2000 3/4

Чура - халык батыры

Чура батыр - кайбер тљрки халыкларда гаять популяр исем. Аћа багышланган књлђмле эпик ђсђрлђрнећ туган урыны — заманында Алтын Урда дђњлђтенђ берлђштерелгђн, уртак тарихи язмышка ия тљрки халыклар яшђгђн тљбђклђр. Татар, кырымтатар, нугай, казакъ­ларда "Чура батыр" ("Чора батыр", "Шора ба-тир", "Шора батыр") дастаннары мђгълњм та­рихи вакыйгадан соћ - Казан каласы урыс дђњлђте тарафыннан яулап алынгач, ягъни XVI йљз урталарыннан соћгы дђвердђ барлыкка килгђннђр дип уйларга кирђк. Ђсђрлђрнећ эчтђлеге, образлар системасы, идея юнђлеше шушы фикерне раслый. Нарык угылы Чураны џђр халык ил азатлыгы љчен кљрђштђ сурђтли, њзенећ милли каџарманы итеп гђњдђлђндерђ, аныћ язмышын Казан ханлыгы белђн бђйли. Нђкъ менђ тарихи вакыйгалар бердђйлеге тљрки дастаннарны њзара якынайта да. Аларда XVI йљзнећ беренче яртысында Казан-Кырым, Ка-зан-Мђскђњ мљнђсђбђтлђре турыдан-туры чагы­лыш тапкан.

Чура Нарыковны шушы чорда Казанда яшђп, сђяси џђм дипломатик эшчђнлек алып барган шђхес буларак белђбез. Биографиясе эпик югарылыкка књтђрелгђн ђлеге зат 1526-1546 елларда хљкњмђт эшлђрендђ актив кат­нашкан атаклы Казан бђге булган. Тљрки дас­таннарны гомуми планда тарихи чынбарлык белђн янђшђ карасак, Чура бђктђн тыш та аларда Казанга мљнђсђбђте булган кешелђрнећ дастаный образларын табарга мљмкин. Мђсђлђн, Чураныћ атасы Нарык Казан мирзасы булган, Колынчакныћ (дастаннарда ул - тљп каџарманныћ кљрђштђш дусты) прототибы Ка­зан ханлыгында кљнчыгыш тљркем яисђ Кырым тарафдары Кошчак углан булырга мљмкин, Шаџгалине исђ, џич икелђнмичђ, 1519-1521, 1546, 1551-1552 елларда тђхет билђгђн Шаџгали хан образы дип књрсђтђ алабыз. Ка­закъ халык вариантындагы Исым би чынлыкта Чура Нарыковныћ туганы Ислам би тњгел микђн дип уйларга нигез юк тњгел. Ислам би

- Казанда 1545 елдан Сђед Боерган, Кадыш бђк џђм Чура Нарыковлар ќитђклђгђн фирка тарафдары. 1546 елныћ кљзендђ ханга оппози­циядђ торган кљнбатыш фиркасе ќићелгђч, ул Мђскђњгђ качкан, ђмма 1552 елныћ 9 мартында ясалган дђњлђт тњнтђрелешендђ њзен Казан пат­риоты итеп таныткан: Кибђк џђм Аликђй На-рыков белђн бергђ Ислам би, Казанга урыс гаскђрлђре якынлашуын хђбђр итеп, кала кап­каларын яптырткан. Нђтиќђдђ, Казан ханлы­гын Мђскђњгђ тыныч юл белђн ирекле кушу барып чыкмый калган. Ислам би 1552 елныћ 9 март тњнтђрелешеннђн соћ Тау ягыннан урыс­ларны куу сугышында џђлак булган дип исђплђнђ.

Чура батыр образыныћ татар халык иќатында чагылышын књзђткђндђ берничђ жанр ђсђрлђрендђ аныћ исеме телгђ алыну мђгълњм була. Бездђ аћа багышланган дастан, риваять янђшђсендђ књлђмле генђ бђет тђ шул ук батыр турында сљйли икђн бит! Башка тљрки эпослар тђэсирен дђ истђ тоткан хђлдђ, татарларда "Чура батыр" дастаны барлыкка килњгђ нђкъ менђ аныћ тљрле жанрларда эз­лекле яктыртылышы, образныћ популярлыгы сђбђпче булгандыр дип карау да хата булмас. Татар бђете герое да дастаннар каџарманы Чура рухына гаќђеп якын тора. Казан татарларында бу ђсђр "Казан бђете" исеме белђн билгеле бул­ган. 1983 елда бђет "Татар халык иќатьГныћ Бђетлђр" ќыентыгында басылган, ђмма, мђгълњм сђбђплђр аркасында, Чурага багышлан­ган љлеш тљшереп калдырылган. Аныћ тулы тексты Н.Ф.Катановныћ "Исторические песни Казанских татар" дигђн китабында теркђлгђн (Казан, 1899).

Ђйтергђ кирђк, бђеттђ Болгар чорыннан алып Казан алыну вакыйгаларынача татар хал­кыныћ кыскача тарихы яктыртылган. Аксак Тимернећ Габдулла хан кулыннан Болгар шђџђрен алуы турында сљйлђп башланган бђет алга таба Казан ханлыгы вакыйгаларына књчђ, гасырлар буе мљселманнарныкы булган каланыћ урыс кулына тљшње тирђн фаќига буларак искђртелђ.

Казан шђџђре урыслар тарафыннан яулан-ган чорда Касыйм хан угылы Йђдкђрнећ тђхеттђ утыруы мђгълњм. Ул Казанда озак ханлык итмђгђн (1552 елныћ марты - 1552 елныћ октябре), тарихта ќитди эз калдырма­ган. Тарихи чыганаклар књрсђтњенчђ, Иван IV Казанны алган вакытта Йђдкђр хан урысларга ђсир тљшђ. Бђеттђ шушы шђхес књккђ чљеп мактала, аныћ "тугыз йљз илле ќидедђ" дљньядан китње ђйтелђ. Халык иќатында тари­хи фактлар шул рђвешчђ бозылган. Имеш, Йђдкђрнећ бик булдыклы бер кызы булган, атасы аны тђхет варисы итеп калдырган. Казан ханыныћ кызы турындагы сюжетка бђет кенђ тњгел, Чура батырга багышланган дастаннар да еш мљрђќђгать итђ. Документаль чыганаклар белђн расланмый торган ђлеге образ халык иќатында популярлык тапкан.

Ханнарныћ хронологик тђртибен њзгђртеп, Йђдкђр ханнан соћ бђет Шаџгалигђ, ул идарђ иткђн чорда Казанныћ тормыш-кљнкњрешен тасвирлауга књчђ. Шаџгали тђхеттђ соћгы тап­кыр 1551-1552 нче елларда, ђ Йђдкђр аннан соћ утырган. Чорныћ гомуми атмосферасы исђ бђеттђ дљрес чагылыш тапкан. Монда Казан-Мђскђњ арасында XVI йљз урталарына таба даими булып торган орыш-кљрђш картинасын књрергђ мљмкин.


Урыслар хђбђрдар ие, мљселманнар бихђбђр ие,
Шђџри Казан ќанында орыш-тукыш булдыя.
Ул орыштан булмады, Казан шђџђрен алмады.

Ошбу Зљя тавында урыс кала салдыя.

Чура образы бђеткђ Иван IV кылган гамђллђр белђн килешмичђ, урысларга каршы књтђрелгђн халык арасыннан чыккан батыр бу­ларак килеп керђ:


Бар иде бер мэр ди Хода, исеме аныћ Чура.
Куп урысны кырырга Ходай мђдђд бирде йа.

Чура - татар халык иќатыныћ барлык жанрларына хас булганча, ханлыкта атаклы пђџлеван, азатлык љчен кљрђшкђ књтђрелгђн шђхес.  Ул  -  Казан  халкы љчен бердђнбер љмет,   шућа  да   авыр   минутта  халык   аћа мљрђќђгать итђ:

 

Диделђр аћар, щђ, Чура, булырсыћ мђрди Хода,

Алланыћ хљкеменђ нидер чара? Ибан урысны син тура.

 

Бу урында бђет дастан жанрына якыная кебек: џђр икесендђ Чура курку белмђс батыр дип тђкъдим ителђ, аћа дан ќырлана. Чура батыр бђеткђ ић киеренке вакытта килеп керђ, аныћ эш-гамђллђренђ кић урын бирелђ. Дас­тандагы кебек, бђеттђ дђ Чура батыр идеал-лаштырылган, хђтта Алла бђндђсе итеп књрсђтелгђн. Бђет герое дастаннар каџарманы рухына искиткеч якын тора, хђтта мђгълњм Чура образын тулыландыра да.

Тарихи чыганаклар књрсђтњенчђ, Казан алынганда Чура Нарыков њтерелгђн була. Бђетне иќат итњче гади халык вђкиле тарихи фактны исђпкђ алып бетермђгђн булса кирђк. Чура урыс патшасына килеп, аныћ чатырына њтеп керђ, патшаныћ башын чабып љзђ. Бу ва­кытта дошман патшасы ашап утырган була, љзелгђн башы ашына килеп тљшђ. Алдарак урысларныћ књп, кљчлђре ќитђрлек булуы ђйтелгђн иде. Патшаныћ њлемен артык сами-милђштерњгђ аклангандай, я булмаса, урыс патшасын каралтыбрак књрсђтер љченме, бђеттђ тњбђндђге юллар китерелђ:

Акылы ќуктыр башында, књп халкы бар кашында

Ник боермады бер башына: ыстрог торыћ кашымда.

Казакъ халкында шундый бер ќыру сакла­нып калган, 12 куплетлы бу ђсђрдђ Алла рђхмђте белђн књп урыс гаскђрен кырып Ка­занга кергђн Чура батыр турында сљйлђнђ. (Ђлеге текст А.С.Орловныћ "Казахский героиче­ский эпос" дигђн хезмђтендђ телгђ алына (М., 1945)). Халык аннан урыс Иванны њтерњен со­рый. Чура, Иван кичке ашын ашап утырган ќиргђ килеп, аныћ башын чабып љзђ. Казакъ халык ќыруы татар бђетендђге сюжетка тђћгђл килђ.

Бђет - татар халык иќатыныћ трагик жанры. Иван IV нећ Чура тарафыннан њтерелње бу очракта трагедия булып санала ал­мый, ђ Чура батырныћ њлеме турында "Казан тарихы" берни дђ сљйлђми. Чура батырлыгын, урыс патшасыныћ њлемен тасвир иткђннђн соћ бђет чын мђгънђсендђ фаќигале вакыйгага књчђ - Казанны урыс явы басып алу турында сљйли.

Чура батыр образыныћ дастан џђм бђет жанрындагы уртаклыгы 1) ил белђн кемнђр генђ идарђ итмђсен, халык арасында Чура ке­бек пђџлеваннар булган, дигђн идеядђ; 2) чит ил баскынчыларына каршы чыккан шђхеслђрнећ халык тарафыннан хуплануында; 3) вакыйгалар бердђйлегендђ (Казан алыну фаќигасе) чагылыш тапкан дип књрсђтергђ мљмкин.

Халык иќатына књбрђк књз салган саен, Чура образыныћ прототибы шул бер њк шђхес булуына инанасыћ. Казан ханлыгында кылган эш-гамђллђре џђм, бђлки, тарихи документларда билгелђнмђгђн ниндидер гаќђеп батырлыгы аны халык арасында популярлаштырган, дастан, бђет, риваятьлђрдђ идеаллаштыруга китергђн булса кирђк. Гоумђн, бу процессны тарих белђн бђйлђњдђн азмы-књпме читкђ китеп, халыкныћ милли каџарманны њз иќатында чагылдырырга омтылышы, иќади ихтыяќ нђтиќђсе дип ка­рау да дљрес булыр.

Тњбђндђ сезнећ игътибарыгызга "Казан бђете"нећ тулы текстын тђкъдим итђбез.

 

Казан бђете

Тарихы ќиде йљздђ1 килде Тимер Болгарга

Габдулла ханныћ2 кулындин Болгар шђџђрен алдыя.

 

Ул бњлекнећ соћында, Казан суы буенда

Ике угылы3 килгђн дђ Казан шђџђрен салдыя.

 

Ике йљз алтмыш ике ел Казан мљселман кулында,

Ахыр бары соћында урыс халкы алдыя.

 

Газыйлары4 књп иде, муллалары књп идее

Галимнђре књп иде заманы Йђдкђр5 ирдия.

 

Бу ќиџан мљнђњвђр6 иде, ќђбер вђ ќђфа юк иде,

Мљрид7-мљршид8 књп иде, заманы хуп ирдия.

 

Галимнђре дус иде, Мљршидлђре хасс9 иде,

Барча дошман пђст10 иде заманы Йђдкђр ирдия.

 

Йђдкђр ханныћ бер кызы калды тугыз яшендђ,

Халык ишле эчендђ књп акыллы ирдия.

 

Тугыз йљз илле ќидедђ11 Йђдкђр китте дљньядан,

Атасыныћ урынына хан булырсыћ дидея.

 

Син мљђннђс12 тњгелмесђн? Ханга лаек тњгелмесђн?

Монча ирлђр барында хан булмасмын дидея.

 

Ошбу сњздђн гыйбрђт алды, бу дљньяны юкка санды

Атасыныћ соћында њз ќанын њзе алдыя.

 

Нђселендђ бер ир бар иде, исеме аныћ Шаџгали13

Шифаларга14 яр ирде, тоткын булмыш ирдия.

 

Књп халаек бардылар, књп мал биреп алдылар.

Ошбу шђџре Казанга хан кылдылар ирдия.

 

Шђџре Казан эчендђ Шаџгали џђм хан булды,

Дљнья дигђн сарайга ќђбер вђ ќђфа тулдыя.

 

Њз-њзен џђм белмђс, књзе џђм малга туймас,

Урыслардан мал алып, дарыга су койдыя.

 

Урыс халкы ишђйде, Шаџгалигђ кушылды,

Шаџгалидђн Ибан урыс Казан шђџрен алдыя.

 

Ибан урыс зур булды, мљселманнар хур булды,

Ничђ вђли15, ничђ газый Шђџадђтлђр16 таптыя.

Урыслар хђбђрдар иде, мљселманнар бихђбђр иде,

Шђџре Казан янында орыш-тукыш булдыя.

 

Ул орыштан булмады, Казан шђџђрен алмады,

Ошбу Зљя тавында урыс кала салдыя17.

 

Мљселманнар књрделђр, сорап, эзлђп килделђр,

Ошбу безнећ ќиребезгђ кайдан килдећ, дидея.

 

"Кайдан, урыс, килдећ син, монда мђкам18 кылып син?

Кемнђн рљхсђт алып син?" — дигђн, ќиџад19 кылдыя.

 

Бар иде бер мђрди20 Хода, исеме аныћ Чура,

Књп урысны кырырга Ходай мђдђд21 бирдея.

 

Диделђр аћар, ќђ, Чура, булырсыћ мђрди Хода

Алланыћ хљкеменђ нидер чара? Ибан урысны син тура.

 

Килеп ќитте Чура батыр, урыс ханы чатырда ятар,

Чатыр эченђ кергђн дђ башын кисеп алдыя.

 

Утырган иде ашына, ашы ќитте башына,

Ашы алдыннан киткђнче башы тљште ашына.

 

Акылы юктыр бер башында, књп халкы бар каршында

Ник боермады бер башына, ыстрог торыћ22 каршымда.

 

Кисте аныћ башыны, агызды џђм каныны,

Ул дошманныћ ќаныны ќђџђннђмгђ бирдея.

 

Тугыз йљз илле тугызда тычкан елы иде анда,

Гакрђбнећ икенче кљнендђ Ибан урыс алдыя23.

 

1. Фольклорга хас булган тарихи тљгђлсезлек: тарихы ќиде

йљз — милади 1300 ел була, Аксак Тимернећ исђ Болгарга 1391 елда якынлашуы мђгълњм.

2. Габдулла хан — Болгар ханнарыныћ берсе.

3. Риваятьлђргђ караганда, Казан шђџђрен Габдулла ханныћ улы — Алимбђк белђн Алтынбђк салдырган.

4. Газый — дошман белђя сугышучы.

5. Йђдкђр хан — Казанныћ соћгы ханы.

6. Мљнђњвђр — якты, нурлы.

7. Мљрид — берђњгђ иярњче, шђкерт.

8. Мљршид — туры юл књрсђтњче.

9. Хасс — биредђ: ќђмгыятьнећ югары катлавы.

10. Пђст — тњбђн, хурлыклы.

11. Ялгыш дата китерелгђн.

12. Мљђннђс — хатын-кыз.

13. Шаџгали — 1519-1521, 1546, 1551-1552 елларда Казан тђхетен билђгђн.
14. Шифаларга яр-авыр хђллђрдђн коткаручы булуы куздђ тотыла.

15. Вђли — изге.

16. Шђџадђт — сугышта шђџит булу.

17. Биредђ 1551 елда Свияжск кальгасы тљзелњ турында суз бара.

18. Мђкам — биредђ: урын.

19. Ќиџад — сугыш, изге сугыш.

20. Мђрди — биредђ: батыр, кыю мђгънђсендђ.

21. Мђдђд — ярдђм, булышлык.

22. Ягъни, строго тор, яхшы сакла мђгънђсендђ.

23. Фольклорлашу процессында тарихи фактлар бозып књрсђтелгђн.

Лилия Ибраџимова,
Татарстан ФАнећ Г.Ибраџимов исемендђге
Тел, ђдђбият џђм сђнгать институты фђнни хезмђткђре