яшь - бљтен укымышлыларын кулга алып, НКВД подвалларында џђм сљргеннђргђ ќибђреп, њтереп бетер­делђр. Шулай ук солтангалиевчелектђ гаеплђп мећнђрчђ тљркестанлы кардђшлђребезнећ дђ башына ќиттелђр.

Большевиклар тљрек-татар миллђтен мђгънђви џђм гади яктан бетерњ љчен кулларыннан килгђн бљтен чараларны књрделђр џђм књрђлђр. Боль­шевикларныћ сђясђте - урыс булмаган миллђтлђрдђ милли хисне, тойгыны бетерњ, ђгђр дђ милли хисне бетереп булмаса, ул миллђтнећ њзен бетерњдђн гыйбарђт.

Большевиклар безнећ мећ елдан бирле килгђн милли, мђдђни гореф-гадђтлђребезне, ислам динендђ булган тугрылык џђм инсафлыкны бетер­делђр. Большевиклар болар урынына њзлђренећ "тђрбия"лђрен бирергђ ты­рышалар. Большевик "тђрбия"сенећ ничек булганлыгы бљтен дљньяга мђгълњм. Ул: каракчылык, ялганчылык, ђлђклђњчелек, хљрмђтсезлек, шђфкатьсезлек џђм башка бик књп тљрле ќинаятьлђрдђн гыйбарђт. Моннан 40-50 ел элек безнећ милли шагыйрьлђребездђн берсе шулай дигђн:

"Мин, мин дисђм мин, мића зур бер кљч бирђ:

Патшалар, шаџлар, тђхетлђр булалар бер чњп кенђ".

Менђ, туганнар, безнећ бу кљнгђ кадђре большевик ќђџђннђменнђн милли кальбебезне югалтмыйча чыгуыбызныћ тљп сђбђплђре шул: безнећ халык "мин-минлеген" югалтмады.

Туганнар!

Мин, халкыбызныћ истикъляль тарихы бик озын дип башлаган идем. Шуныћ љчен џђр дђвердђ булган хљррият, истикъляль кљрђшлђребезнећ та­рихына кыскача гына булса да туктарга кирђк булды.

Дљньяда ватып, ќимереп бетерергђ мљмкин булмаган бер нђрсђ дђ юк. Тимер бетоннан ясалган ныгытмаларныћ да бер минут эчендђ кљлен књккђ очыралар. Лђкин ќимерергђ, ватарга мљмкин булмаган бер нђрсђ булса, ул да - бер халыкныћ милли идеалы. Йљз еллар буенча канлы кљрђшлђр белђн канына сећгђн бер халыкныћ телђген џичбер тљрле корал белђн дђ ватып, ќимереп булмый. Бу бер хакыйкать. Урыслар безне бу фикердђн ваз кичертер љчен кулларында булган бљтен коралларын безгђ каршы куй­салар да, безне бу кљнгђ кадђр бу фикердђн ваз кичтерђ алмадылар џђм ваз кичтертђ алмаячаклар.

Без югалткан истикълялебезне кире кайтарыр љчен йљз еллар буенча калђм белђн, халкыбыз арасында фикер тарату сњзлђре белђн, ућае килгђндђ кулыбызга корал алып кљрђшеп килдек. Лђкин безгђ хђзерге ва­кыттагы кебек Идел-Урал истикъляле љчен кљрђшергђ ућайлы вакытныћ булганы юк иде.

1941 елныћ 22 июненнђн соћ безнећ бу милли оешмабызны џђм шулай ук легионны, легиончыларыбыз љчен милли нигездђ корылган гђзитђбезне оештырып ќибђрњ Берлинда булган берничђ кешенећ генђ љстенђ тљшкђн милли бер бурыч булды. Њзегезгђ мђгълњм, мондый зур бер тарихи эшнећ зур ќаваплылыгы да бар. Шулай булса да мин бу тарихи бер заманда њземђ тљшкђн милли бурычтан качмыйча, бљтен ќаваплылыкларны њз љстемђ алып, моннан бер ярым ел элек милли тђшкил атыбызны кора баш­ладым. Большевик террорларыннан башын алып, чит мђмлђкђтлђргђ чыга алган бик књп зыялыларыбыз Уфада булган Миллђт Мђќлесенећ карарла­рына таянып, Идел-Урал тљрек-татар халкыныћ хљррияте љчен бик књп эшлђделђр џђм эшлилђр. Бу фикерне тљп нигез итеп алып Берлинда ун ел­дан артык "Милли юл" журналы чыкты. Шул ук максат белђн Манзу Года (Манчису Года. - И.Г.), 1935 елдан башлап атналык "Милли байрак" гђзитђсе хђзер дђ тђртипле рђвештђ чыгуын дђвам итђ. Бик књп мђмлђкђтлђрдђ "Идел-Урал" истикъляль комитетлары тљзелде. Ђгђр дђ ис­кедђн бирле бу миллион фикердђ эшлђп килгђн карт џђм яшь зыялылары­быз њзлђре бњген безнећ арабызда булмасалар да, аларныћ рухлары кичђ дђ, бњген дђ, иртђгђ дђ безнећ белђн булачак. Аларныћ безнећ арабызда бу­лып актив эшли алмаулары, тик бу сугышныћ башыннан бирле бер мђмлђкђт халкыныћ икенче мђмлђкђткђ йљрњлђрнећ мљмкинлеге булма­ганнан гына дип карарга кирђк. Аларныћ арасында бик зур галимнђребез дђ бар. Без хђзер боларга халкыбызныћ килђчђктђге интеллектуаль кљченећ резервасы дип карыйбыз. Большевизмныћ бљтен авырлыкларын њз башларыннан кичергђн, њз халкы арасында кайнаган, теге яктан чыккан туганнарым бу эштђ минем белђн бергђ актив эшлђделђр џђм эшлилђр. Без бу изге эштђ бер нык кљч булып оештык.

Без, Идел-Урал тљрек-татарлары, мондый тарихи бер чорда, бљтен мђдђни миллђтлђр большевизмга каршы корал књтђргђн бер вакытта, сђерче булып кына бу гомуми кљрђштђн читтђ кала ала идекме? Ђлбђттђ, юк. Чљнки без, тарихсыз, нђселсез бер халыкныћ балалары булмыйча, бђлки кешелек тарихында хђзергђ кадђр охшашы булмаган зур империя тљзегђн бер халыкныћ балаларыбыз. Безнећ бабаларыбыз тљзегђн империя, урыслар џђм соћгы вакытта коммунист кызыл урыслар ђйткђнчђ: "татар џљќњмнђре", "татар-монголларныћ талап, ќимереп йљргђн вакытлары" ке­бек кенђ итеп аћлатырга тырышулары, ђлбђттђ, чеп-чи ялган. Талап, ќимереп йљрергђ бер ел, ике ел мљмкин, ђйдђ, ун ел мљмкин булсын! Лђкин љч, дњрт йљз ел буенча бер генђ Япон дићгезендђ икенче ќиде Кар­пат тауларында булган зур бер империяне талап, ќимереп кенђ кулда то­тарга мљмкин булмаганлыгы џђр кешегђ мђгълњм бер хакыйкатьтер.

Шул ук урыс тарихчыларыныћ њз сњзлђре белђн ђйткђндђ, татарлар Кљнчыгыш Европага килгђнче, урысларныћ юл нђрсђ, почта нђрсђ, акча нђрсђ, дђњлђт џђм тђртипле гаскђр нђрсђ икђнен белми торган бер вђхши халык булганлыклары да тарихи хакыйкатьтер. Урысларныћ дђњлђт, гаскђр, акча, юл, почта кебек нђрсђлђре безнећ кулда љч йљз ел калулары аркасында гына акрынлап-акрынлап бездђн љйрђнгђнлеклђре урыс тари­хын љстђн-љстђн генђ белгђн кешелђр љчен дђ мђгълњмдер.

Инде, туганнар, Германиядђ ќыелган 1 нче Корылтай хђзерендђ бу кљнгђ чаклы милли оешмабызныћ эшлђгђн эшлђрен кыскача гына булса да књрсђтеп китњне њземнећ бурычым дип белђм.

Моннан 18 ай элек Русиядђ изелгђн бљтен миллђтлђрнећ легионнары тљзелгђн, яхшымы-яманмы милли тђшкилатлары да аякка баскан иде. Бо-ларныћ арасында саннары бездђн ун тапкыр азрак булган халыклар да њзлђренећ милли барлыкларын књрсђтер љчен милли байракларын књтђргђннђр иде. Шул вакытларда безнећ легионыбыз тљзелеп ятса да, герман хљкњмђте тарафыннан танылган бер тђшкилатыбыз юк иде. Бу ђхвђл каршысында ђле генђ ђйткђнемчђ, ђлбђттђ, без дђ сђерче булып кына бер читтђ кала алмыйдыр идек. Ул вакытлардан элек, бер елга якын вакыт эчендђ, мин бик књп урыннарда ђсирлђр лагерында булганга, ђсирлђрнећ хђллђре џђм телђклђре белђн бик яхшы таныш идем. Аларныћ телђклђре, мића сњз белђн аћлатуларына караганда, кыскача шулай иде:

Шђфи Алмас абый! Башка халыклар легионнар тљзеп, большевикларга каршы кљрђш башладылар. Сез дђ, зинџар, Татар легионы тљзергђ тыры­шыгыз. 25 елдан бирле халкыбызныћ канын эчкђн большевиклардан ку­лыбызга корал тотып, алардан њч алырга телибез!" Минем исемгђ килгђн йљзлђрчђ хатларныћ эчтђлеклђре, барысыныћ да дип ђйтерлек, ђнђ шун­дый.

Берлинда бу эшлђр белђн кызыксына торган герман идарђлђренђ хатлар язып џђм тел белђн йљдђтђ торгач, ниџаять, Адольф Гитлер ќђнаплђре та­рафыннан Идел-Урал татарларыныћ да књћелле легионыћ тљзергђ рљхсђт бирелде. 1942 елныћ 6 сентябрендђ безнећ дђ милли легионыбыз корылып, 390 ел элек урыслар тарафыннан тљшерелгђн милли байрагыбыз яћадан књтђрелеп, књћелле рђвештђ легион сафларына ќыелган миллђтче батыр­ларыбызга тапшырылды. Шуныћ белђн бергђ, халкыбызныћ милли макса­ты булган мљстђкыйль Идел-Урал дђњлђтенећ беренче нигез ташы салынды.

Легионыбызныћ бер ел ярым вакыт эчендђ кирђк сан, кирђк кљрђш сафлары булсын, бик зур ућышларга ирешкђнлеге џђркайсыбызга билгеле. Шуныћ љчен бу турыда књп туктап торырга да кирђкми дип табам. Легио­ныбызныћ   кыска   бер   вакыт   эчендђ   мондый   бер   зур   куђт   булып,   зур ућышларга ирешњ љчен легионыбызныћ командиры - Оберлтейтенант фон Зеккендорф бабабызга зур рђхмђтлђребезне белдермичђ китђ алмыйм. "Мулласы нинди булса, мђхђллђ халкы да шундый була", дилђр. Легионы­бызныћ башында тљрек-татар халкын џђм аларныћ тарихын бик яхшы белгђн мљхтђрђм фон Зеккендорф булмаса, бђлки без дђ бу кадђр зур j ућышлыкларга ирешђ алмаган булыр идек.

Легионыбызныћ беренче кљннђреннђн башлап йљзлђрчђ татар офицерла­ры, мећнђрчђ гаскђрилђребез легионныћ башында торучы мљхтђрђм фон Зеккендорф ђфђнденећ аталарча кайгыртуы нђтиќђсендђ, Идел-Урал ис-1 тикъляль байрагына тап тљшермђделђр. Бу данлыклы батыр яшьлђребезнећ исемнђре килђчђк хђрби тарихыбызныћ беренче битлђренђ, џичшиксез, алтын хђрефлђр белђн язылачактыр.

Инде, туганнар, Берлинда булган милли оешмабызныћ башлангыч та­рихына џђм шулай ук аныћ бу кљнгђ кадђр эшлђгђн эшлђренђ књз салып I китик.

Шул ук 1942 елныћ 1 ноябрендђ, Герман хљкњмђте тарафыннан таныл­ган Кљнчыгыш эшлђре министрлыгы янында Татар ќитђкчелек идарђсе мђйданга килде. Дљньяда нинди генђ эш булмасын, аны башлап ќибђрњ ќићел булмаган кебек, безнећ оешмабызны корып ќибђрњ дђ бик ќићел булмады. Каршыбызга килеп баскан эшнећ хисабы юк иде. Профессор фон Менде ђфђнденећ ярдђме белђн, безнећ бђхеткђ каршы, оешмабызны корып ќибђрергђ адвокат Унглаубе ђфђнде тђгаен ителмђгђн булса иде, без бу кадђр ућышлыкларга ирешђ алмаган булыр идек. Беренче кљннђрдђ без икебез генђ булсак та, тиз вакыт эчендђ оешмабыз тирђсенђ эшлекле егетлђребезне ќыйнап, ОКВIV белђн берлектђ, 15 ноябрьдђ "Идел-Урал" гђзитђсенећ беренче санын дљньяга књрсђтђ алдык. Шулай итеп, атналык "Идел-Урал" гђзитђсе џђм татар вђ герман телендђ айга бер мђртђбђ "Корреспонденция" чыга башлады. Болардан башка, кыскача гына булса да, татар тарихы басылып таралды. Хђзерге кљндђ берничђ исемдђ сђяси, ђдђби ќыентык џђм "Татар ђдђбияты" исемендђ айлык журналныћ беренче саны якын кљннђрдђ чыгачак. Шулай ук 1925 елда Истанбулда басылган 250 битлек Г.Батталныћ "Казан тљреклђре тарихы" дигђн ђсђре Казан! шивђсенђ якынлаштырып, латин хђрефлђренђ књчереп басарга бирерлек хђлгђ китерелде.

Легиончылар арасында милли тђрбия алып бару љчен књп кенђ яшьлђребез милли рухта ќитештерелделђр. Кљнчыгыштан килгђн эш-1 челђребез хисапка алынып, алар арасында да тиешле булган милли рухта! тђрбия алып барыла. Милли ђдђбият белђн тђэмин ителђлђр. Легиончыла-рыбызга ял вакытларын оешкан вђ књћелле рђвештђ њткђрњ љчен Земпиндђ 20-30 кешелек, Даргибелдђ 40-50 кешелек ял йорты оештырылды. Безнећ књп кенђ легиончыларыбыз њзлђренећ ял вакытларын ђнђ шул ял йортла­рында њткђреп, килђчђк кљрђшлђр љчен кљч ќыйнадылар џђм ќыйныйлар,

Соћгы вакытларда милли вђ сђяси эшлђребезнећ мђйданы бик кићђйде. Шућа књрђ безгђ "Ќитђкчелек идарђсе" эчендђ генђ эшлђргђ урын тар бул­ганга, моннан 3-4 ай элек "Идел-Урал тљрек татарларыныћ истикъляле љчен кљрђш берлеге" исемендђ милли оешмабызны корган идек. Бу оешма­быз да герман хљкњмђте тарафыннан танылып рђсмђн эшкђ башлады.

Туганнар!

Хђзер мића њзебезнећ милли оешмабыз тарафыннан эшлђгђн эшлђрне кыскача књз алдыннан кичергђч, тњбђндђгелђрне ђйтергђ рљхсђт итегез!

Безнећ тљп максатыбыз — йљз еллар буенча изелгђн халкыбызны боль­шевизм коллыгыннан азат итњ. Безнећ миллионнарча игенчелђребез, укы-мышлыларбыз,   эшчелђребез   бњген   большевизм   тырнагы   астында   ќђфа чигђлђр, аларны камчылап сугыш кырларына куалар. Шушы ярдђмчесез халкыбызны яџњд-болыневикларныћ коллыгыннан азат итњ безнећ изге бурычыбыз булып тора. Лђкин халкыбызны азат итњ корал кљче белђн генђ мљмкин. Без хђзер коралсыз тњгел, бу коралны безгђ Бљек Германия халкы бирде. Бљек герман халкыныћ булышлыгы белђн без мећнђрчђ яшьлђребезне коралландырдык. Алар хђзер дљнья яџњдчелегенећ терђге булган большевизмга каршы кљрђш сафында торалар. Большевизм — большевизм булып калачак, большевизмнан безгђ бертљрле дђ шђфкать кљтђргђ кирђкми. Большевизмныћ џђр тљрле хђйлђлђрен, алдауга ни­гезлђнгђн шигарен без бик яхшы белђбез. Большевизм безгђ карата мђрхђмђтсез булган кебек, без дђ аћар йљз мђртђбђлђр мђрхђмђтсез булырга тиешбез. Большевизм Германия халкына каршы бљтен Европаны басып алыр љчен сугыш алып бара.

Большевизм, илебездђ ќир мђсьђлђсен хђл кыла алмады, миллионнарча игенчелђребезне колхозга куып кертеп, кол итте. Без исђ милли социализм љйрђтње нигезендђ ќир мђсьђлђсен хђл кылабыз џђм игенчелђребезнећ ќиргђ булган тулы хокуклыгын булдырабыз.

Большевизм, безнећ илебездђ милли мђсьђлђне яџњд Марксныћ љйрђтње буенча хђл кылырга маташты џђм барлык миллђтлђрнећ хокукларын юкка чыгарып, милли тойгыларыбызны аяк астына салып таптады. Без исђ, халкыбызныћ тарихына, гореф-гадђтенђ, дини-милли традициялђренђ та­янган нигездђ хђл кылабыз вђ миллђтебезнећ хокукларын тулысынча аяк­ка бастырабыз.

Большевизм, безнећ илебезнећ табигый байлыкларын дљнья књлђмендђ революция ясау љчен кулланды. Алар шул максатлары љчен илебездђге ха­лыкларны ач, ялангач яшђргђ мђќбњр иттелђр. Без Германия милли со­циализм њрнђгендђ илебезнећ байлыкларын, кљчен халкыбызныћ тормыш шартларын яхшыртуга џђм мђдђниятебезне њстерергђ кулланачакбыз. Без, Бљек Германия белђн берлектђ, аныћ ќитђкчелеге астында халкыбызны азат итњ вђ истикълялебезне яџњд-болыпевикларыннан яулап алу љчен изге кљрђш алып барабыз.

Бу кљрђшебез белђн турыдан-туры ќитђкчелек итњче џђм ђхлакый, мат­ди яктан ярдђм бирњче Бљек Германия халкына, аны юлбашчысы Адольф Гитлер ќђнаплђренђ чын књћелдђн зур рђхмђтлђребезне белдерђбез. Шулай ук безнећ азатлык кљрђшебезгђ бик якыннан торып катнашучы, безгђ бик зур хезмђтлђре тигђн профессор фон Менде ђфђндегђ зур рђхмђтлђребезне белдерђбез.

Милли оешмабызныћ 18 айлык гомерендђ, кљннђр, бђгъзе тљннђр дђ йокламыйча эшлђгђн адвокат Унглаубе ђфђнденећ безнећ бу милли хђрђкђтебезгђ иткђн хезмђте бик зур.

Без њзебезнећ милли оешмабыз аша тљрле урыннарга чђчелгђн туганна­рыбызга туры юлны књрсђттек. Без большевизмга каршы кулыбызга корал алган хђлдђ, милли оешмабыз тирђсенђ ќыелган миллђтчелђр бер ќан, бер тђн булып азатлык љчен кљрђшне ахрына кадђр дђвам итђрбез. Моныћ љчен бездђ берлек, туганлык, оешканлык булырга тиеш. Шуларга ия булган ва­кытта гына без халкыбызныћ килђчђге љчен хезмђт итђ алачакбыз. Бу су­гышта Германиянећ ќићеп чыгуы безгђ азатлык китерђчђк. Шуныћ љчен безгђ Германия халкы белђн бергђ кулга кул тотынып кљрђшњдђн башка юл юк. Дљреслек Бљек Германия ягында! Дљреслек ќићђчђк! Бу сугыш большевизмныћ тар-мар ителње белђн бетђчђк!

Яшђсен милли хђрђкђтебез џђм аныћ милли гаскђрлђре!

Яшђсен Германия халкы белђн большевизмга каршы кљрђшњче халык­ларныћ бердђмлеге!

(Дђвамлы алкышлар.)

III Документларныћ стиле њзгђртелмђде.
IV ОКВ (нем.) - Верховное командование Вермахта.

 

Корылтайныћ чыгарган карары

Књп гасырлар буенча бљек дђњлђт иясе булган џђм зур тђрђккыятькђ ирешкђн тљрек-татар халкы бђисезлеген югалтканнан соћ, азатлыгын кире кайтарып алу љчен 400 елга якын туктаусыз кљрђш алып барды. Заманын­да тљрек-татарлар белђн бер дђњлђттђ, бер хокукта, туганнар кебек яшђгђн мари, удмурт, мордва кебек башка Идел-Урал халыклары да бу авыр кљрђштђ тљрек-татарлар белђн џђрвакыт бер сафта булдылар.

Хђзерге кљндђ тљрек-татар халкыныћ бђйсезлеге љчен кљрђш тарихында мљстђкыйльлекне яулау љчен ић ућайлы вђзгыять туды.Чљнки бљтен Евро­па халыклары, бљек Германия ќитђкчелегендђ, безнећ дошманыбыз боль­шевизмга каршы милли азатлык нигезендђ яћа гадел тђртип урнаштыру љчен зур кљрђш алып баралар.

Большевизм юк ителгђн вакытта гына, безнећ милли азатлыгыбызныћ хђл ителђчђге бик ачык аћлашыла. Шунлыктан, Идел-Урал халыклары­ныћ фронт сызыгыныћ бу ягында булган љлеше, большевизм тђртиплђренђ каршы кљрђшкђ катнашып, милли максатка ирешњ љчен оешырга кереш­телђр. 1942 елда Шђфи Алмас ђфђнде ќитђкчелегендђ милли оешма эшли башлады џђм тљрек-татар легионы тљзелде.

Идел-Урал тљрек-татарларыныћ Грайфсвальд Корылтаенда милли оеш­мабызныћ ќитђкчесе Г.Шђфи Алмас ђфђнденећ нотыгын тыћлаганнан соћ, оешмабызныћ 18 ай эчендђ эшлђгђн эшен џђм юлын дљрес дип табарга. Кљрђш шартларыныћ авыр булуына карамастан, аз вакыт эчендђ таркау хђлдђ булган кљчлђребезне ќыеп, милли хђрђкђтебезне аякка бастыруда зур хезмђт књрсђткђн Г.Шђфи Алмас ђфђндегђ Корылтай зур рђхмђтен бел­дерђ. Шулай ук Корылтай, милли оешмабызныћ зур ућышларга ирешњендђ, Германия хљкњмђте тарафыннан билгелђнгђн адвокат Унглаубе џђм профессор фон Менде ђфђнделђрнећ хезмђтлђрен аеруча књрсђтеп њтђ.

Шулардай соћ Корылтай тњбђндђгелђрне књрсђтеп китњне тиеш таба:

Тљп дошманыбызга кљрђш мђйданын кићђйтњ, большевизмга каршы милли азатлык љчен кљрђш сафына миллђттђшлђребезне тагын да књбрђк тарту максаты белђн, корылтай тњбђндђге максатлар љчен кљрђшергђ џђм шул максатка ирешњ љчен тњбђндђгелђрне оештырырга, эшлђргђ кирђк дип таба.

 

I. Ни љчен без кљрђшђбез.

1. Без, Идел-Урал халыкларын (татар, чуаш, башкорт, мордва,

мари, удмурт) мљстђкыйль милли дђњлђт сафына берлђштерњ љчен кљрђшђбез.

2. Идел-Урал дђњлђте сафына кергђн бљтен миллђтлђр бер дђрђќђдђге
хокукка ия булган дђњлђт ђгъзалары булып хисапланачаклар.

3. Ќир эшчђн игенчелђргђ булырга тиеш. Колхоз тљзелеше авыл
хуќалыгын хђерчелеккђ тљшерде. Без колхоз тљзелешен бетерњ џђм ќирне,
авыл хуќалыгы байлыкларын игенчелђрнећ хосусый милегенђ бирелње
љчен кљрђшђбез.

Ќир асты байлыгы, урманнар, сулар џђм илебезнећ бњтђн табигый байлыклары миллђтнећ хосусый байлыгы булып саналырга тиеш.

Сђнђгать, сђњдђ, юл џђм милли хуќалыкныћ башка тармаклары, бе­ренче нђњбђттђ миллђт мђнфђгатен књз алдында тотып њстерелергђ ти­ешлђр.

Без, милли мђдђниятебезне, милли гореф-гадђтлђребезне џђм ана те­лебезнећ сафлыгын саклау џђм алга њстерњ љчен кљрђшђбез.

Дингђ ышану џђм гыйбадђт кылуларныћ иреклеге дђњлђт кануннары белђн сакланырга тиешлеген яклыйбыз.

 

II . Оештыру эшлђре буенча.

Хђзерге милли азатлык љчен кљрђшне алып бару, бљтен миллђт хал­кын берлђштерњ, халкыбызныћ язмышын хђл иткеч кљннђргђ кирђкле хђзерлекне тулысынча љлгертњ љчен Корылтай, даими эшлђњче милли оеш­маны тђгаенли џђм шушы эшлђрне алып бару мђсьњлиятен аныћ љстенђ йљкли.

Милли кљрђш оешмасы, хђзерге кљндђ фронтныћ бу ягында калган Идел-Урал халыкларыныћ (татар, чуаш, башкорт, мари, мордва, удмурт џђм џ.б.) мђнфђгатен яклаучы, аларныћ мљстђкыйльлек љчен кљрђш юлына оештыручы булса, килђчђктђ мљџаќирлектђге џђм илебездђге Идел-Урал истикъляле љчен кљрђшњчелђрне милли, сђяси, мђркђзи ќитђкчесе булырга тиеш.

Милли кљрђш оешмасы Германия џђм аныћ тирђсендђге иллђрдђ яшђњче кардђшлђребез арасында тњбђндђге эшлђрне алып барырга бурыч­лы:

а) Большевизмга каршы милли азатлык љчен кљрђш бурычлары турында
кић пропаганда алып бара.

б) Милли кардђшлђребезнећ мђнфђгатен яклау, аларныћ шђхси тор­мышларын яхшырту љчен кирђкле ярдђм оештыра вђ тарайган
кљчлђребезне милли азатлык љчен кљрђш сафына тарта.

в) Миллђтебезнећ талантлы, белемле кешелђрен эзлђп табуны дђвам ит­ терергђ џђм аларны милли азатлык љчен кљрђш сафына тартырга. Аларны
Европа югары мђктђплђре аша њткђрњ яисђ башка юллар белђн белемнђрен њстерергђ џђм килђчђктђ кљрђшебезнећ яхшы ућышларга ирешње љчен
ышанычлы нигез хђзерлђргђ.

г) Милли командирлар џђм легиончылар милли кљрђш юлында зур тая­ныч булганлыктан, милли кљрђш оешмасы аларны тђрбиялђњ џђм њстерњ
максатын књздђ тотып, легион командалыгы белђн нык элемтђдђ булырга, аныћ белђн берлектђ эшлђргђ тиеш.

Илебездђ большевизм тырнагы астында яшђњче халкыбызга кљрђш максатын, юлын мљмкин булган чаралар белђн ќиткерњ чарасын књрергђ џђм гомуми кљрђшкђ аларны да тартырга тырышырга.

Тљрле иллђрдђ мљџаќирлектђ яшђњче, вакытында тљрек-татар халкы­ныћ милли азатлык љчен кљрђшендђ зур хезмђтлђр књрсђткђн љлкђн кљрђшчелђребезне њз сафыбызга тартырга. Милли максатка ирешњ кљннђренђ кирђкле хђзерлек чараларын џђр ќирдђ бер максатка, бер юлга, бер тђртипкђ китерергђ.

Югарыда књрсђтелгђн мљџим бурычларны тулысынча њтђњ љчен, мил­ли кљрђш берлегенећ берничђ бњлектђн торган даими эшлђњче президиумы-комитетын тљзергђ џђм анда эшлђњчелђр сафына Идел-Урал халыкларыныћ вђкиллђрен кертергђ. Миллђтнећ укымышлы, булдыклы, ќитди кешелђре милли кљрђш берлегенећ ќитђкчелек нигезе булырга тиешлђр.

Ић кирђкле милли ихтыяќларыбызны њтђњдђ, мохтаќлыкта калган миллђтлђребезгђ ярдђм оештыруда, милли оешмабыз карамагында даими керемле милли фонд оештырырга. Милли фондны оештыру чараларын тњбђндђгечђ билгелђргђ:

а) Бљтен солдатлар, офицерлар, хезмђткђрлђр џ.б. тљрек-татарларныћ
айлык килереннђн 1% књлђмендђ милли салым оештырырга.

б) Моннан башка ихтыяри иганђлђр ќыйнау юлы белђн милли фондны
баету чаралары алып барырга.

 

III. Кљрђш берлегенећ программасы турында.

1. Корылтайныћ карар комиссиясенђ "Идел-Урал тљрек-татарлары мљстђкыйльлеге љчен кљрђш берлеге"нећ сђяси программасын эшлђп чыга­ руны џђм раслау љчен килђсе Корылтайга кертњне тапшырырга.

2. Корылтайныћ барлык материалларын аерым китап рђвешендђ татар,
урыс џђм герман теллђрендђ бастырырга.

Без, Корылтайда катнашучы Идел-Урал халыкларыныћ вђкиллђре, юга­рыда књрсђтелгђн телђклђрнећ тормышка ашырылуына ышанабыз џђм без њзебезнећ мљстђкыйльлегебез љчен большевизмга каршы кљрђшкђ барлык Идел-Урал халыкларын чакырабыз.

Карарга љстђмђ рђвешендђ Корылтай вђкиллђренећ тђкъдимнђре.

1. Легиончы Касыймов ђфђнденећ тђкъдиме:

- Безнећ хђзерге кљрђшебезне башлап ќибђрњче , шуныћ белђн милли азатлык љчен кљрђш тарихына яћа бер сђхифђ яздыручы Шђфи Алмас ђфђндегђ миллђт халкыныћ зур рђхмђтен белдерњ белђн бергђ, аны милли кљрђшнећ юлбашчысы дип танырга.

2. Ш.Нигъмђти џђм С.Габдулла ђфђнделђрнећ тђкъдиме:

- Легион џђм эшчелђр батальоныныћ бњлеклђрендђ даими эшлђњче про­ пагандачылар хђзерлђњ, аларныћ белемен књтђрњ љчен махсус бер курс оештырып, пропагандачыларны шур курста укытырга џђм аларны махсус пропагандачы дип танытырга.

Искђрмђ: Корылтайда хђрби эшлђр буенча да аерым карар кабул ителде.

Туган илебездђ яшђњче бљтен тљрек-татар халыкларына Корылтайныћ мљрђќђгате

Данлыклы тљрек-татар халкыныћ уллары џђм кызлары! Идел елгасы белђн Урал таулары арасындагы ќирлђрдђ безнећ бабала­рыбыз дљнья тетрђткђн кљчле милли дђњлђтлђрен корып, иркен, шатлыклы гомер кичергђннђр. Бу ќирлђрдђ бљек Болгар, данлыклы Алтын Урда, ан­нан соћ кодрђтле Казан џђм Ђстерхан дђњлђтлђре яшђде. Безнећ ватаныбыз Идел-Урал урыс патшалары кул астында изелеп яшђгђн дђверлђрдђ, иреккђ омтылучы батыр халкыбыз азатлык љчен шушы изге кљрђштђн туктамады. 1917 елгы инкыйлаб вакытында большевиклар, халкыбызга иркенлек турында вђгъдђлђр биргђн булып, оятсыз рђвештђ алдалады. Азатлык, иркенлек урынына патша Русиясенђ караганда да авыррак кол­лыкка тљшерделђр. Игенчелђребезне кљчлђп колхозга куып кертеп, бљлгенлеккђ, хђерчелеккђ алып керделђр. Шунлыктан књп туганнарыбыз илебезне ташлап чыгып китђргђ мђќбњр булдылар. Явыз большевиклар, халкыбызныћ дини-милли хислђрен аяк асларына таптап, 25 ел буена тук­таусыз халкыбызныћ канын эчтелђр. 1920 елны большевикларга каршы књтђрелгђн халкыбызныћ сђнђк сугышлары, миллђтебезнећ бђхете љчен корбан булган Солтангалиев џђм аныћ сафташлары, 1930 елны колхозга каршы књтђрелешлђр џђм 1937 елда књп мећлђгђн туганнарыбызныћ НКВД базларында газапланып, вакытсыз шђџит китњлђре безнећ хђтеребездђн џич чыкмый. Урыс патшаларыныћ 400 еллап халкыбызны кљчсезлђндерњ, миллђтебезне бетерњ љчен алып барган сђясђтлђрен больше­виклар тагын да кљчлерђк дђвам иттелђр. Большевиклар њзлђренећ хыя­лый ќинаятьчел ниятлђре белђн бљтен дљньяны (дљнья революциясе аша) басып алу љчен бай илебезне таладылар. Халкыбызны ач-ялангач калдыр­дылар. Безне мећђрлђп куып лагерларда ќђзаладылар, газаплы сљрген -Тљньяк баткакларында њлгђнче эшлђттелђр.


Туганнар!

Хђзерге кљндђ бљтен Европа халкы берлђшеп, Бљек Германия ќитђкчелеге астында большевизмга каршы кљрђшђлђр, шуныћ белђн бергђ Русиянећ урыс патшалары, аннан сон, большевиклар тарафыннан изелгђн халыклары да њз легионын оештырды, кљрђш берлегенђ кушылдылар. Идел-Урал халыклары (татар, чуаш, башкорт, мордва, удмурт, марилар) бер байрак, ягъни ђњвђлге азатлык иле булган хђзерге Идел-Урал байрагы астына ќыелып, большевизмны юк итњ љчен милли дђњлђт тљзњ кљрђшенђ корал тотып батыр атлыйлар.

1944 елныћ 4-5 мартында, Бљек Германиянећ Грейфсвальд шђџђрендђ ќыелган Идел-Урал халыкларыныћ милли мђќлесе - тарихи Корылтае сезгђ, якын туганнарыбызга, мљрђќђгать итђ:

Кадерле туганнар!

Халкыбызныћ гасырлар буенча алып барган азатлык кљрђшенећ тљп максаты булган азат ил, милли дђњлђт тљзњ фђкать ерткыч большевизмны бетергђн хђлдђ генђ гамђлгђ ашачак. Безнећ азатлыгыбыз мљстђкыйль Идел-Урал дђњлђте тљзњ идеясе, хђзерге кљндђге милли оешмабыз бљтен Ев­ропа мђмлђкђтлђре тарафыннан танылды. Ерткыч Сталин, хђйлђкђр инг­лиз - америкалы капиталистлар мђнфђгате љчен сезнећ каныгызны тњгђргђ мђќбњр итеп, сугыш кырларына куа. Љйдђ калган туганнарыгыз, хатын, бала, ата-аналарыгыз ачлык-ялангачлыкта џђм чыдый алмаслык авыр хезмђтлђр белђн ќђфа чигђлђр.

Онытмагыз, туганнар!

Безнећ халкыбызныћ бђхете, азат тормышы большевикларны юк иткђндђ генђ тђэмин ителђчђк. Халкыбызны кол иткђн большевиклар фай­дасына кан тњкмђгез! Бљек Германия џђм бљтен Европа халыклары белђн берлектђ без, большевизмны тар-мар итеп, илебезне азат итђчђкбез.

Большевикларныћ ић ахыргы кљчлђрен салып, фронтта казанылган кайбер "ућышлыклары" хђзерге сугышны хђл итђ алмый. Киресенчђ, мил­лионнарча алданган туганнарыбызны каннарын файдасызга гына тњгњ бу­лып калачак. Якын килђчђк кљннђрнећ берендђ большевизмга каршы хђзерлђнгђн дђџшђтле кљчлђр хђл иткеч џљќњм ясаячак. Шуныћ белђн большевизм юк ителђчђк. Большевиклар тарафыннан њлемгђ хљкем ителгђн вак миллђтлђргђ тиздђн балкыган кояш туачак. Шуныћ љчен без сезне, туганнарны, большевизмга каршы милли мљстђкыйльлек яулап алу љчен кљрђшкђ чакырабыз. Њзебезнећ милли дђњлђтебезне, азат Идел-Уралны тљзегђн вакытта гына кић иреклек, мул ќир, якты тормыш ала­чакбыз. Без большевизмга каршы азат илебез љчен гадел тормыш дљреслеген урнаштыру љчен кљрђшђбез.

Большевизм тырнагы астындагы тљрек-татар уллары! Коралларыгызны ташлап, безнећ якка, Германия ягына, азатлык љчен кљрђшњче њз туганна­рыгыз ягына чыгыгыз! Бу тарихи, изге кљрђшкђ катнашырга ашыгыгыз! Сезне без кљтђбез!

 

Idel-Ural qorbltajb.- Berlin, 1944, 16-26, 68-73 b.

 

Вступительную статью и документы к публикации подготовил

доктор исторических наук

Искандер Гилязов