2004 1

Дљнья халыклары календарьлары: Џиќри (мљселман эрасы) елларын христиан эрасы еллары белђн тђћгђллђштерњ таблицасы

Календарь — кешелек культурасы ни­гезлђрен саклаучы ић мљџим фактор­ларныћ берсе. Аныћ теге яисђ бу мђдђнияттђ барлыкка килње, формалашуы џђм тоткан урыны — вакытны оештыру белђн бђйле хронология, горология тема­сыныћ џђм башка омтылышларныћ фђкать кечкенђ бер љлеше генђ. Дљньяныћ барлык мђдђниятлђре дђ диярлек тормышны оеш­тыру, беренчел хаостан космосны ярату кебек илаџи гамђллђрне њз аллаларыныћ, илаџи каџарманнарыныћ, ђ соћрак чорлар­да бљек галимнђрнећ бљек хезмђтлђре итеп таныйлар. Хђер, мђдђниятлђр њзлђре дђ пространствода, вакыт кысаларында, ќђмгыятьтђ мђгълњм бер њлчђмнђр кую, чиклђр билгелђњ џђм чорларга бњлњ, ягъни тђртипкђ салу нђтиќђсе буларак барлыкка килгђннђр. Атап кителгђн љч категориянећ љчесе дђ њзара тыгыз бђйлђнештђ тора.

Календарь уйлап табу — дљньяны та­нып белњ акты булу белђн беррђттђн аны њзлђштерњ џђм кешелђр тормышына якы­найтуда хђлиткеч роль уйнады. Ул џђр аерым шђхескђ џђм этноска дљньяда њз урынын билгелђњ, њз юлын табу мљмкин­леген бирде. Ул, дљресен генђ ђйткђндђ, тарихны тудыру мљмкинлеген ачты.

Тарихи тђќрибђсе арта барган саен адђм баласы ел саен ќђйне кљз, кышны яз фасыллары алмаштыруын, бер њк йолдыз­ларныћ књк гљмбђзендђ бер њк урыннарга љйлђнеп кайтуларын књрђ. Шулай итеп, Кояшныћ бер елда ясаган ђйлђнеше, Ай­ныћ айлык ђйлђнеше, ђ кайбер халыклар­да Юпитерныћ 12 еллык ђйлђнеше кален­дарь хисабыныћ тљп берђмлеклђре булып китђлђр: Кояшныћ кљн џђм тљн тигезлђш­кђн кљнгђ ђйлђнеп кайтуы, џђр яћа туган ай яисђ Юпитерныћ шушы ук йолдызлык­ка ђйлђнеп кайтуы — бу исђп-хисапны алып баруда беренчел нокта булып хезмђт итђлђр.

Њтђ гади рђвешледђн алып гаять кат­лаулы формаларга кадђр камиллђшеп, ка­лендарь књп кенђ њсеш чорлары кичерђ џђм кешелек ќђмгыяте белђн параллель тљстђ тђрђкъкый итђ. Кайчакта бер њк ќђмгы­ятьтђ бер њк мђдђният кысаларында аныћ барлык традицион џђм рђсми-элитар фор­маларында бер њк вакытта берничђ типта­гы календарьлар янђшђ яши. Ал арныћ џђркайсы ќђмгыять њсешендђге мђгълњм чорны џђм аныћ дђрђќђсендђ вакытны исђплђњ џђм билгелђњгђ ихтыяќны чагыл­дыралар.

 

Без нђшер итђргђ ниятлђгђн материал­ларда сњз нђкъ менђ дљнья халыклары ка­лендарьлары, беренче чиратта, шђрык хро­нологиясе хакында барачак. Журналыбыз­ныћ бу санында укучыларыбыз игътибары­на џиќри ел исђбен христианнарда кабул ителгђн ел исђбе белђн чагыштыру џђм килештерњ таблицасы тђкъдим ителђчђк. Безнећ борынгы ата-бабаларыбызныћ Идел Болгарстанында мљселман календа­реннан VIII-IX гасырларда ук файдалана башлаулары мђгълњм. Болгар-татар кален­дарьларын љйрђнгђн књренекле галим, пе­дагогика фђннђре докторы В. М. Бердни-ков билгелђп киткђнчђ, «Идел Болгарста­нында башта ай-кояш календаре йљргђн. IX гасырда, гарђп язуы џђм ислам дине та­рала башлагач болгарларга ай (гарђп) џђм кояш (фарсы) џиќри буенча ел исђбен алып бару системасы њтеп керђ. Бу календарь­лар П-ХШ гасырларда аеруча кић тарала­лар.

Исламныћ дини йолалары нигезендђ елдагы кљннђрне санау юлы белђн аныћ беренчесе «камђрия» яисђ «џиќри елы», икенчесе, кљнкњрештђ кулланыла торганы — «шђмсия» (кояш елы) дип аталган.

Халыкта ай календаре тљрлечђ — «гарђп елы», «ай елы», «џиќри елы», «ка­мђрия елы» дип аталган. Ђлеге календарь буенча ай елы якынча 354 тђњлек булган. Ай елы (камђрия елы) нигезендђ вакыт исђ­бен алып баруда беренчел дата итеп юли-ан календареныћ 622 нче ел (6 июль кљне, ягъни Мљхђммђд галђйџисссђламныћ Мђккђдђн Мђдинђгђ књчкђн (џиќри) елы алына.

Кояш буенча џиќри елыныћ (шђмсия елы) беренчел датасы итеп шулай ук 622 нче ел алына, лђкин монда алга таба вакыт­ны исђплђњ кояш календаре буенча алып барыла. Шул ук вакытта беренче елныћ беренче аеныћ беренче кљне 16 июль кљне тњгел, ђ 21 март, ягъни язгы кљн-тљн озын­лыгы тигезлђшкђн кљн алына. Бу авыл ху­ќалыгы эшлђре љчен мондый тђртипнећ кулайрак булуыннан чыгып аћлатыла. Ђле­ге календарь буенча кояш елы 365 тђњлек џђм 6 сђгать чамасы тђшкил итђ, ягъни гади елда — 365, ђ кђбисђ елда — 366 кљн була1.

Бљек татар тарихчысы Ш. Мђрќани: халыкта, Россия мљселманнары арасында кояш еллары љч система буенча исђплђнгђн дип яза: аныћ беренчесе «фарсы» дип ата­ла, бу системадан шђџри Болгар халкы фай­даланган; 2 нче кояш системасы «рум» си­стемасы дип аталган џђм бу системадан христианнар файдаланганнар: ниџаять, љченче система «хђмђл»2 дип аталган џђм аћардан шђџђрлђрдђ яшђњче мљселманнар файдаланган3.

Нђкъ менђ шућа књрђ џиќри ел исђбен христианнарда кабул ителгђн календарь белђн тђћгђллђштерђ белњ, аларныћ ике­сен дђ дљрес билгели алу — љстђмђ гый­лем булу белђн беррђттђн, гамђли ђџђми­яткђ дђ ия.

 

 

 


ИСКЂРМЂЛЂР:

1. В. М. Бекетов. Народный календарь и метрология болгаро-татар.-Казань,1987.-С.5-6.

2. Хђмђл — Кучкар йолдызлыгындагы тљп йолдызныћ гарђпчђ атамасы, кояш календареныћ бе­ренче аен аћлаткан.

3. Шиџабетдин Мђрќани. Мљстђфадел-ђхбђр фи ђхвали Казан вђ Болгар (Казан џђм Болгар хђллђре турында файдаланылган хђбђрлђр).-Казан,1989.-Б.57.

 

Џиќри елны ачыклау љчен (X) баганасындагы санны горизонтальдђге (И) тиешле санга кушарга кирђк. Христиан эрасы елын ачыклау љчен баганадагы (Н.Э.) санны гори­зонтальдђге (И) тиешле санга кушарга кирђк. «Елларны килештерњ, тђћгђллђштерњ таб­лицасы христиан календаре буенча џиќри елы башыныћ датасын књрсђтер (беренче мљхђррђм): џиќри елы христиан эрасыныћ (Х+И) таблица буенча ачыклана торган кљнендђ (Н.Э.+И) башлана; мђсђлђн: џиќри белђн 700 (=691+9) нче ел христиан эрасы­ныћ 1300 елында (=1291+9) 16 сентябрьдђ, ќомга кљнне башланган, 700 нче елда 365 кљн.

Христиан эрасында џиќри елныћ башлану датасын ачыклаганнан соћ ике ел буенча да шушы кљнгђ туры килњ-килмђвен ќићел ачыклап була. Ђйтик, џиќри белђн 1313 елныћ 20 ќљмадиел-ђњвђле христиан эрасыныћ кайсы елына туры килђ икђн? 1313 ел­ныћ мљхђррђме (ел башы) 1895 елныћ 24 июненђ (=бу елныћ 116 кљне) (2 таблицаны кара) туры килђ џђм ќљмадиел-ђњвђл (=138 нче кљн) (116+138+1)=253 нче кљненђ, ягъни христиан эрасыныћ 1895 елныћ 8 ноябренђ (2 таблица) ќомга кљнгђ туры килђ.

Ђ менђ 1895 елныћ 8 нче ноябренђ џиќринећ кайсы елы туры килђ икђн? Христиан эрасыныћ 1895 нче елы = џиќри белђн 1313 ел, 8 нче ноябрь (=253 нче кљненђ) (2' табли­ца). 1313 елныћ 1 нче мљхђррђме (ел башы) = 24 июньгђ (=116 нчы кљнгђ) (таблица 2').

1895 елныћ 8 нче ноябре (=253 нче кљнгђ) (253-116+ 1)гђ, 1313 елныћ 20 ќљмадиел-ђл ђњвђленђ туры килђ (2'' таблица). 

Мљселман эрасы (џиќри) еллар ућ баганада (X) урнаштырылганнар, христиан эрасы еллары — сул баганада (б. э. яисђ х. э.). Саннан соћ куелган (*) йолдызчык џиќри елныћ 354 кљн урынына 365 кљнгђ тигез булуын аћлата. ([) билгесе бу кљннећ ућ яктагы айга тоташуын, ђ (]) билгесе — бу кљннећ сул яктагы айга тоташуын аћлата. Кечкенђ саннар атнаныћ кљннђрен аћлата: 1 — якшђмбе, 2 — дњшђмбе, 3 — сишђмбе, 4 — чђршђмбе, 5 — пђнќешђмбе, 6 — ќомга, 7 — шимбђ.

 

Дамир Гарифуллин,

Марат Абдулов