2000 3/4

«Мђгълњмате Мђхкђмђи шђргыя Оренбургия»

Татар телендђ газета-журнал чыгару фи­кере XIX гасыр башыннан ук яшђп килђ. Безгђ Иван Запольский, Хљсђен Фђезханов, Ка юм Насыйри, Таќетдин Котлыяров џђм башка ларныћ проектлары булуы билгеле1. Лђкин Россия самодержавиясенећ рус булмаган халыклар га карата сђясђте бу хыялларны бер гасыр буе на диярлек тоткарлый. Татар телендђ вакытлы матбугатка рљхсђт бары тик 1905 елгы револю­ция нђтиќђсендђ генђ алынды. Беренче татар газетасы - «Нур» - 1905 елныћ сентябрендђ Санкт-Петербургта Гатаулла Баязитов тарафын­нан нђшер ителђ башлый2. Ниндидер бер-ике ел эчендђ татар телендђ газета-журналлар Ка­зан, Оренбург, Мђскђњ, Ђстерхан, Уфа, Самара џђм башка бик књп урыннарда чыга башлый џђм, соћгы мђгълњматлар буенча, 1905-1925 нче елларда алар дњрт йљзгђ якын исемдђ чыккан3. Юнђлеше џђм аудиториясе белђн татар вакытлы матбугаты бик књп тармаклы була. Алар арасыннан берничђ типны аерып књрсђтергђ булыр иде: 1) тљрле социаль-демографик тљркемнђрнећ их­тыяќларын канђгатьлђндерњче матбу­гат, мђсђлђн, хатын-кызлар, яшьлђр љчен («Сљембикђ», «Азат хатын», «Тђрбияи-ђтфаль», «Балалар дљньясы», џ.б.); 2) кешелђрнећ профессиялђре бу­енча ихтыяќларына ќавап бирњче га­зета-журналлар, мђсђлђн, сђњдђгђрлђр, промышленниклар љчен («Русия сђњдђсе», «Игъланат», «Икътисад»), мђгариф хезмђткђрлђре љчен («Мљгал­лим», «Мђгариф», «Мђктђп») џ.б.4 Матбугат идеологик юнђлеше буенча да берничђ тљркемгђ бњлњ дљрес булыр иде. Болар: пролетар (большевистик), демократик, либераль-буржуаз џђм консерватив-монархистик. Шулай ук сатирик џђм юмористик матбугат бу­луын да искђртеп њтђргђ кирђк Яшен», «Уклар», «Ялт-Иолт» џ.б.). Ђлбђттђ, мондый бњленешне бик њк тљгђл дип ђйтеп булмый. Шулай да ул безгђ матбугатыбызныћ ни дђрђќђдђ тљрле булуын аћларга ярдђм итђ.

Лђкин, кызганычка каршы, элекке идеология 1917 елга кадђр чыккан газета-журналларыбызны комплекслы рђвештђ љйрђ­нергђ мљмкинлек бирмђде. Татар матбугаты буенча фђнни хезмђтлђрнећ књпчелеге революци-он-демократик џђм большевистик характер-дагыларга туры килђ, беркадђр буржуаз-демократик, сатирик џђм балалар матбугаты љйрђнелде5. Ђ дини яки клерикаль-монархистик типтагы газета-журналлар тарихи чыганак бу­ларак зур кыйммђткђ ия булуларына карама­стан, љйрђнелмичђ, «кара фикерле» дигђн мљџер сугылып, читтђ калдылар. Кайбер галимнђр, язучылар алардан беркадђр файдаланса да, бу љлкђдђ нинди дђ булса хезмђтне атап булмый.

Журнал турында сњз барганда, исеме «Мђгълњмат» дип кенђ аталса да, тулы исеме -«Мђгълњмате Мђхкђмђи шђргыя Оренбургия». Бу юкка гына тњгел, чљнки аныћ нашире -Мђхкђмђи шђргыя Оренбургия, хђзергечђ ђйт­сђк, Диния нђзарђте була.

Журнал чыгару белђн турыдан-туры бђйле булган бу оешманыћ тарихы белђн кыскача гына таныштырып њтњне мђгъкуль саныйбыз. Екатерина II нећ 1788 елныћ 22 сентябрендђге Гали фђрманы6 белђн, Мђхкђмђи шђргыягђ ни­гез салына. Ђби-патшага исђ бу фикерне Сем-бер џђм Уфа генерал-губернаторы барон Игель-стром ќиткерђ. Бер елдан соћ барон Игельст-ромныћ 1789 елныћ 4 декабрендђге фђрманы7 белђн Дини идарђ оешып бетђ. Ђби патша Мђхкђмђнећ низамнамђсен дђ, структурасын да, макскатларын да њзе билгели, хђтта «мљфти» вазифасын да њзе кертђ8.

Мђхкђмђи шђргыя Екатерина II нећ мљселманнарга карата мђрхђмђтле булганы љчен тљзелмђве билгеле, ђлбђттђ. Бу оешманыћ тљп вазифасы - мљселманнарныћ патша хљкњмђтенђ каршы књтђрелњен булдырмау, аларны књндђм, сабыр булырга љндђњ. Кыскасы, Мђхкђмђи шђргыя самодержавиенећ бер терђге ролен њти башлый. Аныћ хокуклары да юк дђрђќђсендђ генђ була. Лђкин, революциягђ кадђрге чорда диннећ халыклар тормышында нинди роль уй­навын истђ тотсак, бу вакыйгадан соћ ислам дине рђсми рђвештђ таныла, кљчлђп чукынды­рулар кими. Мђхкђмђи шђргыя мљселманнар арасында дини тормыш белђн идарђ итђ: губернатор рљхсђте белђн руханиларны эш урынына билгели, алардан имтиханнар ала, дини мђсьђ­лђлђр буенча фђтвалар бирђ, никах, метрика эшлђрен аћлата, тљрле циркуляр, књрсђтмђлђр чыгара.

Лђкин руханилар џђм, гомумђн, мљсел­маннар белђн бђйлђнеш начар була, чљнки ара­лашу чарасы бумлый. 1905 елгы революция бу хђлдђн чыгу мљмкинлеген бирђ. Мђхкђмђи шђргыя Оренбургия 1908 елда Уфа шђџђрендђ њзенећ рђсми органы - «Мђгълњмат» журналын чыгара башлый.

Исмђгыйль Рђмиев мђгълњматларына кара­ганда, «Мђгълњмат» 1908 елда чыга башлый, 1911 елныћ октябрендђ басылган бер мђкалђсе љчен, мљфти М.Солтанов ђмере белђн туктаты­ла, 1916 елда яћадан чыга башлый џђм 1917 елныћ февралендђ бљтенлђй туктый, барысы 70 номер була9. Лђкин бу дљреслеккђ туры килеп бетми. Журналны љйрђнњ шуны књрсђтте: «Мђгълњматыћ барысы 95 саны дљнья књрђ, соћгысы 1917 елныћ февралендђ тњгел, ђ бђлки сентябрендђ чыга. 1911 елда ул бљтенлђй чык­мый. 1910 елныћ ноябреннђн (61 нче сан) соћ туктатыла10. Мљхђммђтсафа Баязитов мљфти булгач, журнал 1916 елныћ гыйварыннан яћадан басыла башлый. Туктатылуныћ сђбђп­лђре турында нинди дђ булса тулы мђгълњ­матлар юк. Без журналныћ ябылуына 1910 ел­ныћ 61 нче санында басылган «Ибтидаи мђктђп вђ тђгълим мђсьђлђсе хакында» дигђн мђкалђ сђбђпче булган дип уйлыйбыз11. Мђкалђнећ асылы шуннан гыйбарђт: Оренбург театрында 3000 кешелек мљселман (татар-башкорт) зыялы­лары катнашыћда зур мђќлес була џђм монда Думада каралачак гомуми башлангыч белем ту­рындагы проек тикшерелђ. Мђќлестђ катнашу­чылар бу закон мљселманнарныћ мђнфђ­гатьлђрен чагылдырмый дип, зур ризасызлык књрсђтђлђр. Књрђсећ бу фактны журнал бит­лђрендђ яктырту мљфти Солтановка џђм власть иялђренђ ошамаган. Бђлки башка сђбђп тђ бул­гандыр, анысы мђгълњм тњгел.

«Мђгълњмат»ныћ рђсми-дини характерда бу­лып, кљчле цензура књзђтњендђ чыгып та тук­татылуы безгђ татар вакытлы матбугатыныћ рус самодержавиесе шартларында бик кыен хђлдђ   яшђгђнлеге   турында   уйланырга   мљмкинлек бирђ. Журналныћ тиражы турында да тљгђл генђ ђйтеп булмый. Ул, редакциянећ, Мђхкђмђи шђргыянећ икътисади хђленђ карап њзгђреп торган. Лђкин шунысы билгеле: 1908 ел дђвамында «Мђгълњмат» заманы љчен шак­тый зур тираж белђн - биш мећ ярым данђдђ чыга торган була12. Моныћ берничђ сђбђбен ђйтеп узарга мљмкин. Чыга башлаганда, жур­нал, мљфти књрсђтмђсе буенча, џђр мђхђллђ љчен мђќбњри була. Ђ Мђхкђмђи шђргыягђ каралган мђхђллђлђр саны 5500 тирђсе була. Бђясе дђ мђхђллђ љчен књтђрђ алмаслык тњгел - елына љч сум.

Идарђнећ язуына караганда, 1908 ел љчен журналны укучыларга акча тњлђгђнче њк тара­талар. Имамнар журнал љчен акчаны ел дђва­мында тњлђп бетерергђ тиеш булалар. Ќыелган акчага Мђхкђмђи шђргыя њз матбагасын бул­дырырга, журналныћ књлђмен арттырырга уй­лый. Лђкин 1909 ел башына акчаныћ яртысы гына тњлђнђ. Соћга таба бу сан артса да, ти­ражны 3000-3500 дђн арттырырга мљмкин бул­мый. «Мђгълњмат »ныћ беренче елы авыр шарт­ларда њтђ мљфти њз акчасын тњлђп тора, мљдирлђр бер тиен тњлђњсез эшлђп торалар13. Алга таба «Мђгълњмат»ныћ хђле яхшыра. Уку­чыларныћ арта баруын исђпкђ алсак, уртача тиражы 3500-4500 тирђлђре булгандыр,

Журналныћ џђр мђхђллђгђ бер-ике данђ бу­луын да истђ тотсак, «Мђгълњмат» мљселманнар арасында, бигрђк тђ татарлар арасында кић та­ралган журнал булуын ђйтеп њтђргђ кирђк.

Кайсы гына вакытлы матбугат органы тикшерелсђ дђ, аныћ нашире белђн бергђ мљхђррирлђрен ачыклау, алар турында мђгълњ­мат ќыю газета яки журналныћ йљзен ачарга ярдђм итђ. «Мђгълњмат» журналыныћ беренче мљхђррире Мљхђммђтсабир ђл-Хђсђни (Сабирќан Хђсђнов) була.

Мљхђммђтсабир ђл-Хђсђни 1865 елда Самара губернасы Богырыслан љязе авылларыныћ бер­сендђ ярлы крестьян гаилђсендђ туа. Башлан­гыч белемне туган якларында ала, аннан Тро-ицкида «Мђдрђсђи Рђсњлия»дђ укуын дђвам итђ. Ул гарђпчђ дђ, тљрекчђ дђ яхшы белгђн, дљнья ђдђбияты џђм Европа педагогикасы ни­гезлђре белђн кызыксыган. Аныћ тарафыннан Уфада 1903 елда «Хђсђния» мђдрђсђсе ачыла.

М.Хђсђнов њз мђдрђсђсендђ, бигрђк тђ 1905 ел революциясеннђн соћ, уку-укыту тђртибе ягын­нан њзгђрешлђр дђ керткђн: дђреслђп уку, дђреслђр арасында тђнђфес ясау, укуны тђмамлагач, имтиханнар њткђрњ гамђлгђ ашы­рыла, схоластика йомшаргала, татар теле укы­тыла, дин гыйлеме белђн беррђттђн, дљньяви фђннђр (хисап, география, тарих, анатомия џ.б.) љйрђтелђ башлый. Милли мђктђп-мђдрђсђлђрен кысу чорында да туган телне, дингђ бђйлђнеше булмаган башка фђннђрне укыту «Хђсђния»дђ дђвам иттерелђ. 1920 елны мђдрђсђ Уфа шђџђр халык мђгарифе бњлеге ка­рамагына тапшырыла14. М. ђл-Хђсђни, бу эшлђ­реннђн тыш, Уфа губернасыннан беренче Дђњлђт думасына депутат та булып тора15.

М. ђл-Хђсђнинећ югарыда сљйлђнгђн эшчђнлеге аныћ заманы љчен алдынгы карашлы ќђмђгать эшлеклесе булуын књрсђтђ. Ул «Мђгълњматыныћ мљхђррире булган чорда жур­налда татар мђгарифенђ, тарихына, хатын-кыз хокукына караган, ђхлак вђ тђрбия мђсьђлђ­лђрен яктырткан актуаль мђкалђлђр басылу да шуныћ белђн аћлатыла. Мљхђрриргђ хђтта кай­бер мђкалђлђр љчен 100 сум књлђмендђ штраф тњлђргђ дђ туры килђ16. Лђкин Мљхђммђтсабир ђл-Хђсђнигђ «Мђгълњмат» мљхђррире булып эшлђргђ озак туры килми. Ул 1908 елныћ ок­тябрь аенда Мђхкђмђи шђргыя Оренбургия ка­рары белђн эшеннђн алына. Аныћ урынына Мђхкђмђнећ њз ђгъзалары: казыйлар Гыйния­тулла Капкаев, Нурмљхђммђт Мамлиев, Хђсђн­гата Мљхђммђтовлар билгелђнђ. Идарђдђ алы­шыну сђбђпле, казыйларныћ язуына караган­да17, Мђхкђмђи шђргыянећ џђм редакциянећ финанс хђле начараю белђн аћлатыла. 1908 ел­да язылучыларныћ яртысына якыны акчаларын тњлђмђгђнлектђн, нашир бик књп бурычка керђ М. ђл-Хђсђнигђ хезмђте љчен акча тњли алмый. Шуннан соћ Мђхкђмђи шђргыя мљхђррирлеккђ љч казыйны билгели. Алар казыйлык эше белђн бергђ, шул ук хезмђт хакына мљхђррир вазифасын да башкаралар.

Ђлеге составтагы коллегия 1910 елныћ но­ябренђ кадђр, журнал ябылганчы эшли. Алар арасында књбрђк танылганы - татарныћ књре­некле дин џђм ќђмђгать эшлеклесе, тарихчы-галим, ќђдитчелек хђрђкђтенећ танылган вђкиле Хђсђнгата Мљхђммђт улы Габђши (Хђсђнгата Мљхђммђтов). Ул 1863 елныћ 11 гыйварында Казан љязенећ Кече Сулабаш авылында указлы мулла гаилђсендђ туа. Уку-язу, шђрекъ теллђре, Коръђн нигезлђре буенча башлангыч белемне бабасы Гобђйдулла џђм ђтисе Мљхђммђт хђзрђттђн ала.

Ђтисе 1875 елда Хђсђнгатаны Казанга, Ђќем мђчете каршындагы Вђли хђзрђт мђдрђсђсенђ укырга ќибђрђ. Ул биредђ15 ел гомерен уздыра, башта шђкерт, аннары мљгаллим була. Х.Габђши монда зыялы булып љлгерђ, балалар тђрбиялђњ, укыту тарих буенча хезмђтлђр яза, бастырып чыгара. 1890 елны ул туган авылына имам-хатыйп итеп билгелђнђ, Хђсђнгата хђзрђтнећ тирђн белемле булуы, ис­лам кануннарын яхшы белње, тарихи хезмђт­лђре аћа тиз арада шљџрђт китерђ. 1894 елда ул ахун дђрђќђсенђ ирешђ, 1895 елны Мђхкђмђи шђргыя ђгъзасы - казый булып сай­лана. Уфада љч ел яшђгђннђн соћ авылына кайтып, њз мђдрђсђсендђ укыта башлый.

1908 елда Хђсђнгата Габђши яћадан Уфага килђ џђм кабат Мђхкђмђи шђргыя ђгъзасы бу­лып сайлана. Монда аныћ фђнни, мђгърифђт­челек, ќђмђгать џђм дини эшчђнлегенећ чђчђк аткан чоры башлана: «Галия» мђдрђсђсендђ укыта, фђнни хезмђтлђр яза, «Мђгълњмат» журналында 1910 ел ахырына кадђр «гайре рђсми кыйсем»не алып бара.

Лђкин совет власте галимгђ рђхим-шђфкать књрсђтми. 1932 елда 70 яшьлек хђзрђт, «Советка каршы эшчђнлек љчен» дип кулга алына џђм Архангельск ягына сљргенгђ ќибђрелђ, сергеннђн ул авыру хђлдђ кайтып егыла џђм 1936 елныћ 7 августында вафат бу­ла18.

М. ђл-Хђсђни џђм Х.Габђшидђн тыш, 1910 елга кадђр Гыйниятулла Капкаев, Нурмљхђммђт Мамлиев та «Мђгълњмат »ныћ мљхђррирлђр со­ставында булалар. 1916 елда Х.Габђши урыны­на Салихќан Урманов билгелђнђ. Бу соћгы љч мљхђррир турында мђгълњмат књп тњгел. Алар љчесе дђ казыйлар. Г.Капкаев журналда фђтва бњлеген алып бара. Мљфти М.Солтанов авыргач, њз урынына Г.Капкаевны књрсђтђ. 1914 елныћ апрель ахыры.- май башында Гыйният казый Петербургка  кинђшмђгђ  бара.  Лђкин  мљфтилеккђ уза алмый, аныћ урынын Сафа Баязитов ала19. 1917 елда Г.Капкаевны мљфти белђн бергђ эшеннђн алып кулга алалар, беркадђр ва­кыттан соћ чыгаралар20. Н.Мамлиев «Мђгълњмат»та рђсми кыйсемне алып бара, ђ С.Урманов 1916 елдан соћ Х.Габђши урынына билгелђнђ. С.Урманов, Себердђн Уфага казый булып килгђн мулла, 1940 елда вафат була21, Совет властеныћ беренче елларында ул икъти­сади контреволюция ясады дигђн сылтау белђн тљрмђгђ элђгђ.

«Мђгълњмат» мљхђррирлђре турында кыш­ча белешмђ шушы. Аларныћ њз чорына књрђ зур белемле имамнар, тормышныћ барлык љлкђннђреннђн дђ хђбђрдар ќђмђгать эшлеклђре булуын, журналныћ юнђлешен билгелђњдђ зур урын алып торуын ђйтергђ кирђк.

«Мђгълњмат» журналы, Мђхкђмђи Шђр­гыянећ њз матбагасы булмау сђбђпле, берничђ типографиядђ чыга: беренче 7 саны Уфа губер­на электротипографиясендђ, аннан соћгы 11 са­ны Оренбургта «Кђримов, Хљсђенов вђ шљрђ-кясе»нећ пар белђн эшли торган типография­сендђ, 1917 елда чыккан соћгы номеры «Тормыш», ђ калганнары Уфадагы «Шђрекъ» матбагасында басыла.

Уфа губерна типографиясе шђџђрдђге берен­че типография була. Ул Екатерина Икенченећ 1773 елда џђр губернада казна хисабына типо­графия ачу турындагы указы белђн 1801 елда ачыла. Монда 1905-1917 елларда гомуми тира­жы 47300 булган 16 исемдђ китап басыла. Типография нигездђ канцелярия кирђк-яракларны, рђсми документлар бастыру эше белђн шљгыльлђнђ22.

«Мђгълњмат »ны бастыручы икенче басма-ханђ - Оренбургтагы «Кђримов Хљсђенов вђ шљрђкясе» матбагасы. Фатыйх Кђрими инициа­тивасы белђн, 1905 елныћ 30 декабрендђ «Кђримов, Хљсђенов в шљрђкясе» исемле китап нђшрияты оеша, 1907 елны ул њзенећ типогра­фиясен шушы нђшрият исеменђ књчерђ. Болар-га Оренбургтагы ић зур басмаханђлђрдђн санал­ган Мировецкий типографиясе кушыла. Нђш­рият Казаннан яћа китап басу машиналары, шрифтлар   алдыра,   Оренбургтагы ић яхшы ќиџазландырылган куђтле китап басу комбина­тына ђверелђ. Монда Оренбургта барлыкка килгђн «Чњкеч», «Икътисад», «Вакыт», «Шура» кебек газета-журналлар дљнья књрђ. Бу типо­графиядђ 1901-1907 елларда 380 нђн артык та­тар китабы басыла, аларныћ гомуми тиражы 382 мећнђн артып китђ. Алар арасында гаилђ, тђрбия, мђгариф љлкђсенђ караганнары књп бу­ла23.

«Мђгълњмат »ныћ соћгы саны Уфада 1914 елда ачылган «Тормыш» матбагасында басыла. Революциягђ кадђр монда барысы 42400 данђ белђн 11 исемдђ татар китабы дљнья књрђ24.

«Мђгълњмате Мђхкђмђи шђргыя Оренбур-гия»нећ тљп љлеше Уфадагы «Шђрекъ» матба­гасында чыга. Ул 1908 елда «Кђримов, Хљсђенов вђ шђрђкясе»нећ бњлеге буларак ачы­ла, соћрак бертуган Кђримовлар кулына књчђ. Монда 1908-1917 елларда гомуми тиражы 577910 данђ булган 200 исемдђ татар китабы басыла. Бу типографиядђ басылган ђсђрлђр те­матик яктан бик тљрле - анда авыл хуќалыгы, тљрле џљнђрлђр, балалар тђрбиясе, календарьлар џ.б. характердагы ђсђрлђр чыга25.

«Мђгълњмат» журналын бастырган ђлеге љч матбага турында мђгълњматлар буенча, тњбђндђге нђтиќђлђрне ясап булыр иде: берен­чедђн, Мђхкђмђи шђргыя кебек зур оешманыћ њз типографиясе булмыйча башка матбагаларда журнал бастыруы аныћ матди яктан авыр хђлдђ булуын џђм хљкњмђтнећ ярдђм итђргђ ашыгып тормавын књрсђк, икенчедђн, журнал басылган тирографиялђрнећ књп тљрле џђм ђџђмияте китаплар бастыруы џђм типография хуќалары арасында Ф.Кђрими, Г.Хљсђенов ке­бек књренекле шђхеслђр булуы «Мђгълњ­мат »ныћ юнђлеше турында иркен фикер йљр­тергђ мљмкинлек бирмђсђ дђ, аныћ ниндидер реакцион, карагруџчыл журнал булмавын аћларга ярдђм итђ.

«Мђгълњмат» дини характердагы рђсми журнал булып та кљчле цензура књзђтње астын­да чыгуы џђм финанс ягыннан кыен хђлдђ бу­луы аћа халык арасында таралырга киртђ була алмый. Ул, шактый озак вакытка тукталып торуына карамастан (5 ел), заман љчен зур гы­на тираж белђн, 95 сан булып, чыгарга љлгерђ.

Югарыда телгђ алынган шартларында нинди зур киртђлђргђ очравын да књрђбез.

«Мђгълњмат» беренче саннарыннан ук њзенећ ни љчен чыгуы, нинди максатлар књз алдында тотып эш итђчђген яза26 џђм килђчђктђ дђ укучыларныћ хђтеренђ тљшереп тора27.

1908 ел, 2 нче сан «Мђгълњматта басылган «Журнал програмы» бик њк тљгђл булмаса да, безгђ журналныћ максатын, ниндирђк юнђлештђ эш алып баруын яхшырак књз алды­на китерергђ мљмкинлек бирђ:

«1) Хљкњмђт тђдбирлђре; 2) Духовный соб­рание карарлары; 3) (вилайђт) губернский правление тђдбирлђре; 4) Духовный собраниенећ фђтвалары; 5) яћа мђхђллђлђр ачу хакында; 6) мђсќид-мђдрђсђлђр џђм гайре шул кеби бина­лар хакында; 7) вђкыфлђр хакында; 8) никах вђ метрикага мљтђгалликъ эшлђр хакында; 9) имам вђ мљэзиннђрне кую, дђрђќђлђрен књтђрњ џђм хезмђтлђреннђн азат кылу; 10) џђртљрле яћа хђбђрлђр џђм ай башлары хакында мђгълњматлар; 11) бђлђди хђбђрлђр; 12) дахили вђ хариќи хђбђрлђр; тљрле телеграмнар; 13) дини бђхђслђр; 14) игенчелек, бакчачылык, бал корты тђрбия кылу, мал асрау џђм кул эшлђре; 18) џљнђрлђр, ихтирагат вђ кђшфият; 19) вђгазь вђ нђсыйхђтлђр28».

Журналныћ структурасы шушы максатларга яраклаштырып тљзелђ. Ул тљп ике бњлектђн тора: рђсми кыйсем џђм гайре рђсми кыйсем. Рђсми кыйсемгђ Мђхкђмђи шђргыя, хљкњмђт, губерна правлениясе карарлары, тљрле цирку­ляр, рђсми телеграммалар, яћа мђчет-мђхђллђлђр ачуга ачуга рљхсђтлђр, урынга бил­гелђнгђн, дђрђќђлђре књтђрелгђн, эшеннђн алынган руханилар турында мђгълњматлар керђ. Гайре рђсми кыйсем эчтђлеге белђн дђ, мђкалђлђрнећ тљрлелеге белђн дђ аерылып тора. Дини журнал буларак, дини мђсьђлђлђр кић яктыртыла, шђригать хљкемнђрен, бђхђсле мђсьђлђлђрне аћлаткан фђтвалар, Коръђн тђфси­ре, яћа ай књрњ, дини бђйрђмнђр турында хђбђрлђр басыла.

Болардан тыш, бу бњлектђ, программада ђйтелмђсђ   дђ,    мђгариф   љлкђсенђ    караган мђкалђлђр дђ зур урын алып тора. Гайре рђсми кыйсемдђ шулай ук тарих, медицина, башка фђннђр буенча мђкалђлђр, иќтимагый-сђяси мђсьђлђлђрне яктыртучы дахили эчке џђм ха-риќи тышкы хђбђрлђргђ дђ игьтибар бирелђ. Гайре рђсми кыйсемдђ, џђр санда диярлек, хатлар џђм идарђнећ, Мђхкђмђи Шђргыянећ ќаваплары басыла, журнал ахырында, тышлык битлђрендђ мђкалђлђрдђ очраган хаталарга тљзђтмђлђр, тљрле љлкђлђргђ караган игъланнар бирелђ.

«Мђгълњмат» журналыныћ структурасы џђм проблематикасын, нигездђ, шушылар тђшкил итђ. Лђкин ул џђрвакытта да бертљрле булмый, журнал њзгђрђ, камиллђшђ бара. Мђсђлђн, 1910, 1916 елларда чыккан саннарында мђгариф белђн бђйле мђсьђлђлђргђ урын књбрђк бирелђ, ђ 1917 елгы Февраль революциясеннђн соћ иќтимагый-сђяси, милли мђсьђлђлђр кићрђк яктыртыла башлый.

«Мђгълњмат» бастырган мђкалђлђр журнал­ныћ программасына тулысынча туры килеп бетмилђр, чљнки мљхђррирлђр программадан читкђ чыгып та эш итђлђр. Мђсђлђн, програм­мада књрсђтелмђсђ дђ, журналда тарихка кара­ган мђкалђлђр књп басыла. Алар арасында Х.Габђшинећ «Тарих вђ аныћ ђџђмияте», С.Акбирдинныћ   «Китабђт тарихы»,

А.Вамберидан тђрќемђ ителгђн «Аксак Тимер­нећ холкы вђ табигате» кебек башка књп кенђ ђсђрлђрне дђ књрергђ була. Димђк, мљхђррирлђр тарих мђсьђлђлђрен дђ читлђтеп њтмђгђннђр, њзенећ укучыларын тарихтан хђбђрдар итђргђ тырышканнар.

Программада мђгариф, хатын-кыз хокукы кебек маддђлђр књренмђсђ дђ, «Мђгълњмат» бу љлкђлђрне дђ читтђ кардырмый, џђр санында диярлек мђктђп-мђдрђсђ тормышы, уку-укыту проблемасына караган мђкалђлђр бастыра. «Мђгълњмат» турындагы књпчелек мђкалђлђрдђ идарђ журналныћ бернинди сыйныф яки пар­тия тарафдары булмыйча, эчке Русия џђм Се­бер мљселманнарыныћ уртак мђнфђгатьлђрен кайгыртучы, хљкњмђткђ каршы булмаган рђсми бер орган булуына басым ясап килђлђр. Лђкин «Мђгълњмат» татар халкын борчыган проблема­лардан читтђ кала алмый, аныћ њз карашы, њз йљзе була.

1910 елда Дђњлђт думасында «Гомуми баш­лангыч белем» проекты карала, бу проекты тикшерњ љчен Оренбург шђџђрендђ нигездђ та­тарлардан торган љч мећ кешелек мђќлес ќыела. Ќыелышны «Мђгълњмат» мљхђр­рирлђреннђн берсе - казый Гыйниятулла Кап-каев алып бара. Монда проектыћ мљселманнар љчен кулай тњгеллеге турында нђтиќђ ясала џђм Думадагы мљселман фракциясенђ, мђгариф министрына ќибђрергђ телеграмма тексты тљзелђ. Анда тњбђндђге пунктларны проектка тђкъдим ителђ:

«1) Тњбђн дђрђќђдђге хосусый учебный за-ведениелђр тугрысындагы яћа низамнар безнећ дини мђктђплђребезгђ йљртелмђскђ тиешле; 2) мљселман балалары укый торган џђммђ мђктђплђрдђ безнећ динебез џђм ана телебез мђќбњри буларак укытылырга тиешле; 3) рус теленнђн башка џђммђ дђреслђр укучы бала­ларныћ ана теллђрендђ укытылырга тиешле; 4) ислам дине вђ ана теле дђреслђренђ мљгаллимнђр кую; училищный советларга мљселман ђгъзалар чакыру, мљселманча дђрес китаплары сайлау шикелле, дин вђ ана теле укытуга џђм дђ мљселман рухани идарђлђренећ муаффђкате илђ хђл кылынырга тиешледер»29.

Бу мђќлестђн соћ «Мђгълњмат» идарђсенђ Казан, Петербург, Уфа, Чилђбе џђм башка шђџђрлђрдђге мљселманнардан ќыелыш карар­ларын яклап телеграммалар килђ. Журнал бу материалларныћ барысын да њзенећ 61 нче са­нында бастыра.

Мондый кыю фикерлђр журналга кыйм­мђткђ тљшђ: «Мђгълњмат» туктатыла џђм яћадан 1916 елда гына чыга башлый.

Мђгариф мђсьђлђлђре болар белђн генђ чиклђнми, журналда ђледђн-ђле дђрес програм­малары, шђкертлђргђ њз-њзећне тоту ка­гыйдђлђре, укыту ысуллары турында бђхђсле материаллар басылып тора. Бу мђкалђлђрдђ укыту методларын камиллђштерњ кирђклеге ту­рында фикерлђр ђйтелђ, ќђдиди ысуллар да кире кагылмый30.

Икенче мђсьђлђне карап њтик: «Мђгълњмат» хатын-кызга карата нинди фикердђ була, бу мђсьђлђне ничек яктырта? Хатын-кыз хокукы, никах, гаилђ мђсьђлђлђренђ караган мђкалђ­лђргђ журналда зур урын бирелђ. 1908 елныћ 25 гыйварында Уфа шђџђрендђ «Мљселман ха­тыннары ќђмгыяте» оеша џђм ќыелыш була. Журналда бу ќыелышка караган шактый гына материаллар басыла. Кызларныћ кияњгђ чык­канда ризалыгы кирђк булу турында да мђкалђлђр була31. Журналныћ рђсми кыйсе­мендђ имамнарныћ яше ќитмђгђн кызларга никах укыган љчен эшеннђн алынуы џђм хљкем ќаваплылыгына тартулулары турында мђгълњ­матлар да књрергђ мљмкин32.

«Мђгълњмат» журналыныћ мђгариф, хатын-кыз проблемаларын шул рђвешле књрсђтње аныћ бер дђ кадими булмыйча, демократик дип ђйтеп булмаса да, кайбер газета-журналларга караганда алдынгырак фикерле журнал икђн­леген искђртђ.

«Мђгълњмат» битлђрендђ игътибарны ќђлеп итђрдђй башка мђсьђлђлђр дђ књп очрый. Алар арасында сђламђтлек, ђхлак проблемаларын књрсђтергђ мљмкин. Бу љлкђгђ караган мђкалђлђрдђ сђламђтлекне кайгыртуныћ кирђклеге, ваба, чума, чђчђк, астма, скарлатина кебек авырулар, алардан саклану џђм дђвалану юллары турында аћлатыла33.

Сђламђтлек турында сљйлђгђндђ, «Мђгълњ­мат »ныћ Мђхкђмђи шђргыя белђн берлектђ эчњчелек, тђмђке тарту, фђхешлеккђ џђм отыш­лы уеннарга каршы кљрђшњен дђ ђйтергђ кирђк. Журнал битлђрендђ аракы, тђмђкенећ зарары, Мђхкђмђи Шђргыянећ губернатор аша татар авылларында аракы, сыра кибетлђрен яп­тыру турындагы мђкалђлђрне очратырга мљмкин.

Дини бер оешманыћ рђсми органы булган «Мђгълњмат» журналыныћ югарыда атап њтелгђн мђсьђлђлђргђ заманы љчен шактый про­грессив књзлектђн каравы нђрсђ белђн аћлатыла соћ? Моныћ ќавабы гади: Мђхкђмђи шђргыянећ дђ, журналныћ да эшчђнлеге ниге­зендђ ислам идеологиясе ята.

Элеккеге елларда дин турында атеизм юга­рылыгыннан гына фикер йљртелде. Ислам дине безнећ халыкларны изњче «кара кљч» иде. Имеш, ул кешенећ надан булып, Аллаџыга џђм патшаларга буйсындырып тоту љчен генђ чыга­рылган иде. (Шућа књрђ дђ «Мђгълњмат» кебек дини журналларныћ љйрђнелмђве гаќђп тњгел). Љ чынлыкта ислам мђгърифђтне пропагандалаучы прогрессив дин, анда хатын-кыз хокукы да, ђхлак мђсьђлђлђре дђ тљгђл кљйлђнгђн. Бу сњзлђрнећ хаклыгына ышаныр љчен Коръђн сњрђлђрен яки Мљхђммђт пђйгамбђр хђдислђрен укып карау ќитђ.

«Мђгълњмат»ныћ юнђлешен ислам идеоло­гиясе билгелђњгђ тагын да бер дђлил: журналда «татар», «татар халкы» дигђн сњзлђр очрамый диярлек. Моныћ сђбђбе - ислам миллђтлђрне бер-берсеннђн аерып карамый, ул ислам ди­нендђге барлык халыкларны да бер «миллђт» -мљселман буларак књрсђтђ. Ђлбђттђ, диннећ «Мђгълњмат» юнђлешен билгелђњдђ ролен иде­аллаштырып булмый. Чљнки журналга, рђсми орган буларак, ике сђясђт арасында эш йљртергђ туры килђ: бер яктан ислам, шђригать кануннары, икенче яктан - Россия самодержавиесе.

Дини журналлардан реакцион карашлы «Дин вђ мђгыйшђт» кебеклђр дђ бар. Димђк, журналныћ юнђлеше дин белђн генђ бил­гелђнми. Ул «Мђгълњмат»ныћ нашире џђм журналга язучылар белђн дђ бђйле. Журналныћ нашире џђм мљхђррирлђре турында инде ђйтелде, ђ язучылары кем соћ? Ђлбђттђ, жур­налга язган 170 кђ якын авторныћ барысын да ђлегђ ачыклап бетерњ мљмкин булмады, Анар­ныћ берничђсе дђ гомуми картинаны ачыкларга ярдђм итђр. «Мђгълњмат»ка язучылар, нигездђ, руханилар, чљнки журнал књбрђк аларга атал­ган. Алар арасыннан М.ђл-Хђсђни, Х.Габђши, Ћ.Абызгилдин, Я.Акбирдин, Џ.Килдебђки, Н.Тњнтђри. Х.Мђхмњдевлђрне атарга мљмкин. С.Сњнчђлђй, Г.Чыкалый, Г.Исђнбирдин џ.б. ши­гырьлђрен бастырганнар. «Мђгълњмат» мљхђррирлђреннђн булган М.ђл-Хђсђни џђм Х.Габђши турында ђйтелде инде. Имам Ќиџангир Абызгилдин Мђхкђмђи шђргыя ђгъзасы, голямалар шурасыныћ мђсьњл сђркђтибе була, «Шура» џђм «Дин вђ мђгыйшђт» журналларында да язышкан, бер­ничђ дини китап бастыруы билгеле34.

Н.Тњнтђри (М.Гыйрфанов) Казан љязендђге Тњнтђр авылы мулласы (хђзерге Балтач рай­оны), ќђдид белђн укытучы мљгаллим, журна­лист, «Дин вђ мђгыйшђт» белђн судлашып йљргђн35, Џади Килдебђки (1881-1949) баштарак мулла, соћрак журналист булган. «Вакыт» газетасы хђбђрчесе, 1917 елгы революция чорын­да «Чулпан» (Мђскђњ) сотруднигы булып эшли. Књренекле ќђмђгать эшлеклесе Џ.Килдебђки Октябрь революциясенђ кадђр њк чыккан џђм кадими руханилар тарафыннан бик књп каргал­ган «Ислам џђм музыка» китабы авторы була­рак та танылган36. Хљќќђтелхђким Мђхмњдев Казанда дини вђ гыйльми «Ислах китап­ханђсе »нећ мљхђррире џђм нашире була. Шушы кыска мђгълњматлардан да журналга язган ав­торларныћ, мљхђррирлђре кебек њк, заманына књрђ гыйлемле, алдынгы фикерле, танылган ќђмђгать эшлеклелђре булуы куренђ.

Димђк, «Мђгълњмат» журналы руханилар тормышы, дини мђсьђлђлђр, рђсми мђгълњ­матлар бастыру белђн генђ чиклђнми, ђ чорныћ актуаль проблемаларыныћ булган мђгариф, ме­дицина, тарих, хатын-кыз хокукы проблемала­рына да зур игътибар бирђ. Бу мђсьђлђлђрне яктырту рђвешеннђн, аныћ ислам љйрђтмђлђ­ренђ нигезлђнеп эш итњче хљр фикерле журнал булуын књрђбез. Моны «Мђгълњмат»ныћ башка газета-журналларга мљнђсђбђтеннђн дђ књреп була. 1910 елда «Мђгълњмат» њз битлђрендђ «Дин вђ мђгыйшђт» журналыннан Ф.Сђйма-нинећ «Газета вђ журнал вђ башка рисалђ-лђлрне «уку хакында» исемле мђкалђсе басы­ла37. Мђкалђ ахырында идарђнећ аћлатмасы би­релђ. Анда «Дин вђ мђгыйшђтнећ «искелек тарафдары» џђм «иске ысул голђмаи дин» та­рафыннан нђшер ителњенђ ишарђлђнђ. Ђ татарлар арасында кић таралган «Вакыт» газетасына карата «Мђгълњмат»ныћ мљнђсђбђте бљтенлђй башкача. 1916 елны журналда «Вакыт»ны ун еллык юбилее белђн котлап мђкалђ басыла. Анда: «Бу газета Русия мљселманнары арасында ин књп таралып џђм ић яратып укыла тора торган газетадыр.., «Мђгълњмат» «Вакышьщ игътидал илђ янђ озак еллар дђвам итњен телђп кала»38, дигђн юллар бар. Димђк, жур­налныћ позициясен башка матбугат органнары­на булган мљнђсђбђте аша да ачыклап була.

«Мђгълњмат» проблематикасы џђм юнђле­шеннђн чыгып, њз тирђсенђ чорныћ хљр фикер­ле зыялыларыннан торган авторларны туплый. Аларныћ књпчелеген укымышлы муллалар, мљгаллимнђр тђшкил итђ.

XX гасыр башында, кљчле цензура џђм матди кыенлыкларга да карамастан, Казан, Оренбург, Петербург, Уфа џ.б. шђџђрлђрдђ про­блематикасы, юнђлеше, аудиториясе белђн дђ бер-берсеннђн аерылып торган 400 гђ якын исемдђ татарча газета-журнал дљнья књреп, ту­ларныћ хђзерге вакытта ић аз љйрђнелгђннђре дини эчтђлектђ дисђк, ялгыш булмас.

Хђзерге кљндђ «Мђгълњмат»ныћ барлык саннарын да китапханђлђрдђ табарга мљмкин. Бу журналны љйрђнњне дђвам итњ, бердђн, та­тар вакытлы матбугаты тарихын књбрђк белергђ ярдђм итсђ, икенчедђн, тарихыбызны шул чорга караган чыганаклар белђн баетырга мљмкинлек бирђчђк.

 

Искђрмђлђр

1. Кђримуллин Ђ.Г. Китап дљньясына сђяхђт.-Казан:Татар. кит. нђшр.,1979.-130 б.; Усманов М.А. Заветная мечта Хусаина Фаизханова.-Казань:Татар. кн. изд-во,1980.-223 с

2. Каримуллин А.Г. Татарская книга пореформенной России.-Казань: Татар, кн. изд-воД983.-С.232.

3. Р.Р.Гайнанов, Р.Ф.Мђрданов, Ф.Н.Шђкњров. Татар вакытлы матбугаты (1905-1924): Библиографик књрсђткеч = Татарская периодическая печать (1905-1924): Библиографический указатель.-Казан: Рухият,1999.-312 б.

4. Татары и Татарстан: Справочник.-Казань: Татар, кн. изд-во,1993.-С146.

5. Амирханов Р.У. Татарская демократическая печать (1905-1907 гг.).-М.: Нау­ка,1988.-191 с.,-1977,214 б; Ибраџимов Г. «Урал» џђм «уралчылар».-Казан: Госиз­дат ТАССР, 1927.-446.; Хасанов Х.Х. Большевистская газета «Урал».-Казань: Та­тар, кн. изд-во, 1967.-167 с; Мићнуллин Ќ.С. «Ялкын»ныћ љч абыйсы // Ялкын.-1994.-№ 3.-Б.5.; џ.б.

6. Духовный собраниенећ башлап ачылуы хакында // Мђгълњмат.-1908.-№ 1.-Б.2.

7. Духовный собраниене ачу хакында // Мђгълњмат.-1908.-№ 1.-Б.2.

8. Хђйри Ђ. Ђби патша фђрманы // Мирас.-1994.-№ 4.-Б.105.

9. Рђми И. Вакытлы татар матбугаты.-Казан: «Гђжур»,1926.-Б.45.

10.           Сњз башы // Мђгълњмат.-1916.-№ 1.-Б.6.

11. «Ибтидаи мђктђп вђ тђгълим мђсьђлђсе хакында // Мђгълњмат.-1910.-Ха 61. Б.1635.

12. Идарђ. «Мђгълњмат» мђќђллђсенећ сђбђбе тђэсисе вђ имамнарныћ аћа нисбђте // Мђгълњмат.-1908.-Ха 22.-Б.505.

13. «Мђгълњмат» мђќђллђсе ђхваленнђн // Мђгълњмат.-1909.-Ха 27.-Б.646.

14. Њтђбаев Р. «Хђсђния» мђдрђсђсе // Казан утлары.-1988.-№ 5.-Б.167.

15. Тукай Г. Ђсђрлђр. 5 томда, 5 нче том.-Казан: Татар. кит. нђшр., 1986.-Б.289.

16. Ќђза нђкыде // Мђгълњмат.-1908.-№ 17.-Б.259.

17. Капкаев Г., Мамлиев Н., Мљхђммђтов X. «Мђгълњмат» идарђсендђ алышыну сђбђбе // Мђгълњмат.-1908.-Ха 21.-Б.483.

18. Салихов Р. Хђсђнгата Габђши // Мирас.-1994.-Ха 3.-Б.103; Хђсђнгата Габђши. Минем тђрќемђи хђлем // Гасырлар авазы - Эхо веков.-1997.-Ха 3-4.-Б.194.

19. Ишемгулов Б. Урыс самодержавиесе џђм мљселман Диния нђзарђте.-М.: Цент-издат, 1930.-Б.21.

20. Мђхкђмђи шђргыя џђйђтендђ њзгђреш // Мђгълњмат.-1917.-№ 5-6.-108 б; Ха 7.-Б.2.

21. Бабич Ш. Зђћгђр ќырлар.-Казан: Татар. кит. нђшр.,1990. Б.486.

22. Кђримуллин Ђ.Г. Китап дљньясына сђяхђт:-Казан: Татар. кит. нђшр.-1979.-Б.85.

23. Кђримуллин Ђ.Г. Китап дљньясына сђяхђт.-Казан: Татар. кит. нђшр.,1979.-Б.74-78.

24. Шунда ук.-Б.77.

25. Шунда ук.-Б.87-92 бб.

26. Мђдхђл // Мђгълњмат.-1908.-122 б.; Журналныћ программы // Мђгълњмат.-1908.-№ 2.-Б.24.

27. Идарђ. Сњз башы // Мђгълњмат.-1916.-Ха 1.-Б.8. џ.б.

28. Журналныћ программы // Мђгълњмат.-1908.-№ 2.-Б.42.

29. «Ибтидаи мђктђп вђ тђгълим мђсьђлђсе» хакына // Мђгълњмат.-1910.-№ 61.-Б.1936.

30. Хђбибулла 3. Гомуми нђсыйхђт яки хакыйкать // Мђгълњмат.-1910.-Ха 61.-Б.1636.

31. Бимђтов Ђ. Никахта кызларныћ ризалыгы хакында // Мљгълњмат.-1916.,-Ха 22.-Б.10; 22. Госманов М. Никах вакытында кызларныћ ризалыгы // Мђгълњмат.-1917.-X» 2/3.-Б.8.

32. М.В.Д. Оренбургский Мухамеданский Духовный гаеплђнње // Мђгълњмат.-1908. № 18. Б.392. џ.б.

33. Абызгилдин Ќ. Хифзы сыйххђт хакында. // Мђгълњмат.-1908.-Ха 2.-35 б.; Ха 7.-131 б.; Ха 13.-Б.275. џ.б.

34. Бабич Ш. Зђћгђр ќырлар.-Казан: Татар. кит. нђшр.,1990.-Б.477; Ишемгулов Б. Урыс самодержавиесе џђм мљселман Диния нђзарђте.-М.: Центриздат,1930.-Б.10.

35. Бабич Ш. Зђћгђр ќырлар.-Казан: Татар. кит. нђшр.,1990.-Б.508;

36. Шунда ук.-Б.500.

37. Сђймани Ф. Газета вђ журнал вђ башка рисалђлђрне уку хакында // Мђгълњмат.-1910.-Ха 47.-Б.1218.

38. «Вакыт» газетасы // Мђгълњмат.-1908.-Ха 13.-Б.24.

 

Рамил Мићнуллин,

Татарстан Милли архивыныћ фђнни хезмђткђре