2004 2

«Дђфтђре Чыћгызнамђ» ќыентыгына кергђн татар елъязмасыныћ яћа табылган нљсхђсе

Татар халкында тарихи жанрга караган борынгы ђдђби ђсђрлђр чагыштырмача аз сакланган. Шундый сирђк ќђњџђрлђр арасында XVII гасыр ахырында билгесез автор тарафыннан иќат ителгђн «Дђфтђре Чыћгызнамђ» ђсђре аерым урын алып тора.

«Чыћгызнамђ» XIX гасыр ахырына чаклы, ягъни ике гасыр дђвамында башлыча кулъязма хђлендђ яшђп килгђн џђм халык арасында аныћ књпсанлы књчерелмђлђре таралыш алган. Шундый књчерелмђлђрнећ берсе 2004 елныћ гыйнвар аенда Чистай шђџђре мђчетендђ тупланган иске китапларны тикшергђндђ табылды. Бу кулъязма «Дђфтђр»нећ соћгы — VI дастаны (Тарих турындагы дастан) язылган бер битле фрагменттан гыйбарђт. Битнећ элек китапка тљплђнгђн ягы шактый таушалган џђм љске почмагы ертылып та чыккан. Шул сђбђпле алгы яктагы юлларыныћ башындагы џђм икенче ягындагыларныћ ахыргы сњзлђрен уку мљмкин тњгел. Текстныћ калган љлеше чагыштырмача яхшы сакланган џђм уку љчен ућайлы. Кулъязмалар буенча књренекле белгеч, остазыбыз Марсель абый Ђхмђтќанов, язу стиле џђм кђгазь тљре буенча бђялђп, књчерелмђнећ XVIII гасырга караганлыгын ачыклады.

«Дђфтђре Чыћгызнамђ» ќыентыгыныћ VI дастаны Аксак Тимернећ Болгарны яулавыннан алып, XVII гасыр ахыры — XVIII гасыр беренче чирегенђ кадђрге вакыйгалар агышын сурђтлђгђн елъязма буларак билгеле. Ђсђрнећ кайбер нљсхђлђре 1681-1683 еллардагы Сђет Ќђгъфђр ќитђкчелегендђге баш књтђрњ вакыйгасы белђн, ђ бњтђннђре Петр I неЋ 1722-1723 еллардагы Иран походы белђн тљгђллђнђлђр. «Дђфтђрдђге» башка ђсђрлђр белђн чагыштырганда, «Тарих турындагы дастан» популяр булуы белђн аерылып торган. «Чыћгызнамђ»нећ сакланып калган нљсхђлђре арасында бу дастанныћ љлеше књбрђк булу шуныћ ачык дђлиле1. Чистайда табылган кулъязманыћ эчтђлеген ђсђрнећ башка нљсхђлђренеке белђн чагыштырып карау максатыннан књренекле тюрколог Н. Ф. Катановныћ шушы дастанны љйрђнњгђ махсус багышланган хезмђтенђ мљрђќђгать иттек2. Автор «Тарих турындагы дастан»ныћ 4 нљсхђсен хронологик тђртип буенча нумерациялђп, текстларга тђнкыйди анализ ясый. Чагыштырып караганнан соћ, икенче текстныћ эчтђлеге Чистай кулъязмасыныћ текстына тулаем тђћгђл килње ачыкланды. (Дастанныћ бу нљсхђсе 1819 елда И. И. Хђлфин тарафыннан нђшер ителгђн). Аерма фђкать кайбер очракларда кушымчаларныћ тљрлечђ язылышында џђм берничђ сњзнећ књчереп язганда механик рђвештђ тљшеп калуында гына.

«Тарих турындагы дастан»ны тикшерњчелђрнећ књбесе бу ђсђрне тарихи чыганак буларак тњбђн бђялилђр џђм моныћ сђбђбен анахронизмнарныћ књп булуында књрђлђр. Бу мђсьђлђ ђсђрнећ хронологиясенђ ќентекле анализ ясалган очракта ућышлы хђл ителђ. Н. Ф. Катанов билгелђп њткђнчђ, елъязманыћ авторы, елларны тљрки-татар календаре буенча хайван исеме белђн атаганда, вакыйгаларныћ датасын тљгђл књрсђтђ3. Кљнчыгыш ел исђбе, џиќридђн аермалы буларак, кояш календаренђ нигезлђнђ џђм хронология љчен ућайлы. Вакыйгаларны џиќри ел исђбе белђн китергђндђ бу љлкђдђ белгеч булган Ш. Мђрќани, К. Насыйри кебек галимнђр дђ тљгђлсезлеклђргђ юл куйганнар. «Тарих турындагы дастан» ретроспектив ђсђр булганлыктан, авторныћ џиќри ел исђбендђ ялгышуы табигый. Бу кимчелеген автор њзе дђ аћлаган булса кирђк џђм тљгђллек љчен бер њк вакыйганы џиќри ел исђбеннђн тыш, кљнчыгыш календаре буенча да китергђн. Казан алыну вакыйгасыныћ хђтта милади датасы да књрсђтелђ.

«Дастан»ны хронологик тљгђлсезлектђ «гаеплђњгђ» юл ачкан тљп сђбђп — Аксак Тимернећ џиќри 700 нче (1300-1301) елда Болгарны алуы турындагы хђбђр. Ђлбђттђ, бу мђгълњмат тђнкыйтьне књтђрђ алмый. Ђмма Чистай кулъязмасында Аксак Тимернећ Болгарны алу вакыйгасы 800 нче (1397-1398) елда дип китерелђ. Н. Ф. Катанов китергђн икенче џђм љченче текстларда да 700 ел дигђннећ чынлыкта џиќри 800 нче ел булганлыгы турында языла. Књренекле галим М. Госманов «мљхаккак кауле илђ сикез йљз ирде» дигђн тљзђтмђне И. И. Хђлфин њзе љстђгђн дип саный4. Лђкин кулъязманыћ асыл текстында ук ђлеге тљзђтмђнећ булуы — бу фикерне кире кага. 1391 џђм 1395 еллардагы сугышларда Туктамыш хан гаскђрен ќићгђннђн соћ Аксак Тимернећ яки ул ќибђргђн гаскђрилђрнећ Билђр - Болгар шђџђрлђрен алулары бик мљмкин. Бу вакыйгалардан соћ 300 еллар њткђч язылганын џђм милади ел исђбен џиќригђ књчергђндђ ялгышлар китњ мљмкинлеген истђ тотсак 1391 (1395) џђм 1397 нче еллар арасындагы аерманы ќитди тљгђлсезлек дип атап булмый.

Шуннан соћгы вакыйгалардан Болгар ханы Габдулланыћ уллары Алтынбик белђн Галимбикнећ Казан елгасы буенда кальга корулары турында хђбђр ителђ. Чистай нљсхђсендђ, Катановныћ 2 нче џђм 3 нче текстларында кебек њк, «Казан» сњзеннђн соћ «бђгъзе китабђн Кашан» дип љстђлгђн. Шуннан чыгып кулъязмаларны књчереп язучыларныћ ике яки берничђ чыганак белђн эш иткђне књренђ. Икенче бер тарихи ђсђр — «Тђварихед-дђваир» дђ хан балаларыныћ Кашан шђџђренђ килњлђре хђбђр ителђ5. Алтынбик белђн Галимбикнећ Болгардан Кама елгасыныћ аргы ягындагы Кашанга килњлђре, соћгысыныћ дошман џљќњмнђреннђн имин калуын дђлилли. Шулай итеп, Аксак Тимер яуларыныћ тљньяк юнђлештђ хђрђкђтенећ Кама елгасы белђн чиклђнгђнлеге ачыклана.

Ханзадђлђр тарафыннан тљзелгђн «Казан дђрьясы» буендагы кальганећ Иске Казан тыюлыгына кергђн Камай шђџђрлеге белђн тђћгђл булуы бђхђслђр уятырга тиеш тњгел. Археология мђгълњматлары да бу ныгытманыћ XIV гасыр ахырында барлыкка килњен раслый6. «Халайыклар 104 ел анда тормакла» дигђн хђбђрне, ђсђрне тикшерњчелђр ни сђбђпледер Алтынбик џђм Галимбик Иске Казан кальгасен тљзегђннђн соћгы чор дип кабул итђлђр. Безнећ фикеребезчђ, бу дђвер ханзадђлђрнећ кальга коруларына бђйлђнеше юк. Археологик тикшеренњлђр «Камай шђџђрлеге» тљзелгђнче њк аћардан кљньякта, елганыћ сул ягында 200 га мђйданны билђп торган гаять зур торак пунктныћ булганлыгын ачыкладылар. Заманына књрђ шђџђр дип аталырлык бу торак урыныныћ югары њсешкђ ирешкђн чоры XIII гасыр ахырыннан XV гасырга чаклы дђвам иткђн, ягъни 104 еллык дђвергђ туры килђ7.

Казан суы тамагында шђџђр тљзњдђн алып, мљселман ханнары нђселе киселгђнче узган чорныћ 158 ел дђвам итње — алдагы фикерлђрне куђтли. Елъязмадагы бу хђбђрдђн ханзадђлђрнећ Яћа Казанга 1394 нче елларда књченгђнлеклђре ачыклана. Ђлеге дата Аксак Тимер гаскђренећ Болгарны алуы 1391 нче елгы Кондырча сугышыннан соћ булганлыгын тђгаенли. Шулай итеп ханзђдђлђрнећ Иске Казанда торган дђвере 2-3 ел белђн чиклђнђ. Яћа башкала урынын бђялђр љчен бу кадђр вакыт ќитђрлек, ђлбђттђ.

Сњз ућаеннан Алтынбик белђн Галимбикнећ тарихи шђхеслђр булганлыкларын раслаучы тагын бер язма чыганакка мљрђќђгать итњ урынлы булыр. Иван Грозный 1576 елда Нугай Урдасыннан Ырыс морзага ќибђргђн грамотасында њзенећ билђмђсенђ кергђн ќирлђр турында искђ алып уза: «и царев Темир Кутлуев юрт Астрахань, и Алибаев и Алтыбаев юрт и Болгарский царев юрт и Ардабаев с тритцатью тюмени со всем в наших же руках стоит»8. Бу язмада Алибай џђм Алтыбай йорты, Болгар падишаџы йорты дигђн атамалар белђн Казан ханлыгыныћ Иван Грозный «кул астына кергђн» тљрле тљбђклђре атала9. «Болгар падишаџ йортына» ханлыкныћ Кама аръягындагы љлеше туры килсђ, Алибай џђм Алтыбай йортына Казан шђџђре џђм дђњлђтнећ њзђк ќирлђре кергђн булса кирђк. Казанныћ Либей (Галимбик) вотчинасы (йорты) булганлыгын Воскресенск елъязмасы да раслый10. Татар риваятьлђрендђ дђ Галимбикне «Аш бђй» дип атау очраклары бар11. В. В. Трепавлов фикеренчђ, Алтынбик белђн Галимбик билђмђлђренећ «царев юрт» дип аталмавы анарныћ Чыћгыз нђселеннђн бушауларын дђлилли. Болгар йорты исђ, югары статусына карамастан, нинди дђ булса аерым династиянеке саналмаган12.

Ђсђрдђ анахронизмнардан исђплђнђ торган тагын бер очрак — Шаџгали ханнын Казанда 33 ел буе ханлык сљрње турындагы хђбђр. Ђгђр дђ бу дђверне тђхеттђ утыру тњгел, ђ тђхеткђ хокуклы булу вакыты дип карасак, ђлеге аћлашылмаучылык та ућышлы чишелђ. Шаџгали хан Казан тђхетенђ 1519 нчы елда килђ џђм соћгы тапкыр китње 1552 нче елныћ февралећдђ була. Шулай итеп бу ханныћ Казан тђхетендђ булу чоры тљгђл 33 елга ќыела.

Иван Грозныйныћ (язмада ул Иван Калита белђн буташтырылып «Калталы Ќиуан» дип бирелгђн) Казан љчен алып барган сугышларныћ 7 елга сузылуы да дљреслеккђ туры килђ. Казан походларыныћ беренчесен Иван Грозный 1545 нче елда оештыра. Соћгы сугыш 1552 елныћ октябрендђ ханлыкныћ ќићелње белђн тљгђллђнђ.

Нђтиќђ ясап ђйткђндђ «Дђфтђре Чыћгызнамђ» ќыентыгына кергђн «Тарих турындагы дастан» тулаем алганда татар тарихы буенча ђџђмиятле чыганак саналырга лаеклы. Язылу мотивыннан чыгып исђплђгђндђ бу елъязма да, ул чорлардагы башка татар тарихи ђсђрлђре кебек њк, халыкка њгет-нђсихђт бирњ љчен иќат ителгђн. Милли изњ чорыћда язучы авторлар љчен хђреф тљгђллегенђ басым ясаудан бигрђк, ђсђргђ халык гыйбрђт алырлык контекст бирњ ђџђмиятлерђк саналган. Шућа да карамастан, тарихи вакыйгаларныћ эзлекле бирелеше, анахронизмнарныћ зур булмавы, халыкка аћлаешлы, хђтергђ сећеп калырлык телдђ язылуы белђн «Тарих турындагы дастан» татарларныћ XIX гасыр ахырына чаклы язылган башка тарихи ђсђрлђреннђн ућай якка аерылып тора.

 ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Усманов M. A. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. - Казань, 1972. - С. 102.
  2. Катанов Н. Ф., Покровский И. М. Отрывок из одной татарской летописи o Казани и Казанском ханстве // Известия Общества археологии, истории и этнографик при Императорском Казанском университете. - Казань, 1905. - Т. XXI. - Вып. 4.
  3. Там же. - С. 339.
  4. Усманов М. А. Указ. соч. - С. 118.
  5. Шпилевский С. М. Древние города и другие булгаро-татарские памятники в Казанской губер- нии. - Казань, 1877. - С. 34.
  6. Бурханов А. А. Памятники Иске-Казанского комплекса. - Казань, 2002. - С. 10.
  7. Тамже.-С. 15.
  8. Трепавлов В. В. Посольская книга по связям России с Ногайской ордой (1576 г.). - М., 2003. - С. 47,
  9. Там же. - С. 82.
  10. Полное собрание русских летописей. - Т. VII: Летопись по Воскресенскому списку. - СПб., 1856.-С. 233.
  11. Шпилевский С. М. Указ. соч. - С. 69.
  12. Трепавлов В. В. Указ. соч. - С. 82.

Яћа табылган текстныћ транслитерациясе [...] фи бђйане тарих.

[...]л илђ сикез йљз ирде. Аксак Тимер Габдулла хандин [...] ирсђ ушал Габдулла ханныћ ике угылы бар ирде. Бере - Алтунбик вђ бере - Галимбик. Ул бљлекдин килеб Казан, бђгъзе китабђн Кашан йазылмышдыр дђрйа [...] енда кальга йасайу шђџђр итде-лђр. Халайык йљз дђ дњрт йыл анда тормаклђ.

[...] урынны йаратмайыб књчеб Казан суы тамагында шђџђр тљз (йљз) илле сикез йыл анда бу [...] бђгьдђ мљселман ханларыныћ нђсле бунда киселеб, Казан шђџђрендђ хан улмады ирсђ, ул заманда урыс кулында Шигали тоткын ирде. Мљселманнар [...] кайтардылар. Казан шђџђрендђ ханлыкга књтђреб бу Шигали хан ушал Казанда утыз љч йыл ханлык сљрде. Андин соћ^ урыс кљчлђнеб, Калталы Ќиуан ирде, лђшкђре берлђ Казан шђџђрен алырга килде. Иите йылгача орыш-тукыш [...]б мљселманнарны ала алмады. Ђмма урыс Казан шђџђрен алмасдан борын [...]ы тамагында кальга сугыб, тубын, малын вђ коралын вђ азыгын анда куйды [...] бар Шигали хан мљселманлардин йђшерен гаммазлык кылыб, урыс ханы илђ берекде. Дарыларын су койдырыб Казан шђџђрене урыска вирде. Ђмма мљселманлар бу эшдин бихђбђр улмак илђ књб адђмлђр џђлак улуб кырылдылар. Б[...] ул кыргандин соћ урыс ханы тукыз йљз алтмыш бердђ, сычкан йылында буруќ гакрђбнећ икенче йђкшђнбе кљн. Милади илђ тарих мећ дђ биш йљз илле икедђ [...]

[...]алыб Казан вилайђтен билђде. Имди Казан [...] Ђњвђл Габдулла ханныћ угылы Алтунбик хан, Мђхмњд хан, М[...] Илџам хан, Мљхђммђдђмин хан, Мамык-хан, Габделлатыйф хан, Сахиб[...] хан, Гали хан, Њтђш хан, Йђдкђр хан. Йђдкђр хан заманы тукыз йљз илле йитедђ кљн тотылды. Йђнђ Шигали хан. Мин бђгьдђ урыс хан алды. Йђнђ тарих бећ дђ унда ачлык булды. Янђ тарих бећдђ ун йитедђ, тавык йылы, кенђз Митрий ягый булды. Янђ тарих бећдђ егерме дњртдђ, тавышкай йылы, Ќанали ягый булды. Йђнђ тарих бећ дђ илледђ, йылан йылы, Иркђ чирње булды. Йђнђ бећ дђ тарих бећ дђ илле љченчедђ, куй йылында, кенђз Михайла хан булды. Йђнђ бећ дђ алтмыш беренче йылында њлђт булды. Йђнђ бећ дђ йитмеш беренчедђ, барыс йылында, урыс берлђ башкорт ягый булды. Йђнђ тарих бећ дђ йитмеш тукызынчы йылында казак урыс берлђ ягый булды [...] тарих бећ дђ сиксђн тукызда, пичин йылы, асманда бер йактылык [...]улуб, кљндин-кљн йактылыгы артмаклђ, тђмам кырык кљнгђчђ торды [...] тарафыћдай тљньяклђ кљнчыкыш тарафыга китеп тљрлик тљсле, ягъни књ[кле], йђшелле, кызыллы йолдыз ирде. Барча халайык ќиџанда: олы, кече, мљэмин, кяфер бу йолдызы ђшкђрђ књреб, ђмма књргђн адђмилђр таћгаќђибђ калмаклђ [...] бу нђ тљрлик нишанђдер дђйњ йыглашыр ирделђр. Иђнђ тарих бећ дђ туксан бердђ, илђт елы ирде, урысныћ тђхетендђ ике хан булды. Бере-Иван, бере [...] ханлыкга [...]

Рђфикъ Насыйров,
ТФАнећ Тарих институты аспиранты