2004 1

«Тарих куреп, эзлепалыр эле…»

XX йљз башында кић колачлы иќат эшчђнлеге алып барган, татар мђдђниятен њстерњгђ зур кљч куйган Фазыл Туйкин (1887-1938) исеме књплђребезгђ таныш. Ул безгђ њзенчђлекле шагыйрь, драматург, прозаик џђм тарихчы буларак билгеле. Шулай ук вакытлы матбугат битлђрендђ аныћ тел, ђдђбият, мђгариф џђм башка мђсьђлђлђргђ караган мђкалђлђре белђн дђ еш очрашабыз. «Кечек тђќвид»1 џђм «Ђхкяме ислам»2 исемле дини китаплар язганлыгы да соћгы елларда ачыкланды. Татар ђдђбияты тарихына ул татар кулъязма ядкярлђрен эзлђп табучы Џђм књбрђк фольклорчы галим буларак кереп калган. Чљнки аныћ бу љлкђдђге хезмђте зур да, мактаулы да. Ф. Туйкин беренчелђрдђн булып, халык авыз иќаты ђсђрлђрен туплады, аларны системага салды, фђнни књзђтњлђр ясады.

Халык ђдђбиятын љйрђнњнећ ђџђмиятен галим болай дип аћлата: «Бер халыкны тирђннђн тикшереп љйрђнњ љчен, ић зур булышлык итђ алучы нђрсђ — шул халыкныћ ђдђбияты санала. Чљнки, халык ђдђбиятын књп гасырлар аша килгђн тормыш тђќрибђлђре, тарих дулкыннары тудыра. Халыкныћ тойгысы, шигьрияте аны ќанландырып њстерђ бара. Шунлыктан, халык ђдђбиятында халыкныћ теле, гадђт-йоласы, тормыш џђм табигатькђ карашы, идеологиясе, мђдђнияте, аныћ њсеше, њзгђреше, књрше халыклар белђн элемтђсе, аныћ баскычлары бљтен вак тармаклары белђн саклана»3. Ул халык яшђешендђге сђяси, иќтимагый, икътисади џђм мђдђни њзгђрешлђрнећ халык ђдђбиятыныћ эчтђлегенђ, њсешенђ нык тђэсир итњенђ дђ игьтибар итђ.

1912 елны Фазыл Туйкинныћ кыска-кыска дњрт юллы халык ќырларыннан торган «Ќырлар ђхтђрисе» исемле ќыентыгы Казанда дљнья књрђ4. Бу китап 1912-1918 елларда дњрт тапкыр басыла. Димђк, ќыентыкны халык яратып укыган џђм њз иткђн дигђн сњз. 1100 ќырны берлђштергђн, алфавит тђртибендђ системага салынган бу ќыентык революциягђ кадђр чыккан башка ќыр китапларыннан аерылып торган џђм бњгенге кљндђ ул њзенећ тарихи џђм гыйльми ђџђмиятен югалтмаган.

Фазыл Туйкинныћ халык авыз иќаты ђсђрлђрен ќыю, барлау, системага салу, бастырырга ђзерлђњ џђм бу хакта фђнни хезмђтлђр язуы, башлыча, 1910-1920 нче елларга туры килђ. Лђкин фольклорчы галимнећ бу љлкђдђге эшчђнлеге шома гына бармаган, аћа књп кенђ кыенлыклар књрергђ туры килгђн. Бигрђк тђ, егерменче елларда ул совет режимыныћ, аныћ тђти егетлђренећ мђрхђмђтсезлеген, кешесезлеген књрђ. Ул заманныћ сђясђте, идеологиясе, хђерче тормышы, иќат кешесенећ хезмђтенђ, шђхесенђ тљкереп карау аныћ хатларында бик ачык чагылган.

1925-30 елларда Татарстан Мђгариф Халык Комиссариаты каршындагы Гыйльми Њзђк татар халык иќатын барлау, туплау џђм бастырып чыгару эшен башлап ќибђрђ. Гыйльми Њзђкнећ «Халык ђдђбиятын эшлђњ» комиссиясе Татарстанда џђм татарлар яши торган башка республика џђм љлкђлђрдђ татар халык иќатын ќыюны оештыра. Татар мђктђплђрендђ телђдђбият укытучылары аркылы авылларда фольклор ђсђрлђрен барлау џђм туплау шактый кић књлђмдђ алып барыла. Укытучылардан, тљрле кешелђрдђн Гыйльми Њзђккђ ђкиятлђр, ќырлар, табышмаклар теркђлгђн дђфтђрлђр, ќыентыклар килђ башлый.

Фазыл Туйкин да бу эштђ зур активлык књрсђтђ. Аныћ Гыйльми Њзђккђ язган сигез хаты сакланып калган. Алар ђдип џђм галимнећ шул чорныћ катлаулы сђяси џђм ђдђби кљрђш казанында кайнавы, шул нигездђ књпме кыенлыклар књрње, кайгыса-гышка дучар булуы турында сљйли.

Хђзерге вакытта тљрле китапханђлђрдђ Фазыл Туйкинныћ тугыз китабы бар. Ђмма аныћ књп кенђ хезмђтлђре дљньяга чыга алмый кала, югала. Алар ниндирђк ђдђби ђсђрлђр, фђнни хезмђтлђр, ќыентыклар булган —моћа да хатлары ачык дђлил булып тора. Шундый хезмђтлђрнећ берсе — «Ил ђдђбияты» ќыентыгы. 400 дђн артык халык ђкиятлђре, дастаннар, мђзђклђр тупланган бу хезмђтне алар абыйсы Кђбир Туйкин белђн 1920 нче елларда Казанга — Гыйльми Њзђккђ ќибђрђлђр. Ђмма кђгазь булмау сђбђпле китап басылмый кала. 1926 елныћ 6 сентябрендђ язган бер хатында бу турыда Фазыл Туйкин болай ди: «Безнећ байтак вакытлардан бирле ќыелып та, 1918 нче елда тђртипкђ тезеп ясаган «Ил ђдђбияты» исемле ђсђребез егерменче елда ук Татарстан Гыйльми мђркђзенђ тапшырылган иде. Лђкин ул ђсђр быелга чаклы басыла алмый ятты. Њткђн кышта Г[алимќан] Ибраџим иптђшнећ «бастыра алмыйбыз» дигђн сњзен ишеткђч, без аны кире алдырган идек»5.

Галимќан Ибраџимов та њзенећ «Тел, ђдђбият мђсьђлђлђренећ кирђкле бер тармагы» исемле мђкалђсендђ бу хезмђт хакында болай ди: «Фазыл Туйкђ иптђшнећ «Ил ђдђбияты» дип ќыйган кыйммђтле материаллары ятты-ятты да, басар љчен чара булмаганлыктан, рђнќеп, шелтђлђп њзенђ кире сорап алды»6. Хатлардан књренгђнчђ, 1926 еллар тирђсендђ алар бу китапны яћадан бастыруга тђкъдим итњ нияте белђн Казанга ќибђрђлђр. Икенче мђртђбђ ќибђргђч тђ, бу материаллар матбугатка тђкъдим ителгђнме, басылып чыкканнармы — бу хакта мђгълњмат юк.

Егерменче елларныћ икенче яртысында Фазыл Туйкинныћ «Балалар сђхнђсе», «Озын кљйлђргђ халык ќырлары» џђм «Халык ђдђбиятын ђдђби, гыйльми яктан тикшерњ» исемле ќыентыкларын џђм хезмђтен Казанга ќибђрње билгеле. Гыйльми Њзђккђ ќибђрелгђн бу материаллар арасында Фазыл Туйкин ќыйган 1200 чамасы мђкаль, 300 еллык бђетлђр дђ була. «Халык ђдђбиятын ђдђби, гыйльми яктан тикшерњ» исемле хезмђте аеруча игътибарга лаек. Бу хакта Гыйльми Њзђкнећ 1928 елныћ 20 май карары7 џђм Хђсђн Галинећ рецензиясе сакланып калган8. Галимнђр Фазыл Туйкинныћ бу хезмђтен: «Халык ђдђбиятыныћ теориясенђ кайта торган бер ђсђр хђзергђчђ татар телендђ чыкканы юк»,9— дип югары бђялилђр. Шућа да карамастан, Фазыл Туйкига хезмђтлђрен мђйданга чыгару љчен књп мђшђкатьлђр књрергђ, кљрђшергђ туры килђ. Хатларында Фазыл Туйкин язган хезмђтлђрнећ, туплаган материалларныћ сђяси ягына да кагылып њтђ: «Сђяси яктан алып караганда, бу ђсђр, ђлбђттђ, алкышланып алынырга тиеш»10.25 августта язган хатында да ул шул хезмђтенећ язмышын кайгыртып, аныћ сђяси ягына искђртђ: «Ул минем унбиш еллык тђќрибђ ќимешем, анда халык йљрђге, халык тарихы, халык шигыре саклана. Ул Татарстан љчен кыйммђтле бер ђсђр иде. Гыйльми, ђдђби мђслихђтен љстемђ алам, сђяси ягын каратырсыз, минем дђ башка тай типмђгђн, сђясђт дљньясына ќинаять итђргђ тњгел, хезмђт итђргђ телим»11. Бу юллардан шул аћлашыла: Фазыл Туйкин ђсђрлђрен басмага ђзерлђгђн вакытта, яисђ ђдип-галим туплаган материалларны басмый тинтерђтеп йљргђндђ, сђяси як та калкып чыккан икђн. Ђйе, болшевиклар диктатурасы хљкем сљргђн заманда ић элек язучыныћ сђяси йљзе билгелђнђ, ђ ђдђби осталык мђсьђлђсе икенче яссылыкка књчерелгђн. Фольклорчы галим-язучыныћ хатлары белђн танышып чыккач та, совет режимы хљкемдарларыныћ аныћ иќтимагыисђяси карашларына да шактый бђйлђнгђнлеге сизелђ.

Шуны да ђйтеп њтђргђ кирђк: хезмђтлђрен, тљзегђн ќыентыкларын бастыра алмый йљргђн Фазыл Туйкин гаилђсенећ матди тормышы авыр булуга да зарлана; Казанда њзенђ эш тђ эзлђп карый; хезмђтлђренећ «кыек куллар» тарафыннан њзлђштерелњенђ дђ борчыла; њзен провинциядђн килгђн тњбђнрђк баскычта торучы кеше итеп кабул итњлђренђ дђ њрсђлђнђ џђм, шул ук вакытта, ђсђрлђренећ язмышын кайгыртып: «Басылмаса, бђлки, бервакыт тарих књреп, эзлђп алыр ђле»,12— дип, килђчђккђ зур љметлђр баглый.

Кызганычка каршы, Фазыл Туйкинныћ тормышы да фаќигале љзелђ. 1937 елныћ 1 гыйнвар кљнне Габдрахман авылы мђктђбендђ укытканда «контрреволюционер, миллђтче» дип гаеплђнеп кулга алына џђм књп кенђ хезмђтлђре конфискациялђнђ. 1937 елныћ 28 октябрендђ чыгарылган 144 номерлы хљкем карары13 нигезендђ ул 1938 елныћ 15 февраль кљнне атып њтерелђ.

Фольклорчы галим џђм ђдипнећ алда санап њтелгђн хезмђтлђреннђн тыш, безгђ билгеле булмаган башка хезмђтлђре џђм тупланган материаллары да бардыр. Књпме халык байлыгы џђм кеше тырышлыгы югалгандыр, бу ђлегђ билгесез. Чљнки тарих алга таба хђрђкђт итђ, фактлар югала, эзлђр юыла. Тик иртђмесоћмы хакыйкать ачылырга тиеш. Фазыл Туйкинныћ архив киштђлђрендђ тузан ќыеп яткан хезмђтлђре табылыр, љйрђнелер џђм галимнећ фидакярлеге ќђмђгатьчелек тарафыннан тиешенчђ бђялђнер дип ышанасы килђ.

Фазыл Туйкинныћ иќади тормышын тулырак књз алдына китерњ љчен, югарыда телгђ алынган хатларларныћ берничђсен укучыларга да тђкъдим итђбез.

ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Туйкђ Ф. Кечек тђќвид.-Казан: Сабах, 1913.-14 б.
  2. Шул ук. Ђхкяме ислам.-Казан: Љмид,1914.-331 б.
  3. Шул ук. Халык ђдђбиятын тикшерњ юлында // Безнећ юл.-1927.-№ 8.-Б.35.
  4. Шул ук. Ќырлар ђхтђрисе.-Казан: Сабах,1912.-160 б.
  5. Казан дђњлђт университеты Фђнни китапханђсенећ Кулъязмалар џђм сирђк китаплар бњлеге. «938 Т» шифрлы кулъязма.-Б.2О.
  6. Ибраџимов Г. Ђсђрлђр. Сигез томда.-Т.5.-Казан: Татар, китап нђшр.,1978.-Б.492.
  7. КДУ фђнни китапханђсе.-«938 Т» шифрлы кулъязма.-Б.18.
  8. Шунда ук.-Б. 19.
  9. Шунда ук.-Б. 19.
  10. Шунда ук.-Б. 13.
  11. Шунда ук.-Б. 17.
  12. Шунда ук.-Б. 17.
  13. ТР ныћ Тарихи-сђяси документлары њзђк дђњлђт архивы. 8233 ф., 1 тасв., 2-9521 эш, 5 том.- Б.368.

ХАТЛАР

Фазыл Туйкиннан Мљхђммђтхан Фазлуллинга1

«Хљрмђтле Мљхђммђтхан ага!

14 февральдђ язган хатыгызны алдым. Гыйльми Њзђкнећ халык ђдђбиятына китереп ќиткерњенђ, ђлбђттђ, куандым. Татар мђдђни байлыгыныћ нђњбђт кљтеп ята торган бу ќанлы байлыгы килђчђк љчен књп кенђ материаллар бирђ алачак. Аларныћ гыйльми тезем белђн мђйданга чыгуын дњрт књз белђн кљтђ идек.

Мин њземнећ ќыйган мђкальлђремне, халык ђдђбиятыныћ башка кисђклђре белђн њткђн кљздђ Гыйльми Њзђккђ тапшырган идем. Анда 1200 чамасы мђкаль бар. Аларны Х[ђсђн] Гали2 кулына тапшыра торгансыз инде? Анда керми калганнарын тиз кљндђ оештырып, Гыйльми Њзђк аша Х[ђсђн] Галигђ ќибђрергђ вђгъдђ итђм. Мића бирергђ чамалаган эшегезгђ ќавап буларак шуны ђйтђм: без Кђбир ага Туйкђ белђн берлектђ «Халык ђдђбиятыныћ бер такмак, каџарман ќырлары џђм бђет» исеме белђн атала торган кљйле љлешен, шулар љстенђ «Такмаза» дип йљртелђ торган кљйсез љлешен гыйльми нигездђ тезеп хђзерлђргђ љстебезгђ алырга булдык. Гыйльми Њзђккђ тапшырган тиклесе њз кулымда бар. Аннан башка соћыннан ќыйган нфсђлђрем дђ байтак бар. Башкалар тарафыннан ќибђрелгђннђрен минем адрес белђн монда ќибђрергђ туры килер инде. Бары аларны тезњ турында, кайсы юлны нигез итеп алу турында, ђлеге ќыйналачак кићђшмђнећ карарын да ќибђрђ алсагыз мђслихђт булыр иде. Чљнки аны ќыю турында юллар тљрлерђк: ђйтик, ќырларны кљйлђргђ карата тљркемлђњ юлы; мактау, мактану, кайгырту кебек халык тойгыларына карата тљркемлђњ; бай, ярлы, шђкерт, никрут, арестант кебек тљрле сыйныф авызыннан ђйтелњенђ карата тљркемлђњ; язма ђдђбият тљрлђренђ карата тљркемлђњ кебек тљрле юллар бар. Менђ шуларныћ кайсын нигез итеп алу турында, ђлбђттђ, аћлашып эшлђргђ кирђк булыр.

Мин сезнећ хатыгыздан, шуларны нђшер итњ љчен билгеле бер план буенча тезеп бирњемне сорыйсыз дип аћлыйм. Х[ђсђн] Гали иптђш мђкальлђрне тезњ турында нинди юлны нигез итеп ала икђн? Аныћ белђн танышу да безгђ кирђк булыр иде, чљнки бар да бер ућайдарак булу мђслихђт кебек тоела. Мин халык ђдђбиятын гыйльми тикшерњ юлында књп кенђ нђрсђлђр ќыйнаган идем. Аларныћ кайбер љземтђлђрен «Безнећ юл »га ќибђргђн идем. 1927 елныћ сигезенче санында аныћ беразын бастылар. Гомђр Гали3 тагын язуымны сорагач, «Матур ђдђбиятта љслњб мђсьђлђсе» исеме белђн халык ђдђбиятыныћ љслњбе турында бер мђкалђ, «Халык ђдђбияты аша халыкны љйрђнњ» исеме белђн халык ђдђбиятын дђверлђргђ бњлњ турында икенче бер мђкалђ язган идем. Гомђр Гали аларны «нђњбђт кљтђлђр» дип яза, алардан соћ инде «Безнећ юл»ныћ берничђ саны чыкты - минем мђкалђлђрем књренми. Гыйльми Њзђкнећ мондый зур эш башлавы алдыннан алар мђйданга чыксалар, бђлки байтак мђсьђлђгђ ишек ачарлар иде. џђрхђлдђ, ђлеге ќыйналачак кићђшмђнећ минем шул материалларымны тыћлап њтњлђре файдасыз булмас иде. Аларныћ басылуын да ашыктырасы иде. Бу - бер. Икенчедђн, мин яз кљне ВПИ4 хозурында имтихан тотарга хђзерлђнђм. Аларныћ шућынчы басылулары мића ул яктан да кирђк иде.

Минем Нургали абзыйга язган халык ђдђбияты турындагы ђсђремђ килсђк, ул ђсђр белђн безнећ ђлеге эш арасында бер-берсенђ кљндђш булырлык эш юк. Минем ул ђсђрем, халык ђдђбиятыныћ гомумђн нђрсђ икђнлегенђ анализ юллары языла торган бер ђсђр, анда халык ђдђбиятыннан мисаллар гына булачак, икенче тљрле ђйткђндђ, ул ђсђрем, халык ђдђбиятыныћ «Ђдђбият кануннары» урынын тотачак. Менђ аныћ дљрес тезелгђн мљндђриќђсе:

  1. халык ђдђбияты;
  2. халык ђдђбиятында тел;
  3. халык ђдђбиятыныћ тормышка бђйлђнеше;
  4. халык ђдђбиятыныћ табигатькђ бђйлђнеше;
  5. халык ђдђбиятында идеология;
  6. халык ђдђбиятыныћ тљрлђре;
  7. халык ђдђбиятын ђдђби тљрлђргђ иплђњ;
  8. халык ђдђбиятында кљй, њлчђњ мђсьђлђсе;
  9. халык ђдђбиятында љслњб;
  10. халык ђдђбиятында ђдђби агым;
  11. халык ђдђбиятын дђверлђргђ бњлњ.

Менђ боларны халык ђдђбиятыныћ аерым тљрлђренђ каратмыйча, барысын да гомуми рђвештђ алып, мисаллар аша аћарга, шушы саналган яклардан бер бђџа биреп китњ иде. Бу тиклесе сезнећ алга алган эшегезгђ бер мљкаддимђ булу белђн бергђ ђдђбият дђреслђре љчен ќитђкчелек итњче бер нђрсђ генђ булачак. Ќавап кљтђм.

Кулыгыздан кысып Ф. Туйкђ.

8.03. 1928 ел. Бљгелмђ».

 

Фазыл Туйкиннан Мљхђммђтхан Фазлуллинга

«Газизем Мљхђммђтхан ага!

Сезнећ 14 февральдђ язган хатыгызны алдым. Халык ђдђбиятыныћ кайбер кисђклђрен тђртипкђ салу турында миннђн сораган фикерне 8 мартта язган идем. Бђлки алгансыздыр. Шунда ђйткђнемчђ, мин халык ђдђбиятыныћ берничђ тармагын эшлђп бирђ алырмын. Карашыгызны язарсыз.

«Халык ђдђбиятын гыйльми, ђдђби яктан тикшерњ» турындагы китабымны хђзер ќыйнап бетерђм. Ул дњрт табаклар чамасы була языр. Тагы бер кат ђйтђм: минем ул ђсђрем Гыйльми Њзђкнећ халык ђдђбияты турындагы эшенђ кљндђш булмый, бђлки бер бизђк кенђ була. Шуныћ белђн бергђ гыйльми џђм ђдђби кыйммђте дђ зур. Аннан соћ бу турыда Тукайныћ «Халык ђдђбияты» дигђн ђсђре белђн Г[абдрахман] Сђгъдинећ5 «Тел, ђдђбият, язу» дигђн ђсђренећ бер љлешеннђн башка татар матбугатында бер китап та юк. Љстђвенђ, аларда да бик аз џђм бик сай тикшерелгђн. Шунлыктан, Гыйльми Њзђкнећ минем шул ђсђремне матбугат дљньясына чыгару чарасын њзенећ эш планына хђзердђн њк куюын сорыйм. Мин аны май азакларында њзем алып барачакмын.

Мљхђммђтхан абзый! Мин быел ВПИ хозурында тел, ђдђбияттан имтихан бирергђ хђзерлђнђм. Шул эш љчен Казанга кай вакытта бару мђслихђт булыр икђн? Авырсынма-сагыз, ВПИдан белешепме, њзегез белепме шул турыда кыска гына булса да хђбђр итђ алсагыз шат булыр идем. Хђсђн Галигђ ќибђрњ љчен мђкальлђрне тезеп ятам. Аныћ њзенђ дђ хат яздым.

1928 ел, 5 апрель. Бљгелмђ. Ленин урамы, 121.

Кулыгыздан кысып Ф. Туйкђ».

Фазыл Туйкиннан Гыйльми Њзђк башлыгы Мљхђммђт иптђш Таџировка6

 

«Мин њземнећ унбиш еллар тикшерњ нђтиќђсендђ язган «Халык ђдђбиятын ђдђби, гыйльми яктан тикшерњ» исемендђ тљзелгђн 150 битлек шушы ђсђремне матбугат мђйданына чыгаруны телђп сезгђ тапшырам.

Ђсђрем ђлегђ чаклы халык ђдђбиятын тикшереп килгђн урыс џђм Европа язакларыныћ карашларына ияреп тњгел, бђлки халыкныћ њз карашы, њз аћлавы, куллануы ђсасына каратып язылганлыктан, шул фђн дљньясында оригиналь бер ђсђр булып дљньяга чыга. Бу бер яктан фђн коллективы љчен ятрак тоелса да, икенче яктан, шул мђсьђлђне кићђйтњ љчен кыйммђтле материал булачак. Аннан соћ татар матбугаты ђлегђ чаклы мондый бер ђсђрне књрмђгђнлектђн, халык ђдђбиятын љйрђнњчелђр, бигрђк тђ урта тип мђктђп укучылары џђм югарыраклар љчен кыйммђтле кулланма булачак.

Ђсђрдђ «халык» сњзе «хезмђт гаммђсе» мђгънђсендђ йљргђнен ђсђрнећ эченђ кергђн џђрбер кеше ачык аћлар. Шуныћ белђн бергђ халык ђдђбиятыныћ тормышка ятышуы џђм тел љслњбе монда шактый гына књтђрелђ. Бђлки моны «халык ђдђбиятын идеаллаштыру» дип карарга телђњчелђр булыр. Ђсђрне тирђннђн битараф булып тикшерњче, билгеле, моны ђйтергђ дђ базмас. Сђяси яктан алып караганда, кић хезмђт гаммђсенећ, њз ђдђбияты аша, њз карашын дљрес ачып биргђн бу ђсђр, ђлбђттђ, алкышланып алынырга тиеш. Шунлыктан, ђсђрнећ ђџеле булган кешелђр тарафыннан каралып, мђйданга чыгарылуын ашыктыруны кић хезмђт гаммђсенећ энергиясе хакына сездђн њтенеп калам.

1928 ел, июль. Ф. Туйкђ».

 

Фазыл Туйкиннан Мљхђммђтхан Фазлуллинга

«Газизем Мљхђммђтхан ага! "

Кулыгыздан эшкђ баткан булсагыз да, ачуланмыйча гына, салкын кан белђн генђ минем бу хатымны укып чыгуыгызны њтенђм.

Мин сезгђ берничђ мђсьђлђ турында бер-ике хат язган идем. Ђлегђ чаклы берсенђ дђ ќавап ала алганым юк. Бђлки сез булмагансыздыр, бђлки ул хатлар барып ќитмђгђндер. Бу хатыма, ђлбђттђ, 15 августтан калмыйча ќавап бирерсез, бђлки. Барып ќитњен тђэмин итњ уе белђн бу хатымны тамгалы итеп (заказный) салам.

Минем Гыйльми Њзђк књзенђ бђйлђнгђн берничђ мђсьђлђм бар: алар сезгђ электђн билгеле булу љстенђ аларны чишњдђ сезнећ ролегез дђ, билгеле, шактый гына зур урын тота. Якыным, таныганым, бђлки белгђнем сез булганлыктан, мин рђсмилеклђрне бер якка ташлап, туп-туры сезгђ мљрђќђгать итђм. Беренче нђњбђттђ торганы - минем ВПИ каршында имтихан биреп, урта мђктђплђрдђ укыту љчен берђр тљрле диплом алып чыгу иде. Мђсьђлђнећ барышына караганда мин ВПИ курсларын њтђргђ мђќбњрмен ахыры. Билгеле, бу ел мића џичбер шартсыз ВПИ курсларында урын бирђ алуыгызга ышанам. Ул тђкъдирдђ бер генђ мђсьђлђ кала, мин њзем ВПИ курсына барсам, минем тђрбиямдђ булган 8 кешелек њз гаилђмне икътисади тђэмин итњ мђсьђлђсе. Ђгђр Казанныћ урта мђктђплђреннђн берсендђ, џич булмаса беренче баскычларында мића бер 70 сум артыграк килере булган берђр хезмђт урыны да бирђ алсагыз, мин шатланып барыр идем. Ачыграк итеп ђйткђндђ, Казан мђгђриф эшчесе итеп мића берђр урын бирњегезне њтенђм.

Икенчесе - халык ђдђбиятын тђртипкђ салып бастыру мђсьђлђсе. Яз кљне Таџиров мине тапкан иде, ђлегђ чаклы ул турыда Гыйльми Њзђкнећ мића рђсми белдергђне юк. Бик мљмкин, халык ђдђбияты комиссиясенећ ђгъзалары минем Казаннан читтђ булуымны сылтау итеп, моћар каршы килгђннђрдер. Минем ул юлда унбиш еллык хезмђтем џђм шуныћ љстендђ тикшеренњем булганлыктан, мине аныћ љстеннђн читкђ кагу, џђм гыйльми, џђм мђдђни, џђм ђдђби ќђбер була дип карыйм. Њзем Казанда булсам, анда эшлђргђ дђ имкян бирерсез дип белђм. Билгеле, моны да тђэмин итеп, ќавап бирњегезгђ ышанам. Ул турыда миндђ тагын бик књп материаллар бар ђле. Минем ул комиссиядђ ђгъза булып эшлђвем, комиссиягђ тыгызлык итњ бер якта торсын, бђлки соћыннан «ђле дђ яхшы катнаштык» диюлђреннђн ђминмен

Љченче, «Озын кљйлђргђ халык ќырлары» дигђн ќыентык. Моны мин сезнећ карашыгызга сиплђп, яћадан тљзеп ќибђрдем, џђр нђрсђдђн битараф булган бу кыйммђтле ќђњџђрлђр Татарстан исеменнђн мђйданга чыгарга тиешле. Бу Гыйльми Њзђк љчен, ђлбђттђ, плюс булачак. Аныћ нђшер ителњен кайгыртуны да сездђн кљтђм.

Дњртенче, халык ђдђбиятыннан яз кљне Гыйльми Њзђккђ тапшырган соћгы материалларым љчен хезмђт хакы ќибђрњне дђ сездђн кљтђм. Комиссия дђ рђсмђн кабул иткђн кыйммђтле материаллар љчен ашыгыч хезмђт хакы соравым љчен мине, ђлбђттђ, ачуланмассыз, чљнки мин 8 кешелек гаилђне кара икмђк белђн туйдыра алмавым љстенђ, њзем џаман гыйльми юлда казынып гомер уздырам.

Бишенче, берничђ иске ђсђрлђр таптым. Болар арасында моннан 150 еллар элек тарихы турында кызык кына хђбђрлђр сљйлђнђ торган берђњнећ калђме белђн язылган «Исмђгыйль сђяхђтнамђсе» таптым. Аларныћ Гыйльми Њзђк љчен ђџђмияте, ђлбђттђ, бардыр. Мин аларны тапшырырга ђзермен.

Алтынчы, мин Гыйльми Њзђккђ «Халык ђдђбиятын гыйльми џђм ђдђби яктан тикшерњ» дигђн бер ђсђр тђкъдим иткђн идем. Аны ђлеге халык ђдђбиятын тезеп бастыру комиссиясе каравына тапшыруыгызны аћлаганлыгымнан, сезгђ бирмђдем. Бездђн аныћ ул комиссиягђ тђгаллекы юк иде. Икенчедђн, комиссиядђ мин караган књзлектђн аны тикшерергђ ђдђби белеме ќитђрлек кљч юк иде. Књп булса, аннан материал чњплђп, ђсђрне кире кайтарачаклар иде.

Мљтђхассыйс язган оригиналны бер ђсђрнећ бары сђяси ягы књзђтелеп, гыйльми, ђдђби ягы язучы љстендђ булырга тиеш.

Сђгъди, Шљнаси, Г[алимќан] Ибраџим кебеклђрнећ ђсђрлђрен сез шулай нђшер итђсез. Минем ђсђрем килгђч, миннђн ул хокукны алырга телисез. Бусына мин кушыла алмадым, џђрхђлдђ, быел минем Казанда булуым сезгђ књп яктан файдалы булачагын сез њзегез дђ инкяр итмђссез. Шунлыктан, моныћ чарасын књреп, мића вакытында ќавап бирњегезне туганнарча њтенеп, кљтеп калам. Кирђк булса, рђсми язулар ќибђрњгђ дђ ђзермен. Аларны хђбђр итђрсез.

Гыйльми, ђдђби эшлђрдђ бљгелеп хезмђт итђргђ билен буган, Бљгелмђ телђдђбият укытучысы: Ф. Туйкђ. 1928 ел, 21 июль.

Адресым: Бљгелмђ, Ленин урамы 121 йорт, Ф. Туйкђ».

 

Фазыл Туйкиннан Нургали Надиевка7

«Газизем, Нургали ага!

14 августта язган ќавабыгызны алдым, рђхмђт!

Бары андагы кайбер мђсьђлђлђр турында мин яћадан сезне борчырга мђќбњрмен, гафу итегез! Чљнки мин Фазлуллин белђн књбрђк сљйлђшкђнлегемнђн, сез бђлки кайбер эшем белђн таныш та тњгелдерсез.

ВПИ љчен КОНО8 ныћ командировкасы кирђген мин белђ идем. Лђкин буш кђгазь белђн Казанда яшђп булмый. КОНО акчада, акча бирергђ каршы. Мин аны сезгђ берничђ кат сљйлђп њттем. Шунлыктан сезгђ мине тђэмин итђрлек урын бирњегезне сораган идем. Њткђн кљз: «Соћ килдећ», - дидегез. Быел яздан ук Фазлуллин белђн аны сљйлђштем дђ џаман да ќавап булмагач, язган идем. Сез бу сљальгђ ќавап бирмђдегез. Ялгыз бер дуадак булсам џичбер сезне йљдђтмђс идем, мин шул бер карчыкныћ баласы, бер хатынныћ ире џђм биш баланыћ атасы булганмын. Аларны тђэмин итђргђ юл тапмый торып ВПИга китеп булмый. Шунлыктан мин урында ђзерлђнеп имтихан тотарга сораган идем. ВПИ кафедраларына доцентлар мендерергђ кулыннан килђ торган Гыйльми Њзђк шулар белђн бер сафтарак эшлђнгђн Фазылга имтихан бирњ љчен дђ положение тапмады. «Моћзар тњкмђгез!» - дисез, йљреп-йљреп тђ нђтиќђ књрђ алмагач, Гыйльми Њзђккђ зарланмыйча кемгђ зарланыйм соћ. Халык ђдђбияты турында 15 еллык кљч тњгњне башкалар монополиясенђ биреп, хезмђтне ќиргђ тњгђсе килми. Ќђмалларны да Ќђмиллђрне тђэмин итњ, аларны эш кљче итеп чыгару башкалар юлына киртђ тыгу белђн булырга тиеш тњгел, лђбаса. «Халык ђдђбиятын гыйльми, ђдђби тикшерњ» исемендђ язылган халык ђдђбияты теориямне, билгеле, Гали дђ Ќђмиллђр каравына бирергђ књнмђдем, чљнки ул ачыктан-ачык: «Њткђрмђбез» - диде. Шул монополия булмый, ни булсын? Курыкмаска, йљрђкле булырга кушасыз: «Ђлегђ чаклы бер нђрсђгез дђ урланганы юк бит», - дисез. Аны ничек љстегезгђ алырга баздыгыз? Дљрес, сезнећ миннђн урлаганыгыз юк.

Алай да Казан егетлђре мине байтак ачындырды инде. «Балалар сђхнђсе» дигђн бер ќыентыгым басылырга карар бирелгђч, Гыйльми Њзђкнећ тел-ђдђбият дђреслеклђре џђйђтенђ бирелеп аны файдаландырды. «Озын кљйлђргђ халык ђдђбияты» дигђн ђсђрем, басылырга карар бирелгђч, башы белђн югалды. Билгеле, ул ќђњџђр берђр тђтђй егетнећ књзен кыздыргандыр. Мин аны Фазлуллин телђгђн юл белђн тљзђтеп, яћадан Гыйльми Њзђккђ ќибђрдем. Лђкин югалуыннан ђмин булмаган кебек, басылуына да ышанмыйм. Татар матбугаты Казан калђменнђн бушамый. Провинциягђ кљлеп кенђ карыйлар. «Безнећ юл» идарђсе њзе ђйтеп сорагач, халык ђдђбияты турында џђм башка мђсьђлђлђр турында 6-7 мђкалђ биргђн идем, берсен генђ бастылар. Казаннар язса, аны журналга, газетага басу белђн генђ калмыйлар, соћыннан рисалђ итеп тагын бер кат басалар.

Курыкмыйча, йљрђклђнеп аяк тибњ белђн 300 чакрымнан Казан селкенмђс бит, шунлыктан зарланырга, моћланырга туры килђ.

Халык ђдђбияты теориясен ќибђрђм. Лђкин монополиячелђр кулына бирергђ књнђ алмыйм. Ул минем иќатым, 15 еллык тђќрибђ ќимешем, анда халык йљрђге, халык тарихы, халык шигыре саклана. Ул Татарстан љчен кыйммђтле бер ђсђр иде. Гыйльми, ђдђби мђсьњлиятен љстенђ алам. Сђяси ягын каратырбыз, минем дђ башка тай типмђгђн. Белђм, сђясђт дљньясына ќинаять итђргђ тњгел, хезмђт итђргђ телим. Басылмаса, бђлки, бервакыт тарих књреп эзлђп алыр ђле. Сез њзегез дђ бит:«Тљрле шелтђлђрдђн сакланып, ул эшкђ керешмим» - дисез. Сез њзегез йљрђкле булыгыз! Фазлуллин аркылы Гыйльми Њзђккђ ќибђргђн ђкиятлђр џђм башка материаллар љчен акча кљтђм. Халык ђдђбияты монополиядђн артмаса, ќырлар, такмаклар, бђетлђрне дђ ќибђрермен. Миндђ 300 еллык бђетлђр сакланалар, гербарийларны ќибђрдем.

Нургали ага, мин сезгђ тњгел, Гыйльми Њзђккђ каратып яздым. Гафу итегез!

Хљрмђт џђм сђлам белђн Ф.Туйкђ. 1928/25/08».

Казан дђњлђт университеты Фђнни китапханђсенећ Кулъязмалар џђм сирђк китаплар бњлеге.-

«938 Т» шифрлы кулъязма.-24 б.

СЊЗЛЕК:

 

Ђмин — ышанам

Ђсас — нигез

Гаммђ — масса

Имкян — мљмкинлек

Мђсьњлият — ќаваплылык

Мљкаддимђ — кереш, сњз башы

Мљндђриќђ — эчтђлек

Мљтђхассыйс — белгеч

Љслњб — стиль

Тђгаллекъ — бђйлђнеш

џђйђт — редакция

Язаклар — язучылар

ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Фазлуллин Мљхђммђтхан Ђшрђфќан улы (1885-1964) — педагог, тел галиме.
  2. Галиев Хђсђн Шђяхмђт улы (1878-1940) — тел галиме, фольклорчы, педагог.
  3. Галиев Гомђр Билал улы (1900-54) — язучы, ђдђбият тђнкыйтьчесе. 1925-27 елларда «Безнећ юл» журналыныћ баш мљхђррире.
  4. Восточный педагогический институт.
  5. Сђгьдиев Габдрахман Гайнан улы (1889-1956) — тел-ђдђбият галиме.
  6. Таџиров Мљхђммђтхан Хђмзђ улы (1895-1929) — партия џђм мђгариф эшлеклесе, 1926-29 елларда ТАССР Мђгариф халык комиссары џђм Гыйльми Њзђк рђисе.
  7. Надиев Нургали Сибгатулла улы (1883-1940) — педагог, ќђмђгать џђм мђгариф эшлеклесе, тђрќемђче.
  8. Кантонный отдел народного образования. 

    Эльмера Ханнанова-Галимќанова,
    Татарстан Фђннђр Академиясенећ Г. Ибраџимов исемендђге
    Тел, ђдђбият џђм сђнгать институты
    Кулъязмалар џђм текстология бњлеге
    фђнни хезмђткђре