2004 1

Урта гасыр тљрек ђдђбиятыныћ татар халкында сакланган истђлеклђре

Тэрек ђдђбиятыныћ борынгы дђверлђрдђге истђлеклђренећ татар халкы арасында таралуы мђсьђлђсендђ Шиџабетдин Мђрќани, Каюм Насыйри, Габдулла Тукай, Фатих Ђмирхан џ. б. классикларыбызныћ ђйткђн фикерлђре аз тњгел. Лђкин аерым алганда кайда, нинди истђлеклђр таралыш тапканлыгы, табылуы, саклануы хакында махсус язылган хезмђтлђр ђлегђ юк.

Бу мђкалђдђ сњз Татарстан Фђннђр академиясенећ Галимќан Ибраџимов исемендђге Тел, ђдђбият џђм сђнгать институты Мирасханђсендђ 1972-2002 еллардагы археографик экспедициялђр вакытында табылган џђм тљрек ђдђбиятына кагылышлы кулъязмалар турында барачак ђлбђттђ, Мирасханђнећ 39 нчы коллекциясендђ урын алган 6000 нђн артык кулъязма китап эчендђге барлык ядкярлђргђ дђ бер мђкалђдђ тасвирлама бирњ мљмкин эш тњгел.

Шунлыктан тљрек ђдђбияты истђлеклђренећ кићрђк таралган џђм мђгълњм дђрђќђдђ

 Материалларныћ координатларын књрсђткђндђ кыскалык љчен Институтныћ тулы исеме язылмыйча, бары тик «Мирасханђ: 39 кол. - №№ саклау берђмлеге» формуласы кулланылды.

Тљрек-татар ђдђби-мђдђни бђйлђнешлђре борынгы кабилђчелек дђверлђреннђн њк килђ.

Тљреклђр белђн татарлар борынгы Тљрек каганлыкларын тљзњче тљп кавемнђрдђн булганнар. Бу хакта VI гасырда тљрек каганнарын озатучылар арасында саналган «утыз татар» кабилђлђре берлегенећ вђкиллђре булуы да бер дђлил була ала1.

ХI-ХII гасырларда тљрек џђм татарларны тђшкил итњче кабилђлђрдђн угызлар, бђќнђклђр џђм кыпчаклар арасында - Идел буенда, «Угызнамђ» исемле тарихи дастан барлыкка килђ. Ђлеге ђсђрдђ угызларныћ Идел буйларындагы њзлђренђ књрше тљрки кабилђлђр џђм византиялелђр белђн кљрђше тасвирланган. «Угызнамђ» дастаны соћырак дђверлђрдђ татар ханнарыныћ тарихларьша да нигез булып њрелеп китеп, њткђн гасырларныћ кыйммђтле бер язма ядкяре булып калган. Аныћ књчермђлђре Тљркиядђ дђ, Урта Азиядђ дђ, Идел буйларыныћ татарлар яшђгђн тљбђклђрендђ дђ таралган. Ђлеге дастанныћ тулы бер кулъязмасы бњгенге кљндђ алда аталган Институт Мирасханђсендђ дђ саклана. Тљркиядђге Ђхмђтвђли

Мђнгђр вђкыфы рђисе Сафия ханым Имре 1997 елда Казанга килгђн чагында бу борынгы, бай эчтђлекле истђлек белђн кызыксынып, аны бастырып чыгаруны њз љстенђ алды. Шулай итеп «Угызнамђ»нећ Казан нљсхђсе бђхетле язмышка тап булды. Асыл тексттан алынган тљсле књчермђсе нигезендђ аныћ факсимеле басмасы эшлђнде. Китап зур тираж белђн басылмаса да, аныћ белђн кызыксынучы белгечлђр љчен танышырга мљмкинлек туды. Яхшы књн тышлыкка алтынланган нђкышь-бизђклђре тљшерелгђн бу басма дљньяныћ књп кенђ атаклы китапханђлђренђ яћалык, белем байлыгы љстђде2.

Татар халкы кулъязмалары арасында «Угызнамђ» кебек тарихи эчтђлеккђ ия булган џђм тљрек солтаннарыныћ шђќђрђлђренђ багышланган чыганаклар да сакланган. Шундый ядкярлђрдђн XVIII гасырда татарлар тарафыннан кулдан књчерелгђн «Угыз хан» шђќђрђсе књчермђлђре табылуын ђйтергђ кирђк3. Бу шђќђрђ текстларыныћ бер мљџим њзенчђлеге бар, аларда аерым татар бђклђре, ханнары белђн тљрек солтаннары арасында уртак легендар кардђшлеккђ ишарђлђр ясала.

Тљрек-татар ђдђби-мђдђни багланышлары халкыбызныћ шђњкђтле дђвере булган Алтын Урда дђњлђтендђ тагын да алга таба њсте. Тарихныћ дђџшђтле чорларында, татар мђдђниятенђ тђре походы игълан ителгђндђ, тљрек кардђшлђребез њз хђзинђлђре янына Алтын Урда мђдђнияте истђлеклђрен дђ куеп, сыендырып сакладылар. Ђлбђттђ, татар халкы байтак мирасын њзе дђ саклап калды. Лђкин тљрек халкы саклап калган ядкярлљр булмаса, ул хђзинђлђребездђ зур кимчелек булыр иде. Ђйтик, басып алучыларныћ вандализмы нђтиќђсендђ Сарай шђџђрендђ язылган китап та, тулы текстлы бер татар эпитафиясе дђ сакланмаган. Сарайныћ зиратларында йљзлђгђн дљрбђлђр, мећлђгђн язулы кабер ташларыныћ шул кадђр вђхшилек белђн юк ителњенђ ислђр-акыллар китђрлек. Шул Сарай шђџђрендђ, аныћ мђдрђсђлђрендђ иќат ителгђн изге китапларыбызны Истанбул китап сљючелђре, китапханђлђре саклап калган.

Мђсђлђн, Сарайда яшђп иќат иткђн татар ђдибе Мђхмњд бине Гали ђс-Сарайиныћ «Нђџќел-фђрадис» ђсђренећ автор исђн чагындагы књчерелгђн кулъязмасы4, Сљлђйман бине Даут ђс-Саксининыћ «Зљџрђтер-риаз»5 ђсђренећ књчермђлђре шундыйлардан. Ђдђбият галиме Ђмир Нђќип бер мђкалђсендђ Алтын Урдада язылган књп кенђ кулъязма ђсђрлђрнећ Тљркия архивларында саклануын ачыклап яза6. Ђнкара университетыныћ Илаџият факультеты профессоры

Ибраџим Мараш мђгълњматларына караганда, Истанбулдагы Сљлђймания китапханђсендђ Сарай Бђркђ шђџђренећ «Ногмания» мђдрђсђсендђ џиќри 738 (1337) елда Гыйззетдин Габделгазиз бине Мљхђммђд ђл-Нђсифинећ (533 џиќридђ вафат) китабына язылган кулъязма комментарий саклана икђн. Шул ук «Мђдрђсђи Ногмания»дђ џиќри 721 (1321) елда тљзелгђн Нђќметдин Гали бине Гомђр ђл-Кђтибинећ (675/1277 елда вафат) «Ђл-мљфђссаль фи шђрхи мљхас-саль Фђхретдин Рази» китабыныћ књчермђсе џ. б. бар. Димђк, Истанбул китапханђлђрендђ борынгы башкалабыз Сарайныћ шљџрђтле «Ногмания» мђдрђсђсендђ књчерелгђн китаплар саклана икђн.

Соћрак, татар халкы христан коллыгына тљшкђч, 250 еллар дђвам иткђн тигезсез кљрђш дђверендђ Идел буенда ђдђбият њстерњ мљмкинлеге нык чиклђнђ... Татар халкыныћ алдынгы карашлы кешелђре Тљркия ќирлђренђ барган чакларында аннан тљрек ђдђбияты њрнђклђрен ватаннарына алып кайтканнар. Алар арасында Мљхђммђт Чђлђбинећ «Мљхђммђдия» исемле зур књлђмле ђсђре дђ бар. Моћа дђлил булып аныћ археографик экспедициялђр вакытында табылган књп санлы кулъязма китапларда теркђлгђн џђм басма нљсхђлђрен књрсђтергђ була. Ул ђсђр татар халкы арасында «Китабе мљстђтаб Мљхђммђдия» («Кадерле Мљхђммђдия китабы»), «Рисалђи Мљхђммђдия» исемнђре белђн мђшџњр. Аллаџныћ берлеге, Адђм галђйџиссђлам, Мљхђммђд пђйгамбђр џђм аныћ Ислам динен тарату юлындагы кљрђшлђре, аћа вђхи килњлђр, анда ќђннђт, тђмугъ џ. б. тасвирлана. «Мљхђммђдия» ђсђре гарђп телендђге «Могаребез-заман эл горуб ђш-шигьйа-и фил-гайн вђл-гайан» («Заманнарныћ њзгђрешлђре џђм эшлђрнећ књзлђрдђ ачыкланышы») исемле китаптан тљрки телендђ иќади тђрќемђ ителгђн. Тђрќемђ шигъри калыпта язылып, тугыз мећ йљз унтугыз бђйеттђн гыйбарђт. Ђсђр суфыйчылык фђлсђфђсе белђн сугарылган. Аныћ тљркичђ вариантын эшлђгђн Мљхђммђт бине Салих ђл-Кђлибу-ли (Мљхђммђт Чђлђби Языйчы угылы) њзе дђ суфыйлар орденыныћ югары дђрђќђдђге чинына ирешкђн була. Мондый дђрђќђгђ ирешњче «Аллаџка бару юлында ић зур белемнђр иясе» дип танылган.

Мљхђммђт Чђлђби Рум вилайђтендђге Молгара исемле бистђ янындагы Казый Кље авылында туган, соћрак Кђлибули шђџђрендђ яшђп калган. Шул шђџђрдђ 1450 елларда њзенећ атаклы «Мљхђммђдия» китабын язып тљгђллђгђн. Ул «Ђнвђрелгашый-кыйн» ђсђренећ авторы булган тљрек шагыйре Ђхмђт Биќанныћ љлкђн агасы була.

Мљхђммђт Чђлђби суфыйчылык њзђклђре булган Иран, Урта Азия якларында њзенећ белемнђрен, карашларын камиллђштергђн. Солтан Фатыйх Мљхђммђт аны њз сараена якынайткан. Мљхђммђт Чђлђби 1451 нче елны вафат булган.

Ђдђбият галимнђре «Мљхђммђдия» ђсђре тљрек ђдђбияты тарихында искђ алынмый дип язалар. Лђкин ђсђр татарлар арасында нык таралып, яратылып укылган. Казанда Тел, ђдђбият џђм сђнгать институты Мирасханђсендђ генђ дђ аныћ 20 дђн артык кулъязма књчермђсе саклана. Кулъязма књчермђлђр ХVIII-ХIХ гасырларда эшлђнгђннђр, лђкин бу хђл аннан зорынгырак чорларда «Мљхђммђдия» укылмаган дигђн сњз тњгел. Казанда «Мљхђммђдия» ђсђрен наширлђр тљрле кулъязма текстлар Зуенча бастырганнар. Шул арныћ 1858 елда басылып чыккан нљхсђ-;ендђ бер искђрмђ кызыклы. Басма Солабаш авылы кешесе Фђтхулла Хђмидулла угылы акчасына нђшер ителђ. Ђлеге басмада китапка нигез булып, аннан ике йљз еллар элек књчерелгђн кулъязма текст алынганлыгы турында искђрмђ 5ар. Димђк документлар «Мљхђммђдия» китабыныћ татарлар араында 1650 елларда ук укылган ђсђр икђнлеген књрсђтђлђр. Ђлбђтгђ, ул китап Казан ханлыгы дђве-оендђ њк укылган булганлыкка да шљбџђ юк. Ђлеге ђсђр 1845-1916 гллар арасында гына тулы булмаган мђгълњматлар буенча 12 мђргђбђ(1845, 1858, 1880, 1890, 1898, 1900, 1905, 1908, 1909, 1912, 1914, 1916 еллар басмалары) Казанда нђшер ителгђн. Бу саннар «Мљхђммђдия» ђсђренећ татар укучысы арасында ни кадђр популяр булганын раслыйлар.

Мљхђммђт Чђлђбинећ энесе Ђхмђт Биќанныћ «Ђнвђрелга-шыйкыйн» ђсђре дђ татар халкы арасында кулъязмалар рђвешендђ гаралып, укылып йљртелгђн. Ђсђрнећ XIX гасыр башларында эшлђнгђн ике кулъязмасы Татарстанныћ Балтач џђм Ђгерќе тљбђклђрендђ табылган иде. Бу китап та Мљхђммђт пђйгамбђрнећ ислам гарату юлында књрсђткђн тљрле могьќизаларын бђян итњгђ багышланган.

Сђлќукларныћ Кече Азия ярыматавына килеп урнашуларын џђм гђре йљртњчелђр белђн кљрђшлђрен тасвирлауга багышланган «Кыйссаи Сђет-Баттал газый» ђсђренећ татарлар арасында популярлыгы да игътибарга лаек. Зур књлђмле бу каџарманлык дастаны безнећ тарафтан тупланган кулъязмалар коллекциясендђ сирђк тњгел. Аныћ ић иске нљсхђсе Татарстанныћ Ђтнђ тљбђгенђ караган Олы Мђнгђр авылында 1119/1708 елда књчерелгђн (1994 елда табылды). Кыйссаныћ XVIII гасырда књчерелгђн берничђ тексты бар. Мђсђлђн, 1773 елда Казан шђџђрендђ Исхак бине Давыт кулы белђн књчерелгђне дђ кызыклы. «Кыйсса»ныћ кулъязмалар Мирасханђсендђ тулы булмаган исђплђњлђр буенча 7 кулъязмасы саклана (шифрлары: №437, 1751, 2013, 3905, 3911, 3941, 5915). Татар књчермђлђре XVIII гасыр ахырында џђм XIX гасырныћ башларында да эшлђнгђннђр.

«Кыйссаи Сђет-Баттал газый» дастаныныћ дљньяда ђлегђ мђгълњм ић иске кулъязмасы «Газавати Сђет-Баттал газый» исеме белђн Ватикан китапханђсендђ саклана. Ул XIV-XV гасырларда язуга беркетелгђн итеп књрсђтелђ7.

«Кыйссаи Сђет-Баттал газый» сюжеты тарихы белђн татар укучысы XX гасыр башында да кызыксынган. Аныћ тарихи ягы белђн кызыксынып язган соравына матбугатта ќавап та басылган8.

Књренекле тарихчы Газиз Гобђйдуллин бу кыйссаны љйрђнеп «Сђет Баттал газый хикђясе» исемле махсус мђкалђ дђ бастырган9.

«Кыйссаи Сђет-Баттал газый» китабы Казанда берничђ мђртђбђ аерым китап булып басылып чыкса да, аныћ буенча фђнни талђплђргђ ќавап бирерлек хезмђтлђр ђлегђ язылмаган. Бары шуны ђйтергђ мљмкин, татар басмалары нигезендђ аныћ сюжеты эшкђртелеп 1908 елда казак телендђ 382 битлек бер китап дљнья књргђн.

Татар кулъязма мирасында ђдђби багланышлар хакында сљйли торган тагын да бер ђџђмиятле факт XIV гасыр ахыры тљрек шагыйре Сљлђйман Чђлђби (7-1421) ђсђрлђренећ књчермђлђре табылуы тора. Безнећ тарафтан шагыйрьнећ Мљхђммђд пђйгамбђр тормышы џђм эшчђнлегенђ багышлап язылган «Дастане могќизат» џђм «Мђњледеннђби» ђсђрлђренећ кулъязмалары табылып Мирасханђгђ урнаштырылды10. «Мђњледеннђби» ђсђре татар китапчылары тарафыннан књп мђртђбђлђр нђшер ителгђн.

XV гасыр ахырында иќат иткђн тљрек шагыйре Ђхмђт Сивасиныћ (7-1597) «Миръател-ђхлак» («Ђхлак кљзгесе») исемле 1587-1588 елларда иќат ителгђн поэтик ђсђренећ Галидеђхмђт бине Габдерђхим бине Госман ђл-Болгари тарафыннан XIX йљз башында хђзерге Татарстанныћ Лениногорск тљбђге, Тимђш џђм Иске Шљгер авылларында књчерелгђн текстлары 1980 елларда табылды (39 кол.-№ 2487, 5547 саклау берђмлеклђре).

Тљрек шагыйре Ибраџим Гљлшаниныћ (7-1533) «Чубаннамђ» поэмасыныћ књчермђлђре дђ безнећ тарафтан табылып Мирасханђдђ урын алдылар11. Татар џђм тљреклђрнећ уртак шагыйре саналган Ђхмђдинећ (1334-1413) «Искђндђрнамђ» ђсђре кулъязмалары Казанда сакланса да, аларны ныклабрак љйрђнђсе бар12. Татарларныћ «Искђндђрнамђ» ђсђре белђн таныш булулары хђтта рус чыганакларында да чагылыш таба. Мђсђлђн, XIV гасырга караган рус миниатюрасында Мамайныћ Куликово кырына сугышка чыгар алдыннан гаскђрлђрен дђртлђндерер љчен Искђндђр (Александр Македонский) батырлыклары турында калын бер китап укып торуын гђњдђлђндереп, комментарий бирелђ13.

XIV гасыр тљрек шагыйре Гашыйк пашаныћ (1272-1333) «Дастан» яки «Гарибнамђ» исемле зур фђлсђфи поэмасыныћ 1837 нче елда Габдулла бине Кђлимулла ђл-Ђлдермеши ђс-Солабаши тарафыннан эшлђнгђн бер књчермђсе Мирасханђдђ саклана14. Бу ђсђр борынгы ђдђбият белгече Ђ. Булатов тарафыннан љйрђнелсђ дђ, аныћ хезмђт нђтиќђлђре, кызганычка каршы, кулъязмада гына калды џђм Мирасханђдђ № 102 фондныћ беренче тасвирламасында саклана. Ђ. Булатов ђлеге «Дастан» ђсђренећ татарлар књчереп язган унлап кулъязмасы хакында мђгълњмат туплаган иде.

XVII гасырда яшђгђн тљрек библиографы Кятиб Чђлђбинећ (1591-1656) «Кђшфез-зљнун» («Фђн џђм китапларныћ мђгънђсен ачу») исемле библиографик сњзлеге татар укымышлылары тарафыннан танылып, кулъязмалар рђвешендђ таралган. Аныћ безгђ татар укымышлылары књчергђн ике кулъязма тексты мђгълњм15. Бу зур хезмђт књренекле галимнђрдђн Шиџабетдин Мђрќани џђм Ризаэтдин бине Фђхретдин хезмђтлђрендђ дђ искђ алына.

Атаклы тљрек географы Ђвлия Чђлђбинећ (1611-1682) књп еллык сђяхђтлђре вакытында књргђннђре, ишеткђннђре нђтиќђсендђ язылган «Ќиџаннљма» китабы татар галимнђреннђн Хљсђен Фђезханов џђм Шиџабетдин Мђрќанилђрнећ игътибарын тарткан. «Ќиџаннљма» китабыныћ Кљнчыгыш Европага багышланган томын књренеклетатар тарихчысы, текстолог, археограф џђм филолог Хљсђен Фђезханов (1828-1866) оста каллиграф буларак књчереп язган16. Шушыук ђсђрнећ бер нљсхђсе Шиџабетдин Мђрќани кушуы буенча, аныћ шђкерте тарафынйан књчерелђ. Лђкин ђлеге књчермђ каллиграфик яктан, алдагысыннан књпкђ калыша. Ул кулъязма бњгенге кљндђ Казан Миллимђдђни њзђге фондында саклана

Татар укымышлыларын тљрек галиме Исмђгыйль Хаккыйныћ (1703-1783) 1747 елда язып тљгђллђгђн «Мђгърифђтнамђ» исемле ђсђре дђ кызыксындырган. Аныћ бер кулъязма књчермђсе Татарстанда табылды17.

Ђлбђттђ, Татарстан Фђннђр академиясе Мирасханђсендђ тљрек халкыныћ мђдђни-Яђдђби хђзинђсеннђн ићгђн ядкярлђр болар белђн генђ чиклђнми, алар књп. Материаллар белђн танышу џђм фђнни тасвирламаны тљгђллђњ бу хђзинђлђрнећ зурлыгын тагын да кићђйтер ђле. Икенче яктан Мирасханђгђ яћадан-яћа материаллар керђ тора џђм алар арасында яћа чыганаклар ачылуы да мљмкин.

ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Фђхретдинов Равил. Татар угылы татармын.-Чаллы, 1993.-Б.5.
  2. Oguzname destani.-Istanbul,1998.-S.110.
  3. Мирасханђ: 99 кол.-1 тасвир.-№ 19, 279, 345 сакл. бер. џ. б.
  4. Nehcul-Feradis.-Аnkara,1995.-Б.З.
  5. Татарстан и Турция. Архивное сотрудничество // Гасырлар авазы-Эхо веков.-1999.-№ 1/2.-С 6
  6. Нђќип Ђ. Татар ђдђбиятыныћ џђм ђдђби теленећ кайбер онытылган язма истђлеклђре турьн// Совет ђдђбияты.-1957.-№ 12.-Б.77-88.
  7. Vatikan. Turko 26.
  8. Шура.-1914.-№ 3.-Б.8.
  9. Шунда ук.-1911.-№ 22.-Б.682-685.
  10. «Дастане могќизат» // Мирасханђ: 39 кол.-№ 862, 2050, 3354 сакл. бер.; «Мђњледен-нђби:Мирасханђ: 39 кол.-№ 2284, 2976, 3573 сакл. бер.
  11. Мирасханђ: 39 кол.-№ 5910 сакл. бер. џ. б.
  12. Шунда ук.-№ 3004 сакл. бер.
  13. Арциховский А. В. Древнерусские миниатюры как исторический источник.-М,1944.-Б.144
  14. Мирасханђ: 39 кол. - 3712 сакл. бер.
  15. Шунда ук.-№ 999, 2768 сакл. бер.
  16. Шунда ук.-№ 3948 сакл. бер.
  17. Шунда ук.-№ 3272 сакл. бер.

           «Сђет Баттал газый» дастаныныћ беренче кисђгенећ бер бњлекчђсеннђн љзек

 Ђсђр Мљхђммђт пђйгамбђрнећ књп гасырлар алдан Кече Азиядђге Византия империясенећ (Рум вилайђте) ќирлђре мљселманнарга калачак, — дигђн књрђзђлеге, бу эшне башкарачак батырныћ кем нђселеннђн икђнлеге џђм аныћ исеме Ќђгъфђр исемле булачагы ту рындагы хикђядђн башлана. Тњбђндђ китерелгђн хикђядђ, инде батырныћ туганлыгы, аныћ њсмерчагы џђм атасыныћ Рум кайсары (Византия императоры) тарафыннан њтерелгђч, авырлык белђн њсње тасвирлана. Ќђгъфђр њзенећ ятимлеге сђбђпле рђнќетелњенкњрђ џђм ђтисенећ малларын даулап кљрђшкђ чыгарга хђзерлђнђ. Атасын њтергђн Миџри Йайыл исемле Византия батырынан њзенећ кан њчен алырга юлга чыга. Бу тљркилђрнећ маќаралы каџарманлык дастаннарыныћ бер њрнђге (Текст XIX гасыр Казан басмасыныћ 6 10 битлђреннђн алынды. Китапныћ басылу елы књрсђтелмђгђн).

«Равилђр уйлђ риваять идђрлђр кем чљнкем Ќђгъфђр унљч яшенђ керде. Газый кыд камђт чикте, «Дђрт» китабы йад кылды, гыйльме тђфсир вђ хђдис эчендђ гаять гыйлем са хибе улды вђ ирделђр хитабате Ќђгъфђрђ вирделђр. Ќомга кљнгђ улды, Ќђгъфђр мљнбђрђ чыкты, хљтбђ укыды халаектан фљрьяд вђ фиган купты, санкый кыямђт кљннђре пђйда улды. Андин соћра сђлђхшурлыга џђвђс кылды, Гыйзбан адлу бер сђлђхшур вар иде, гаять џљнђрмђнд иде. Ќђгъфђр аћа чук хезмђт ђйлђде, тђхте гаяденђ иреште. Сђлђхшурлыкта џич мђнендђ юк иде. Ат сикертмђктђ вђ сљнге уйнамада, ат сикердергђн ат алђтендин кичем дђћерездђ, вђ кылычта, вђ кљрђштђ вђ буныћ ђмсале инсанђлђрдђ бер дђхи нђзыйре юк иде. Егерме аршын код камђт чикте. Бер кљн кђнди яранлар илђ тђффђреќђ чыктылар, су кђнарында абдђст алып намаз кылдылар, гыйльме тђфсир вђ хђдисе нђбђвидђн бђхђс ђйлђделђр. Никадђр олылар вар исђ, ќљмлђсен мђлзђм кылды. Андин соћра делђк ђйлђде кем, бу кљн Ќђгъфђр безђ бераз сђлђхшурлык идђ, бер тђффђреќ кыйлалым вђ џђм књрђлем, ничђдер диеп, тиз бер ат китерделђр. Њзђренђ менде. Бер мљддђт сђлђхшурлык књрсђтте, књргђннђр ќљмлђсе догалар кылдылар, афђрин ђйлђделђр, ђйттелђр атасыннан џљнђрле купмыш, пђс йа бу атасыныћ мђнасибыныћ ни љчен талђп итмђс, йадлар кђндинећ мђнаси быныћ малыны сарыф идђрлђр, бу шуйлђ ач вђ бинавђ йљрер, буныћ кеби џљнђр илђ ки бунда вардыр диделђр. Ќђгъфђр ђйтте: «Яранлар, џђла бары шимди вакыт дђгел. Ул вакыт ки мин тагын бер џљнђр књрсђтђм. Андыйн атамныћ мђнасибын талђп кыйлам», — диде. Бунлар ђйттелђр: «џљнђр дидеклђре анчак бу кадђр улыр џђла шимди ђлендин килђн бер кемсђнећ ђлендђн килмђс», — диделђр. Шулкадђр сљйлђделђр ки, Ќђгъфђрнећ књћеле мђнасиб талђп ђйлђде, ахшам улды, дњнеп шђџђргђ килделђр, џђрбере олы њенђ киттелђр. Ќђгъфђр дђхи сљрњб њлђренђ килде. Анасы ады Сђгыйдђ иде. Каршы килде, ике књзендин њпте, юкары чыктылар, утырдылар. Ућына йимђк китерде, џич мокид улмады. Анасы књрде кем, књзлђре талу, аџ ђйлђде. «Ќаным угыл, ни булды? Ни агыларсыћ? Хђлећ нидер?» Ќђгъфђр ђйде: «Ђй, валидђ, ничђ атамыйм, алар ки минем атамныћ кылычы артыгын йы йырлар, џђр бересе шимди мал мђмлђкђт Сђхиблђредер, бђнем ђтмђкем кем наремђ йитмђз» – диде. Анасы дђхи атады: «Ќегђр кошым, синећ атаћ Истанбулдан хђраќ алыр иде. Аныћ кылычы куркусыннан кайсар тђхетендђ йитмђсде шимди халемези књргђния ирешде» – диде, аглады. Ќђгъфђр анасына ђйтте: «џич аглама, мин бабамныћ мђнасибын кемсђя куймасмын, бихђмде Аллаџ ки тђмам голњме тђхсыйл кылдым. Сђлђхшурлыкта бер дђхи нђзыйрем юктыр, мин бабамныћ мђнасибын талђп итђрмен» — диде. Анасы ђйтте: «Угы лым, ќегђр кошым, фаригъ ул, Габдессђлам шимди могътђбђр мал сахибе вђ џђм кауме вђ кабилђ сахибе кешедер џђм дђхи Ђмир Гомђрнећ каумендђндер. Син сљйлђсђћ, сњзећне кабул итмђс, уртага дошманлык тљшђр, кђрам ђйлђ, сљйлђмђ књрђлем Хак Тђгалђ ния иреш терер» — диде. Ул кичђ кичте, сабах улды, Ќђгъфђр ђбдђст алып мђчеткђ килде. Намаз кылды, чун намаздин фаригъ улдылар. Ќљмлђ љмарђ анда хазир иде. Ќђгъфђр башын калдырып ђйтте: «Иа, Ђмир Гомђр, мин колыћ бер сњз дияем, ђгђр рљхсђт вирерсђн», — диде. Ђмир Гомђр ђйтте: «Сљйлђ, ишедђлем». Ќђгъфђр ђйтте: «Атам мђнасибын талђп итђрмен, шимди ки халдђ пђџлеванлыкта орма ди, тотма ди, џич кемсђдђн ишга калмам, ни љчен бђнем атамныћ мђнасибын аерыклар тђссарыф идђрлђр. Мин ач џђм бинавђ йљрер мен» — диде. Утырганнарныћ ќигђрлђре хун улды. Ќљмлђсе керђчђк вђ белер диделђр. Габдессђлам ђйтте: «Йа, Ќђгъфђр, шимди атаћ мђнасибыны талђпме идђрсећ?» Ќђгъфђр ђйтте: «Бђли, Габдессђлам ђйтте, синећ атаћ џљнђрмђнд иде, мђнасиб алды, бары син дђхи бер џљнђр књстђр, андан мђнасиб талђп кыл. Синећ атаћ каны џђнњз йирдђ корымады. Сића мђнасиб нитђ йђрђшер, синећ эшећ бер мђсќет вђ я бер мђдрђсђ књшђсендђ утырып гый лем хасыйл итмђктер, юкса атабђнемлек дђгъвђсен кылмак синећ эшећ^ђгелдер, ђгђр дийђрсђћ ки, атаћ мђнасибын сића вирђлђр, вар атаћ канлысы булган Миџри Иайылны њлдер гел, атаћ мђнасибын бђн сића кђндем вирђем» — диде. Пђс, бу халаек ике фирка булдылар. Бђгъзесе Ќђгъфђр тарафыннан, вђ бђгъзесе Габдессђлам тарафыннан, уртада књп сњз бул ды. Ќђгъфђр торды, китте, анасы катына килде. Анасы књрде кем, Ќђгъфђр мђлњл улмыш, ђйтте: «Ђй, ике књзем нуры, нђ улдыћ?» Ќђгъфђр анасына хикђяне сљйлђде. Анасы бичара мђлњл вђ пђришан улды, ђйтте: «Ђйњ, итмђдећ, мин сића димђдемме ки синећ сњзећ кабул итмђслђр, болар бу сњздђ икђн». Лалђсе Тавабил килде, эчкђ керде, ђйтте: «Йа, Ќђгъфђр, ђйе, ђйтмђдећ, ни љчен белдермђдећ, кем, сине њгетлим, Габдессђламнећ кавем кабилђсе чукдыр», — диде. Ќђгъфђр Тавабилђ^џич ќавап бирмђде. Ђмма, Миџри Йайылны сорады. Тавабил ђйтте: «Борадђр, ул Миџри Йайыл, озын буйлы, кара йљзле, џђйбђтле пђџлеван дыр, нђзыйре юктыр, Кайсаре Рум гаурђтинећ карендђшедер, явыз мђлгундер, зинџар бу сђњдђдђн фаригъ бул, ничђ ничђ мљселманнарны њтермешдер», —дђйњ, нђсыйхђтлђр ђйтте, чњн кичђ ярыйсы булды, Тавабил китте, џаман Ќђгъфђр атасыныћ сийаџ атыны ахурдин чыкарды, ићђрлђде, кылычын биленђ кушынды, гљрзиен кулына алды. Алђт харап илђ кђндине арастђ кылды. Атна кичђсе иде, анасы бичара аглады: «Ушбу вакыт нђрђйђ китђрсин?» —дђйњ. Књрде, чарђ улды, џаман џиммђтећ бђнемлђ бђйлђ булсын диде, юлга рђван булды. Иртиядђгин бер чишмђ сарђйђ ирди, инде, абдђст алды, намаз кылды, кинђ атына бенде, рђван булды.

 СЊЗЛЕКЧЂ:

 абдђст - тђџарђт алып, юынып-

агыларсыћ - еларсыћ

адлу - исемле

алђт - корал

алђтендин - атлы коралыннан

арастђ кылды - тђртипкђ китерде

атаћ канлысы - атаћ канына буялган

ахшам улды - кич булды эл - кул

Ђмир Гомђрнећ - Мљхђммђд пђйгамбђрдђн соћ килгђн Ђбњбђкерне алыштырган хђлиф. Гомђр бине Хаттаб 634 елдан хђлифђ, аныћ заманында гарђплђрнећ Византия љлкђлђреннђн саналган Сњрияне, Палестинаны, Мисырны яулап алу сугышлары башлана. Гомђр хђлифђ пђйгамбђрнећ кияве булган, аны 644 елны фетнђчелђр њтерђлђр

ђмсале инсаннарда - мисалы булган кешелђрдђ

ђтмђкем - икмђгем

бђли - ђйе, дљрес

бђнем - минем

бђнемлђ - минем

белђн бенди – менде

бинавђ - љлешсез

бихђмде Аллаџ - Аллаџка мактау

валидђ - ђни

газыйм - чиксез зур

гаурђт - хатын

голњме тђхсыйл кылдым - гыйлемнђрне алып бетердем

дђхи – тагын

делђк - телђк,

дњнеп - борылып, кайтып

ќегђрлђре хун улды - бавырлары кан булды

ќљмлђсен - барысын инди - тљште

Иртия дђгин - Иртия дигђн

ићђрлђде - иярлђде йимђк –

ашамлык йир - ќир

йитмђсде - утыра алмады

кайсар - Византия императоры

Кђнарында - ярында

кђнд(и) - њзе

кђрам ђйлђ - шђфкатьле бул, њч тотма

кемсђя - берђњгђ дђ

кичемдђћерездђ - котылуда

кушынды – бђйлђде, кушты

књстђрђм - књрсђтђм

књшђ - почмак

кыд камђт чикте - озын булып њсте

кылычы артыгын - хезмђт итеп алган малын

лалђсе - сљеклесе

мђлзђм кылды - тиеш тапты

мђлњл - арган

мђнасиб - вазыйфа

мђнендђ - хыялында, уенда

мљддђт - вакыт

наремђ - йљземђ

нђзыйре - тићдђше

нитђ - ничек

пђришан - югалып калды

пђс - бђс, шулай булгач

рђван булды - юлчы булды, юлга чыкты

сабах улды - таћ атты

санкый - ясалма

сарђйђ ирди - сљендерњче иде

сахиб - ия

сђлђхшурлыга џђвђс кылды - батырлык

љйрђнњгђ књћел бирде

сђњдђдђн - бђхђстђн

сикердергђн - сикертелгђн

сияџ - кара

сљрњб - кљчкђ

тђссарыф - сарыф итњ

тђфђрреќђ - књћел ачарга

тђхтегаяденђ - ић югары осталыкка

уйлђ - болай

ућына - алдына

њзђренђ - љстенђ

њлђренђ - љйлђренђ

фаригъ - ерак

фиган - елау џђм сыкрау

хђдисе нђбђвидђн - пђйгамбђр хђдислђреннђн

хђраќ - ясак

хитабате - хотбђ укуны (ораторлыкны)

џђла - ђй

џђнњз - џаман

џиммђт - тырышлык

џљнђрле купмыш - белеп туган

џљнђрмђнд - оста

чарђ - юлга чыгу

чук- књп

шимди - хђзер

шуйлђ - шулай

яранларга - иярченнђргђ

 Марсель Ђхмђтќанов,
филология фђннђре докторы, академик