2000 3/4

Ђхмђтџади Максуди

Ђхмђтџади (Џади) Максуди - XX йљзнећ башында мђгариф, татар вакытлы матбугаты љлкђсендђге џђм иќтимагый эшчђнлеге белђн татар халкы тарихында тирђн эз калдырган џђм њз заманыныћ ић зыялы, укымышлы, аб­руйлы шђхеслђреннђн берсе.

Гомере буе «миллђт бабасы» Исмђгыйль Гаспринскийны њзенећ остазы дип санаган, аћа тирђн ихтирам хислђре белђн яшђгђн Џ.Максуди бар белемен, кљчен, гомерен милли тђрђкъкыятькђ хезмђткђ багышлаган. Ул - ты­рыш, сђлђтле, ќђдитче мљгаллим, педагог. Мљгаллимнећ нинди икђнлеге укучыларында књренђ: Гаяз Исхакый, Садри Максуди - аныћ шђкертлђре. XX йљз башы татар милли хђрђкђтендђ актив катнашкан зыялылар, татар ќђдит мђктђплђрендђге йљзлђрчђ мљгаллимнђр аныћ «блестящей педагогической деятельности» нђтиќђсе дђ.

Казандагы бертуган Юнышларныћ мљселман балалары приюты директоры потомст­венный почетный гражданин М.Ю.Юнысов та­рафыннан Џ.Максудиныћ њз приютындагы 1898 елдагы эшчђнлегенђ бђя биргђн аттестатта ђнђ шундый юллар бар.

Чыннан да, Џ.Максудиныћ татар мђгарифе љлкђсендђге эшчђнлеген њзен бер инкыйлабка тићлђп буладыр.

Ул њзенећ мђгариф љлкђсендђге фђнни-педагогик эшчђнлеген татар ђлифбасына алты хђреф, ягъни «Имлядђ ишетелгђнчђ язу тиеш­ле» дигђн кагыйдђ кертњдђн башлап ќибђрђ. Шушы кагыйдђсенђ нигезлђнеп, уку-укыту љчен дђреслеклђр, сњзлеклђр, татарча, русча, фран­цузча њзљйрђткечлђр - барлыгы 40 лап хезмђт яза.

1894 елда, яћача - ќђдитчђ тљзелгђн бе­ренче татар ђлифбасы авторы булып танылгач, Џ.Максудины И.Гаспринский Бакчасарайга Зынќырлы мђдрђсђсенђ укытучы итеп чакыра. Џ.Максуди башта Тљркиягђ китђ, анда ул љч айлап яши, язучы Мидхђт белђн таныша, «Икъдам» гђзите редакторы Ќђњдђт белђн дус­лаша, аннан гђзитчелек серлђренђ љйрђнђ. (Бу танышлыклары 1938 елда НКВД органнарына аны пантюркизмда, панисламизмда, Тљркия файдасына шпионлык итњдђ гаеплђргђ тљп сђбђп булачак ђле). Тљркиядђн кайтышлый ул Бакчаса-райда туктала, яћача уку-укыту сис­темасына књчкђн Зынќырлы мђдрђсђсендђ мљгаллимлек итђ, бер њк вакытта «Тђрќеман» гђзитендђ дђ эшли.

1896 елда Џ.Максуди Казанга кайта џђм 1896-1899 нчы елларда, њзлегеннђн укып, учительская школа курсы буенча имтиханнар бирђ, учи­тель исемен ала.

1899 елда 31 яшьлек Џ.Максуди 16 яше дђ тулмаган Зђйнђп Сљлђйман кызы Мишкина белђн никахлаша. (Зђйнђпнећ ђнисе Бибифђхрибану Ире белђн аерылышкан була). Кызын та­тар ќђмђгатьчелегендђ исеме таныл­ган кеше, яхшы кеше - Џ.Максуди сорагач, авырлык, зур тырышлык белђн дљнья књргђн Бибифђхрибану бик сљенеп риза була. «Ђти ђнине љйлђнешкђн     елларыннан     башлап, укыткан џђм яхшы укыткан булырга тиеш,  чљнки безнећ барыбызны да ђни укытты. Ђти белђн ђни идеаль парлар иде, алар гомерлђре буе, нинди генђ авыр чорлар кичермђсеннђр, бик тату, матур яшђделђр», -ди кызлары Бђхрђмия апа Сђйфуллина.

1917 елга кадђр Џ.Максуди њзе дђ бертук­таусыз укый, белем эсти, њзе белгђнне башка­ларга да љйрђтђ. Кыскасы бу чорда ул -мљгаллим-педагог, џђрберсе берничђ кат басы­лып барган дђреслеклђр авторы, беренче татар милли китапханђсе мљдире (1906 елда ачыла).

1906 елдан - 1918 елга кадђр «Йолдыз» гђзитенећ нашире џђм редакторы. Казан шђџђр думасында гласный, «Иттифак ђл-мљслимин» партиясен џђм аныћ ике съездын оештыручы­ларныћ берсе, 1917 елныћ июль аенда игълан ителгђн Эчке Русия џђм Себер тљрек-татарларыныћ Милли-мђдђни мохтђрияте Милли Идарђсе ђгъзасы.

Лђкин Октябрь инкыйлабыннан соћ инде 25 елдан артык мљгаллимлек иткђн, гомере буе белем-тђрбия орлыклары чђчкђн, берничђ дистђ дђреслек язып бастырган, 6 тел белгђн галим­нећ, 12 еллык журналистлык тђќрибђсе бул­ган, ягъни Г.Батталныћ «Ике Максудилар» ки­табында ђйтелгђнчђ, «табигате белђн практик, эш кешесе, укыту буенча зур тђќрибђле бу фидакарь зыялы, яћа дђреслеклђр язу белђн бергђ, тљрле уку-укыту ђсбаплары да тљзегђн, уку-укыту љлкђсендђ яћа методлар кертеп ќибђргђн, ќђдитчелекне ныгыту, тарату љчен туктаусыз эш алып барган» Џ.Максудиныћ со­вет системасына кирђге калмый. Дљрес, аћа ВЦИК џђм СНК карары белђн 1927 елда башта 50, аннан 100 сум књлђмендђ пенсия билгелђнђ. Ул башта педагогика институтында гарђп теле укыта, аннан чыгарылгач, бер артельгђ китап тљплђњче булып эшкђ керђ. Аныћ њз акчасына салынган йорты тартып алына, њзе бљтен га­илђсе, искиткеч бай, зур китапханђсе белђн бер фатирдан икенчесенђ  -  кечерђгенђ  -  књчеп йљрергђ мђќбњр ителђ.

Џ.Максуди кулга беренче мђртђбђ 1933 ел­ныћ 16 гыйнварында алына. Ул контрреволю­цион ВСФП (Всесоюзная социал-фашистская партия) оештыруда џђм Совет властенђ, парти­ягђ каршы эш алып баруда гаеплђнђ. 4232 нче номерлы ђлеге эш буенча барлыгы 95 кеше кулга алына, тора-бара бу исемлектђге «гаеплелђрнен,» саны инде 109 кешегђ ќитђ. Исемлектђ беренче булып Џ.Максуди тора, ан­нан Апанаевлар (барлыгы 6 кеше), Гариф Ба-дамшин (I Дума депутаты), Кђлимулла Хђсђнов (I, II Дума депутаты, «Дума» гђзите редакто­ры), Кђшшафетдин Тђрќемани, Ильяс Алкин, Сљнгат Мђџдиев џ.б. (4232 нче номерлы бу «Эш»не оештырган НКВД органнары Татар­станныћ Балтач, Арча, Балык Бистђсе, Дљбъяз районнарыныћ, Казан шђџђренећ элекке мулла-мљдђррислђрен, укытучыларын - зыялы катла­мын ќыеп алган џђм «Совет властенђ каршы кораллы восстания оештыру» эшен алып баруда гаеплђнеп, тљрлесен-тљрле срокка хезмђт лагерьларына, сљргеннђргђ хљкем иткђн). Югарыда исемнђре саналган шђхеслђрнећ берсе дђ њзлђренђ ягылган «гаеплђрне» таны­мыйлар, беркем љстеннђн дђ «показание» бирмилђр. 109 кешенећ 47 сенђ суд була. Ђ К.Тђрќемани, И.Алкин - барлыгы 13 кешегђ аерым суд оеш­тырыла.

Сљнгат Мђџдиев - олы язучыбыз мљхђммђт Мђџдиевнећ ђтисе - контрре­волюцион оешма ќитђкчесе Џ.Максуди белђн турыдан-туры бђйлђнештђ торуда гаеплђнђ. Лђкин ул барлык га­еплђњлђрдђн дђ кискен тљстђ баш тарта џђм: «Мин њземне бернђрсђдђ дђ гаепле дип санамыйм», - ди. Ђ Кђшшафетдин Тђрќеманигђ исђ эмиграциядђге С.Максуди белђн бђйлђнештђ тору џђм советларныћ «бесчинство»лары турында­гы мђгълњматлар ќыеп, аћа ќиткереп бару гаебе тагыла.

Бу елларда ђле НКВДныћ ќђза бирњ машинасы тђгђрмђчлђре тулы тиз­лек белђн ђйлђнмђгђн, књрђсећ: њзенећ «контрреволюцион ятьмђсен ярты Татарстан территориясенђ ќђйгђн џђм 109 кешене бергђ туплаган ВСФПнећ ќитђкчесе» Џ.Максудины љч елга Киров шђџђренђ сљргенгђ сљрђлђр. Џ.Максуди сорау алулар вакытында да, судта да гаеплђнњчелђр љстеннђн «показания»лђр бирмђгђн џђм њз љстенђ дђ (кайбер кечкенђ га­еплђрдђн тыш) гаеплђр алмаган.

Киров шђџђрендђ сљргендђ вакытта Џ.Максуди кљнчыгыш фђлсђфђсенђ багышланган «Восточная (тюрко-арабская) логика» дигђн хезмђтен яза. Хезмђтнећ кереш љлешендђ ул: «Минем логикам иске, формаль схоластик ло­гика тњгел, ђ югары яћа диалектик логика», -дигђн нђтиќђ дђ ясый. Ђлеге хезмђтне (300 бит чамасы) Киров шђџђрендђге фђнни секция бюросы машинкада басып бирђ. (Кулъязманыћ икенче нљсхђсен кызы Бђхрђмия апа Милли китапханђгђ  тапшырган,  ђ  беренче  нљсхђсен Џ.Максуди СССР Фђннђр Академиясенећ Кљнчыгыш бњлегенђ ќибђргђн булса кирђк), Ђмма инде кабат кулга алынган џђм 1938 елныћ 8-9 мартында булган сорау алуларда 70 яшьлек Џ.Максуди њзенећ «пантюркистская, панисламистская, повстанческая контрреволюци­онная организация» ђгъзасы икђнен танырга мђќбњр ителђ.

Бер елга якын дђвам иткђн сорау алулар, хурлау-кыйнаулар њз эшен эшли: Џ.Максудины 1938 елныћ 22 августында Казан психиатрик больницасына салалар. Озак тикшеренњлђрдђн соћ, 1939 елныћ 2 февралендђ, сђламђтлеге на­чар дип табылып, Џ.Максудига ачылган «Эш» туктатыла".

Џ.Максуди 1995 елда РФнећ «Сђяси репрес­сия корбаннарын реабилитациялђњ» турындагы законы нигезендђ аклана.

 

Фђридђ Гаффарова,

тарих фђннђре кандидаты