2004 2

Бер тљбђктђн ике генерал

Ничек кенђ гаќђп тоелмасын, ђлеге-ике генерал турында Татарстанда белмилђр диярлек яки бик аз хђбђрдарлар. Аныћ бер сђбђбе — Татарстаннан читтђ туып њсњлђре бугай... Казанда гене рал Сафиуллин исемендђге урам бар. Генерал Булатовны да онытмыйбыз, џђм дљрес эшлибез. Ђмма мин таныштыра торган югары хђрби дђрђќђдђге кешелђр дђ татар егетлђре

Генерал Рђфкать Вђлиев

Рђфкать ага хђзерге Башкортстанныћ Кыйгы районы, Еланлы авылында Ђхтђмќан ага гаилђсендђ 1911 елда дљньяга килгђн. Гаилђ башлыгына гражданнар сугышында шактый озак катнашырга туры килњ сђбђпле йорт-арадагы барлык авырлыклар баш балага — 8 яшьлек Рђфкатькђ тљшкђн.
Бервакыт мђктђп мљдире Низаметдин Терегулов (Уфа ягыннан килгђн педагог) Рђфкатьнећ ђнисен мђктђпкђ чакыртып ала џђм аћа: «Мђстњрђ, улыћ бик башлы (талантлы) књренђ, ђйдђ ул укырга килсен, дђреслек, калђм-кђгазь белђн њзебез ярдђм итђрбез» — ди. Шулай итеп малай дђреслђргђ йљри башлый, укуда сабакташларын куып ќитњ генђ тњгел, уку елын бары тик ић яхшы билгелђренђ генђ тђмамлый. Ќђен ул, гадђттђгечђ, кљтњче булып яллана. Башлангыч мђктђпне «афђрин» (мактау) кђгазе белђн тђмамлагач, Низаметдин мљгаллим тагын Мђстњрђ белђн сљйлђшђ: «Улыћ бик сђлђтле, аны бу белем белђн калдырсак, гљнаџ булыр иде, ђйдђ аны књрше Еландино (урыс авылы) ќиде еллык мђктђбенђ бирик. Директоры белђн сљйлђштем. Без Рђфкатькђ даими ярдђм итђрбез. Туклануы, тору урыны — тулай торакта булыр» — ди. Рђфкать ђлеге мђктђпне дђ бик яхшы билгелђренђ тђмамлый. Бигрђк тђ, математика, физика кебек фђннђрдђн кљчле буларак таныла. Шуны истђ тотып Еландино мђктђбе дирекциясе аны Пермьдђге механика техникумына укырга ќибђрђ. Биредђ дђ егет књплђрне шаккатыра: югары курс студентларына ић авыр мђсьђлђлђрне чишеп бирђ...
Техникумны тђмамлагач, ќитђкчелек яшь талантны Мђскђњ университетына юллый. Аны математика факультетына имтиханнарсыз кабул итђлђр. Нђтиќђ шул ук: университетны кызыл диплом белђн тђмамлый џђм аспирантурага калдырыла. Ђмма Мђгариф министрлыгы ВЛКСМ Њзђк комитеты белђн килешеп яшьлђр белђн эшлђргђ дип, Рђфкатьне Монголия Халык Республикасына ќибђрђлђр. Аннан ђйлђнеп кайткач, аны Бронетанк гаскђрлђре академиясенђ математика укытучысы итеп билгелилђр, диссертацияне эш арасында язарсыћ, дип тынычландыралар. Мљгаен шулай булыр да иде. Ђмма Бљек Ватан сугышы башлана. Р. Вђлиев берничђ мђртђбђ рапорт язып, Мђскђњне саклаучылар сафына басарга тели. Аћа: «Син болай да хђрби хезмђттђ бит» — дилђр. Лђкин ул њзенећ телђгенђ ирешђ: мђскђњлелђрдђн тљзелгђн бер ополчениедђ артиллерия дивизионы командиры итеп билгелђнђ. Кенигсберг љчен барган сугышта ул љченче мђртђбђ каты яралана (књрсђткђн батырлыклары љчен Р. Вђлиев Советлар Союзы Герое исеменђ тђкъдим ителсђ дђ, гамђлгђ ашырылмый калдырыла).
Сугыштан соћ якташыбыз M. B. Фрунзе исемендђге Хђрби Академиядђ укып, кызыл диплом белђн тђмамлый. Шуннан соћ аны Совет Армиясенећ Генштабына, аныћ ракеталар белђн шљгыльлђнђ торган бњлегенђ эшкђ чакыралар, генерал дђрђќђсе бирелђ, ул анда СУ-25, СУ-75, СУ-125 зенит ракеталар белђн шљгыльлђнњче атаклы конструкторлар академиклар A. A. Расплетин, С. А. Лавочкин, П. Д. Грушин, Б. В. Бункин, Ю. Н. Фигуровскийлар белђн хезмђттђшлек итђ. Яћа хђрби коралларны сынауда даими катнаша. Ђлеге љлкђдђге ућышлары љчен Р. Вђлиев Ленин премиясе белђн бњлђклђнђ.
Рђфкать ага моннан берничђ ел элек йљрђк авыруыннан дљнья куйды. Докторлык диссертациясен дђ (ул язылып беткђн иде) яклап љлгерђ алмады... Ђмма ул ђле дђ тере кеше булып књз алдында тора: уртача буйлы, тыгыз тђнле, ќиргђ нык басып йљрер иде. Гомере буе руслар арасында яшђсђ дђ туган телне ђйбђт белде, хљрмђт итте. Беренче књрешкђндђ, ул «Бородино панорамасы» музееннан ерак булмаган йортта яши (хатыны ђлеге музейныћ фђнни хезмђткђре) иде. Лауреат булгач, Њзђккђ — Комсомольский проспектындагы љч бњлмђле фатирга књчте (бу йортта Генштабта эшлђњчелђр яши икђн...).
Фатирында идеаль чисталык, пљхтђлек, тыйнаклык хљкем сљрђ. Бњлмђлђрдђ артык бер нђрсђ дђ юк. Генералныћ китапханђсенђ игътибар иттем — матур ђдђбиятны ярата икђн. Сњз ућаенда гына: Рђфкать ага яши торган йортныћ зур ишек алды бар, анда урман њсђ иде. Нинди генђ агачлар юк анда! Књршелђрнећ ђйтњенђ караганда, бљтен агачларны генерал њз акчасына сатып алган џђм аларныћ џђрберсен кадерлђп њстергђн. Шућа књрђдер дђ, књршелђре бу бакчаны Рђфкать абый исеме белђн атыйлар икђн...
Генерал белђн беренче очрашуым болай хђтердђ калган: алдан телефон аша сљйлђшкђнчђ, ул мине Казан вокзалы перронында каршы алды. Шуннан соћ, аныћ тђкъдиме белђн, «ярты Мђскђњне» ќђяњ њттек. Бик књп нђрсђлђр турында сљйлђштек. Андый очрашулар соћыннан да булгалады. Телефоннан љенђ шалтыратканда (ул чакта мин Мђскђњдђ, СССР Педагогик фђннђр академиясе системасында диссертация яза идем...), ул, гадђттђгечђ, очрашу вакытын, урынын њзе тђкъдим итђ иде. Кыскасы, мин шуны аћладым — генералныћ џђр адымы књзђтелђ икђн.
Рђфкать ага заманасыныћ књренекле галимнђре, хђрби начальниклары белђн еш аралашкан, маршаллар белђн сљйлђшкђн. Ул, бигрђк тђ, Советлар Союзы Маршалы Иван Христофорович Баграмян белђн якын дус булган... Баграмян да, Сталин да Грузиядђ туып њскђннђр, шућа књрђ бу ике књренекле шђхес еш кына очрашканнар да. Бервакыт Рђфкать ага Иван Христофоровичка: «Сталин спорт белђн кызыксына идеме?» — дигђн сорау белђн мљрђќђгать иткђн. Баграмян болай дип ќавап биргђн: «Иосиф Виссарионович, болай караганда, спорт белђн кызыксынмый иде кебек. Ђмма, ниндидер команда читкђ чыгып оттырып кайтса, аларны тренеры белђн бергђ тљрмђгђ яптырып ала иде...»
Югарыда ђйтелде инде, Рђфкать ага Башкортстанда туган. Бу ничек кенђ гаќђп тоелмасын, ул республика ќитђкчелђре љчен Рђфкать Вђлиев дигђн књренекле генерал-галим юк... Анда шундый сђясђт алып барыла... Шулай да Еланлы урта мђктђбенећ Туган як музеенда аћа багышланган стендлар булдырылган, эшчђнлеге турында материаллар тупланган. Минемчђ, татарныћ мондый књркђм егетлђренђ Татарстанда да ђџђмият бирергђ бик вакыт. Шуны истђ тотыйк: Татарстанда татар халкыныћ нибары 25 проценты гына яши. Димђк, бик књп атаклы затларыбыз да чит регионнардан чыккан дигђн сњз. Башка халыклардан (мђсђлђн, ђрмђннђрдђн) њрнђк алып, безгђ дђ мђшџњр шђхеслђребезне мђћгелђштерњ чараларын књрњ мђслихђттер...

Генерал Хђбиб Ганиев

Хђбиб ага Ганиевне соћгы мђртђбђ 1965 елныћ апрель ахырларында Ереван шђџђрендђ, табигатьнећ шау чђчђккђ књмелгђн вакытында књргђн идем. Дљресен ђйтим, књћелем белђн генералны бик яратып, њз итеп кайттым. 1970 ел ахырларына кадђр даими рђвештђ хатлар алышып, хђбђрлђшеп тордык. Менђ бервакыт ул яктан хђбђрлђр килњ туктатылды. Књћел юкка шиклђнмђгђн, генералныћ йљрђге икенче инфаркттан соћ туктаган икђн. Бу чын барлык белђн џич тђ килешђсем килмђде.)
Ул бит џич тђ карт тњгел иде. Ереван аэропортында ул мине егетлђрчђ каршылады. Књзлђремђ ышанмый тордым: урта буйлы, тљз сынлы, тљскђ-башка чибђр кеше иде ул... Гомере буе читтђ яшђсђ дђ, саф татарча сљйлђшђ, хђтта урыс сњлђрен дђ кыстырмый.
Сугыштан соћ Совет Армиясе Генштш бы Мђскђњгђ хђрби начальникларны ќыя. Шунда џђммђсенђ Верховныйныћ (Сталинныћ) ђмере ќиткерелђ: сугыш вакытында ќыйналган, тупланган бљтен документларны, кљндђлеклђрне џ. б. юк итђргђ. Сђбђпмотив кљн кебек ачык: Сталин) гаебе аркасында миллионнарча сугышчы лар ђсирлеккђ тљшђлђр. Шуны яшерер тели Верховный. Тагын шунысы — «тиещле документларны» тапшырганнарны иш каты ќђза кљтђ! Шуларны ишеткђч, Хђбиб ага Ереванга хатынына телефон аша татарча ђйтеп, фронтта тупланган материалларны њзе кайтып ќиткђнче юк итђргђ куша. Ђмма кайчандыр авыл советы рђисе булган Гыйльминур апа шуны белђ: андый кисђтњлђр куркыныч нђрсђ. Дљнья бер урыв да тормый — «теге документларныћ» кирђк булу вакыты да ќитђргђ мљмкин бит. Кыскасы, ул шактый нђрсђлђрне яшерео куя. Мин Ереванга Хђбиб ага турында очерк, эссе язарга дип баргач Хђбиб ага бернђрсђ дђ диярлек сљйлђмђс булды.., Шул чакта Гыйльминур апа кайбер материалларны яшереп куйган ќиреннђн алып бирде.
Тарихтан шул билгеле: 1941 елньщ июль урталарына немецлар, фронтларны љзеп, СССРныћ кљнбатыштагы књпчелек ќирлђрен басып алалар, Мђскђњгђ њрмђлилђр. Фюрергђ анда мђџабђт џђйкђл кую љчен, махсус рђвештђ гранит ташыйлар. Ноябрь башында Кызыл Мђйданда ќићу парады њткђрергђ хђзерлђнђлђр, џђм бу реаль булып тоела. Бары тик бер урында — Прут, Днестр елгалары буенда гына фашистлар ућышка ирешђ алмыйлар. Шул юнђлештђ дошман бихисап авиация, танк армадалары, артиллерия туплый. Канлы сугыш кљн-тљн бара. Берлиннан туктаусыз књрсђтмђлђр-ђмерлђр алына: — «кызыл фанатикларны суга батырып њтерергђ, берсен дђ кызганмаска!» Бомбалардан, снарядлардан ќирлђр тетри, џавадан листовкалар ява: «Бирелсђгез, гомерегезне сакларбыз, яхшы ашатырбыз!» — диелђ аларда. Ђмма, ничек кенђ авыр булмасын, нинди генђ югалтулар кичерелмђсен, совет сугышчылары чигенмилђр. Чљнки алар белђн бергђ Хђбиб Ганиев кебек комиссарлар да була...
Сњз ућаенда гына: — бу 169 нчы дивизия турында сугыш вакытында ук китап чыккан. Гыйльминур апа аны укырга биргђч, књзлђремђ ышанмый тордым, 1941 ел сугышчыларыныћ батырлыгы алдында баш идем... Сњзне тагын бер китап авторына— генерал-лейтенант Н. К. Попельгђ бирик ђле. Ул болай дип яза: «Таћ атуга Калядин (3-армиянећ политбњлек начальнигы) белђн икђњ тућып уяндык... Кљтмђгђндђ колакка баян тавышы ишетелеп китте. «Кем уйный?» — дип сораганымны сизми дђ калдым. «— Комиссар иптђш Ганиев. Ул џђр иртђ шулай...» — диде Калядин.
Без шул якка юнђлдек. Ганиев янына њтђрлек тњгел. Окоп солдатлар белђн тулы, џђм аларныћ йљзе дђ тыныч. Безгђ юлда очраган солдатларныкына џич тђ охшамаган. Суык та алмаган аларны. «Ганиев — политработник буларак, хђзинђ ул, — диде Калядин, — аћарда башка полит-работникларда булмаган љстђмђ ике сыйфат бар: баянда уйный џђм татарча сљйлђшђ белђ. Татар теле турында шућа ђйтђм, бездђ башкорт, татар, азђрбђйќан, њзбђк сугышчылары белђн иплђп сљйлђшерлек полит-работниклар ќитешми».
Масайган дошман бу вакытта ђле тљнен рђхђтлђнеп ял итђ, ђ иртђннђн тљнгђ кадђр бертуктаусыз џљќњм артыннан џљќњмгђ књтђрелђ. Зур бђрелешлђрнећ берсе 3 июльдђ була. Фашистлар, дивизияне камап алу џђм юк итњ телђге белђн, тар гына урынга 40 танк, бихисап мотопехота туплыйлар. Њзенђ тљп ударны алган полкта сугышчылар белђн бергђ комиссар Ганиев тђ була. Шућа књрђ дошманны чигендерњ, ул заман љчен искиткеч сирђк књренеш: Яков Колчак дигђн сугышчыга Советлар Союзы Герое исеме бирелђ. Књплђрне Ленин ордены џђм башка орден, медальлђр белђн бњлђклилђр. Ђлбђттђ, бу ќићњ џич тђ очраклы булмый. Бу хакта Я. Колчак болай ди: «Бу ќићњдђ комиссар Ганиевнећ роле искиткеч зур булды. Ул безне дошманнардан курыкмаска, аларны кыю кыйнарга љйрђтте. Безнећ белђн бергђ булуы да џђммђбезгђ кљч бирде».
Бер каты бђрелеш вакытында 169 нчы дивизиянећ командиры генерал И. Т. Трунов џђлак була. Сугышчылар бер мђлгђ югалып калалар. Ђмма комиссар Хђбиб Ганиев салкын канлылык књрсђтђ џђм шунда ук командалыкны њз кулына ала, нђтиќђдђ дошман зур югалтуларга дучар ителђ, џђм чигенергђ мђќбњр була. Моныћ љчен Хђбиб аганы Кызыл Байрак ордены белђн бњлђклилђр. Бу хакта махсус ђйтњебезнећ сђбђбе шул: ул чакта, немец туктаусыз ил эченђ њрмђлђгђндђ, сугышчыларны бњлђклђњ урынсыз дип карала...
Якташыбызныћ кыюлыгы, солдатлар хђленђ керђ белње эзсез калмый. Аны башта 41 нче, аннан соћ 65 нче армиягђ политбњлек начальнигы итеп књчерђлђр. Ул биредђ дђ њзен бик тиз арада ућай яктан таныта.
Сњзне 65 нче армиянећ командующие, ике мђртђбђ Советлар Союзы Герое П. И. Батовка бирик: «...армиянећ политбњлек начальнигы Хђбиб Ганиев ...романтиклар токымыннан иде. Шђхси батырлыгы чиксез иде аныћ» (П. И. Батов. Походларда џђм сугышларда. - М., 1963). Бу юлларны укып чыккач Хђбиб Абдрахмановичка мондый сорау бирдем: «Армиягезнећ командующие ике мђртђбђ Советлар Союзы Герое, ђ нигђ бу исем Сезгђ бер мђртђбђ дђ бирелмђде соћ?». Генералныћ ќавабы болай булды: «Мин Алтын Йолдыз љчен сугышмадым, Ватаным љчен кан тњктем. Ул вакытта гомумђн њпкђлђшњ, бњлђк кайгысы булмады. Љстђвенђ, минем табигатем дђ шундый. Язмышымнан мин канђгать».
65 нче армиянећ сугыш юллары турында књп китаплар язылган, шактый ќырлар чыгарылган. Шућа књрђ аныћ аерым мизгеллђренђ тукталу урынлыдыр да. Шуларныћ берсе — Днепр елгасын кичњ. Бу мђгълњм факт: дошман елганыћ ућ ярын бик нык ныгыткан. «Руслар мондый ныгытманы, књпме генђ кљч тњксђлђр дђ, ала алмаслар», — дип, Геббельс пропагандасы кљн-тљн «сайрады». Ныгытмаларга килгђндђ, дошман дљрес ђйтђ. Ђмма...
...1943 елныћ 15 октябре. Иртђнге 6 сђгать утыз минутта атаклы «катюша»лар ут ача, авиация дошман позициялђренђ бомбалар яудыра. Мећнђрчђ туплар, минометлар њз эшлђренђ керешђ. Ќир туры мђгънђсендђ тетри. «Помпейныћ соћгы кљне» картинасында да мондый ук мђхшђр сурђтлђнмђгђндер... Беренче булып суга 18 корпусныћ 69 нчы дивизия солдатлары керђ. Ђйе, безнећ яктан югалтулар зур була. Хђтта кеше гђњдђлђреннђн елга буылгандай тоела. Шулай да алга куелган бурыч њтђлђ: Днепрныћ ућ як ярында беренче плацдармнар барлыкка килђ. Андагы солдатларны суга куып тљшерњ љчен дошман бљтенесен эшли. Ђмма телђгенђ ирешђ алмый. Дљньяда књрелмђгђн бу батырлык љчен 65 нче армиянећ 185 сугышчысына Советлар Союзы Герое исеме бирелђ... Дљресен генђ ђйткђндђ, бу исем елганыћ теге ягына беренче булып чыгып исђн калганнарга бирелђ. Минемчђ, шунда џђлак булганнарныћ џђммђсе дђ Герой исеменђ лаек. Чљнки алар Ватан љчен њзлђренећ дљньяда ић кадерле нђрсђлђрен — гомерлђрен биргђннђр...
«Днепр сугышлары» љчен Хђбиб Ганиев Ленин ордены белђн бњлђклђнђ, генерал-майор дђрђќђсенђ књтђрелђ.
Кызганыч, рљхсђт булмау сђбђпле, мића Совет Армиясенећ Њзђк архивында эшлђргђ туры килмђде. Шућа књрђ, 65 нче армия турында кирђк саналган материалларны таба алмадым... Љстђвенђ, Хђбиб ага да артык тыйнак булып чыкты. Шулай да мин бер документтан љзек китермђкче булам. Бу «2 нче Белоруссия фронтыныћ татар сугышчыларыннан татар халкына хат». Анда мондый юллар бар:

«Вљќдан безне «уч ал» диеп,
Сугышка, яуга илтђ,
Хђбиб Ганиен — генерал,
Ќитђклђп алга илтђ.
Кертђ ул безне сугышка,
Ќитђр љчен максатка,
Ул — большевик, нык ќитђкче,
Ул якын дус солдатка».

Бу — мђћгелек законы: еллар њтђлђр дђ њтђлђр — мизгелгђ дђ туктау юк. Ђмма ђлеге хатта язылганнар, олы тарих мирасы буларак, бик озак сакланыр дигђн љмет бар. Бит ђлеге хат ут давылы эчендђ язылган.
Анда кайнар хислђр дђ, књз яшьлђре дђ, килђчђккђ љмет тђ бар... Югарыда ђйтелгђн иде инде — Хђбиб ага сугышныћ беренче минутларыннан алып соћгы кљненђ кадђр фронтта була. Ђмма њкенечлесе шул, бу артык тыйнак кеше кљндђлеклђр дђ язып бармаган. Мљгаен, вакыты булмагандыр, књћелен килђчђктђ язармын ђле» дип тынычландыргандыр. Кыскасы, генералныћ њз кулы белђн язылганнарга тап булырга туры килмђде... Аныћ хакында башкалар Советлар Союзы Герое генерал-лейтенант А. Г. Джанджагава њзенећ «Немеренные версты: записи комдива» китабында (М., 1979) болай бђян итђ: «1945 елныћ 26 гыйнвары. Кљн бик салкын. Мин командалык иткђн дивизиягђ генерал Ганиев килде. Гадђти киемдђ, чана љстендђ ничек тућмагандыр. Ђмма ул њзен егетлђрчђ тотты. Дивизия алдына куелган бурычны аћлатты: без Висла ярларына чыгарга тиеш икђн. Шундук полкларга, батальоннарга китте, солдатлар белђн сљйлђште. Дивизия џљќњмгђ књчкђч тђ, бездђ ике кљн булды, кыенлыкларны бергђ кичерде. Чыннан да, безнећ дивизия Висла елгасы ярына барып чыкты џђм шунда ныгып урнаша башлады. Дошман искиткеч зур каршылыклар књрсђтте. Ђмма ќићњ безнећ якта иде инде. Монда политбњлек начальнигы Хђбиб Ганиевнећ роле бик зур булды».
Сугыштан соћ X. Ганиев Кавказ арты хђрби округы советына ђгъза итеп билгелђнђ. Бу — зур дђрђќђ дђ, зур ќаваплылык та иде. Якташыбыз аны тулысыћча аклады. Соћгы сулышына кадђр Ватанга хезмђт итте. Кабере, хђзергечђ ђйтсђк, чит ќирлђрдђ — Ереван шђџђре зиратында. Безгђ, бигрђк тђ яшьлђргђ, бу изге урынны онытмаска, мљмкин булган кадђр сљекле якташыбыз каберенђ чђчђклђр куярга кирђк...

 Мђхмњт Ђхмђтќанов,
педагогика фђннђре кандидаты