2004 2

«Миллђт малыны сарыфта икътисад юлыны књрсђтмђк...»

 Укучыларга «тиќарђт, зирагать вђ санагатьтђн вђ карья хаќђтлђреннђн бђхђс итђр айлык мђќђллђдер» дип тђкъдим ителгђн «Икътисад» журналы Самара шђџђрендђ 1908 елныћ сентябрь аенда чыга башлап, 1913 елда 56 нчы саны дљнья књргђч тукталып кала. Нашире џђм мљхђррире — имам џђм Самара кредит банкыныћ идарђ ђгъзасы Фатих Мортазин була.
Журналныћ «Максат вђ мђслђк» дигђн кереш (программ) мђкалђсендђ болай диелђ: «Ќђнабе тђгалђнећ ярдђме илђ ошбу «Икътисад» мђќђллђсене нђшергђ муаффђкъ улдык. Нђшердђн максатымыз: мљселман кардђшлђремезне њзлђренећ икътисади хђллђре илђ таныштырмастыр вђ ан-ларны тиќарђт, зирагать вђ санагать фђннђре илђ љшнђлђндермљктер вђ айларга миллђт малыны сарыфта икътисад юлыны књрсљтмђктер вђ бу тарикъ илђ айларныћ сђгадђт вђ тђрђкъкыйлђренђ хезмђт итмђктер.
Мђќђллђ џичбер сђяси партиягђ фикере илђ мљкаййђд дђгелдер, язачак нђрсђлђренећ барысыны икътисад ноктаи нђзарыннан язачактыр»1.
Программ мђкалђдђн соћ ук «Мал» исемле парча бирелђ:
«Мал — ќђнабе Тђгалђнећ нигъмђтедер, ахирђтнећ иркенлегедер, џђр ике йортныћ сђляхы вђ џђр ике тереклекнећ сђгадђте мал илђдер. Мал илђ хаќ кылыныр, мал илђ бурычлар њтђленђдер. Мал илђ азык, кием, йорт вђ башка мђгыйшђт хаќђтлђре хасил ителер. Мал илђ телђнчелектђн сафланылыр. Мал илђ сђдака бирелер. Мал илђ кардђшлђрнећ књћеле табылыр, фђкыйрьлђрнећ хаќђтлђре њтђлер. Мал кайгыларны ќибђрер, књћеллђрне тынычландырыр. Мђсќедлђр, мђдрђсђлђр, ятимханђлђр, шифаханђлђр, толлар вђ фђкыйрьлђр урыннары, књперлђр вђ гайрелђр—барчасы мал илђ бина ителерлђр.
Мал илђ йљз суы акланыр, мал илђ хуп эшлђр ясалыр. Мал илђ дустларга ярдђм бирелер. Мал илђ дошманнарныћ зарарларыннан котылыныр. Књз књрмђгђн, колаклар ишетмђгђн файдалы эшлђр булса, барчасы мал илђ хасил улыр...»2
Ђмма малга-байлыкка бу рђвештђ мђдхия уку аћа табынудан тњгел, ђ бђлки миллђтне инкыйраздан коткару чарасы итеп књрњдђн килђ.
Инкыйраздан котылу юлы фђкыйрьлектђн чыгуда књрелђ. Ђ фђкыйрьлектђн котылу љчен икътисадыбызны кљйлђргђ кирђк дигђн фикер алга сљрелђ. «Икътисад ќђџђтлљремезне тљзђтмђк илђ њземезне инкыйраздан сакларга тырышмак безгђ ляземдер» яки «фђкыйрьлекнећ баш сђбђбе икътисад кагыйдђлђрене белмђгђнлек вђ икътисад кагыйдђлђреннђн файдаланма-ганлыктыр» кебек фикерлђр журналда еш кабатлана. «Байлык вђ ярлылык» дигђн мђкалђдђ икътисады нык алга киткђн, шућа књрђ бай миллђтнећ џђм икътисады зђгыйфьлектђн ярлы булган миллђтнећ хђле чагыштырыла. Журнал биредђ дђ иллђтебезне инкыйраздан саклау мљџимлеген ассызыклый: «...Миллђт халкы яки хљкњмђт халкы љчен байлык мотлакан яхшыдыр. Бай миллђт башка миллђтлђргђ хуќа буладыр. Аныћ сњзе џђр ќирдђ њтемле буладыр. Миллђте тугрысында џђртљрле яхшы эшлђрне кыйлырга кадыйр буладыр. Халкына џђрвакыт џђртљрле эш табылып торадыр. Зђгыйфь вђ гариплђре тук улып, гомумђн халкы кљлђч йљзле вђ ачык фикер ле улып вђ рђхђт гомер итђдер.
Ярлы миллђт халкы исђ тамак туйдырырга эш эзлђп башка миллђтлђрнећ кул астына керђдер вђ айларга кол уладыр. Тљрлесе тљрле ќиргђ тузылып, куђтсез уладыр. Ширкђт вђ компаниялђре, ђгђр булса, малсыз, зђгыйфь улып, башкаларныкына каршы тђкать тота алмаенча юк булып, мљфлис булып китђдер. Зђгыйфь вђ гариплђре ач вђ ялангач аптырап йљридер... Тђрђкъкый вђ ислахат юлына сарыф итђр љчен мондый миллђттђн парђ тапмак мљшкил уладыр, бондый миллђтнећ ахыр хђле инкыйраздыр»3.
«Фђне икътисад» мђкалђсендђ, икътисад фђненђ: «Бер ќђмгыять астында яшђгђн кавемнећ ягъни бер миллђт яки бер хљкњмђт халкыныћ мђгыйшђт ысулларыны тикшерњче, байлык вђ рђхђт яшђмђк юлларыны књрсђтњче бер фђндер», — дигђн билгелђмђ биреп, журнал икътисадый хђллђрнећ њзгђрњ сђбђплђрен џђм аларны њзгђртњ юллары турында дђреслђр тђкъдим итђ, икътисад теориясе нигезлђрен аћлатучы язмалар урнаштыра4. Ђйтик, «Русия мљселманнарында фђкыйрьлек вђ зиллђтнећ сђбђплђре» мђкалђсендђ фикер йљртњ рђвеше болайрак: «Фђне икътисад дђйњр: байлык китеп-килеп, ђвешеп йљргђн бер шђйдер. Шуныћ љчен џђр миллђт вђ џђр хљкњмђт халкына ригайђсе лязем улан ике вазыйфа бардыр. Беренчесе: џђр миллђт вђ џђр хљкњмђт, њз байлыгын читкђ чыгармаенча, њзендђ сакламактыр. Икенчесе: џђр миллђт вђ џђр хљкњмђт њзенђ читтђн байлык кертмђктер.
Бер миллђтнећ байлыкны њзендђ сакламак љчен ике нђрсђ ляземдер. Беренче: миллђтнећ хаќђт нђрсђлђрене миллђт њзе хђзерлђмђктер. Икенчесе: миллђт њзенђ хаќђт нђрсђлђрене читтђн алмаенча, миллђтнећ њзеннђн алмактыр.
Бер миллђткђ читтђн байлык кертмђк љчен янђ ике нђрсђ ляземдер. Беренче: миллђт њзе башкаларга хаќђт нђрсђлђрне ясап хђзерлђмђктер. Икенче: ошбу хђзерлђнгђн нђрсђлђрне башкалар арасында њткђрергђ юл тапмактыр».
Шуннан соћ сорау куела: «Безем Русия мљселманнары фђне икътисадныћ бу кагыйдђлђре илђ гамђл итђлђрме? Безгђ хаќђт нђрсђлђрне... њземезнећ миллђт ясаганмы?» џђм бик ачык ќавап бирелђ: «Юк, ясамаган! Њйлђ икђн, миллђт аны акча биреп алган, акчасын кемгђ биргђн? Ђлбђттђ, аны ясаган ђќнђби миллђткђ (завод џђм фабрика хуќаларына) биргђн. Димђк, миллђтнећ акчасы њзендђ сакланмаенча, чит миллђткђ киткђн, ягъни беренче вазыйфа ђда ителмђгђн.
Килик икенче Вазыйфага. Безем миллђт башкаларга хаќђт нђрсђлђрдђн нђрсђ ясаган? Юк, џич шђй юк! Димђк, икенче вазыйфа да иќра ителмђгђн.
Дљрест, безем миллђт халкы да башкаларга утын ярмак, кар кљрђмђк, погрузка ташымак кеби эшлђр илђ бераз мал казанадыр. Лђкин боныћ миллђткђ читтђн байлык тартырга џич файдасы юктыр. Зира миллђт њзе башкаларга парђне сумлап бирђдер, ђмма башкалардан тиенлђп аладыр. Боныћ мђгънђсе исђ «алтыга алып бишкђ сатмак» димђктер. Бђйлђ сату илђ байлык килмђк ихтималы бармыдыр?»5
Ђлеге фикерлђр «Эчке Русия мљселманнарында байлык» дигђн мђкалђдђ дђ (1908. - № 1. - Б. 7-8) дђвам ителђ, њстерелђ: «Русия мљселманнарыныћ байлыгы ватандашларына нисбђтђн књп дђрђќђ арттадыр... Тђхрире нљфњс вакытында мђгълњм улдыкына књрђ, ул вакытта Русиядђ йљз кырык миллион халык улган. Бонлардан ундњрт миллионы мљселманнардыр, димђк, Русиядђге бљтен халыкныћ уннан берсе мљселманнардыр. Бу нисбђт хђзергђ дђ књп њзгђрмђгђндер. Имди Русия мљселманнары байлыкта ватандашлары илђ бертигез улсалар, Русиядђге бљтен байлыкныћ уннан бересе мљселманнар кулында булмак лязем килђдер. Ягъни, Русиядђ улган џђрбер ун фабрика вђ Мђгазђнећ бересе вђ џђрбер ун тегермђн вђ заводныћ бересе, џђрбер ун йорт, тиќарђтханђ, санагатьханђ, ширкђт вђ компания, пароход вђ тимер юл вђ гайрелђрнећ бересе мљселманнар кулында ул мак лязем уладыр».
Мљселманнарда туларныћ булмавына уфтана журнал, ђмма бљтенлђй њк љметсезлеккђ бирелми, миллђтебезнећ асыл сыйфатларына таянып, аныћ кљч-куђт ќыячагы џђм тђрђккыять юлыннан барачагына ышаныч белдерђ: «Безем Русия мљселманнары гомумђн истигъдатлы вђ кабилиятле бер миллђте нђќибидер. Фђкать бераз гафлђт сђбђпле џљнђр вђ санагать тугрысында башкалардан артка Калмышлардыр. Лђкин зарар юк. Бондан соћ халык њз хђллђрене тљшенерлђр, иншалла, џљнђр вђ санагатьне ќиренђ китерерлђр. Башкалардан љстен улмасалар да, артка да калмаслар. Иќтиџад џђр шђйгђ юл ача»6.
Икътисад теориясен џђм икътисадый белемне њзлђштерњ ђџђмиятен књрсђтњ љчен, журнал њз укучыларын икътисадый фикернећ тууы џђм њсеше (мђсђлђн, Гыйльме икътисадныћ тарихы (1910. -№11), тљрле иллђрнећ икътисадый хђле мђсђлђн, Русиянећ икътисадый ђхвале (1910. - № 12); Балкан хљкњмђтлђренећ икътисадый хђле (1912. - № 7); Тљркиянећ икътисадый хђллђре (1912. - № 8) белђн таныштыра. Болар белђн генђ чиклђнмичђ, халкыбызныћ икътисадый хђлен яхшырту программасын билгели. Бу ућайдан: «Бер миллђтнећ фђкыйрьлектђн котылмакы мљмкиндер»7, — дип языла журналда џђм шуныћ љчен тњбђндђге шартларны њтђњ мљџимлеге турында сљйлђнђ:
«— Миллђтнећ кулында ќирсу вђ урман кеби байлыкныћ асылыны сакламак вђ мљмкин кадђр айларга хуќа булып калмак. Зира анасыз бала булмадыгы кеби, ул асылсыз байлык та улмаячактыр.
— Миллђт њз кулында улган нђрсђлђрдђн њзе файда књрергђ иќтиџад итмђк вђ табигатьтђн истифадђ юлларыны яхшы дикъкать илђ њгрђнмђк. Юкса, џђр шђйнећ файдасы аннан файдалана белњчелђргђ китђчђктер.
— џљнђр — фђкыйрьлектђн иминлектер. Шуныћ љчен балалар унбиш яшьлђренђ ирештектђ њз мђгыйшђтлђрене њзлђре тђэмин итђрлек бер џљнђр сахибе улмаклары ляземдер.
— Тиќарђтнећ џђр нђваллђрене куђтлђн дермђктер.
— Зирагать ысулларымы яхшыртмактыр. Димђк, ић яхшы ќирнећ дисђтинђсеннђн утыз пот иген алмак урынына ић начар ќирнећ дисђтинђсеннђн сиксђн пот иген алмак ысулын њгрђнмђк ляземдер».
Ђлеге программада књрсђтелгђн мђсьђлђлђрне «Икътисад» журналы даими рђвештђ «Тиќарђт», «Зирагать», «Санагать», «Карья хаќђтлђре» дигђн бњлеклђрендђ тикшереп бара. Аеруча зур игътибар тиќарђт, ягъни сђњдђ эшлђренђ юнђлтелђ. «Безгђ ић тђрђкъкый иттерергђ тиешле эш — тиќарђттер, — диелђ журналда, — Тиќарђтнећ ић зурысыннан башлап ић кечкенђсенђ кадђр безнећ мљселманнарда бар. Хђзергђ кадђр безнећ мљселманнарныћ килере — бары сђњдђ берлђ игенчелектер. Бу икесендђ тђрђккый књрелмђсђ, мљселманнар арасында тђрђккый љмиде бетте димђктер»8. «Тиќарђт эшлђре» дигђн мђкалђдђ (1908. - № 1) журнал Русия мђмлђкђтендђ сђњдђ љлкђсенђ караган эшлђрнећ унљч тљрен билгели, шуларныћ мљселманнарда бљтенлђй булмаганнарын (маклерлык эшлђре; акча књчерњ џђм, гомумђн, банк эшлђре; акча алыштыру љчен љстђл яки кибет тоту; мђмлђкђтнећ процентлы кђгазьлђрен, ширкђт џђм компаниялђрнећ акция џђм облигация кђгазьлђрен сату урыннары, страхование конторлары, справка конторлары тоту џ. б.) яки зђгыйфь џђм ќитђчђк дђрђќђдђ куелмаганнарын књрсђтђ џђм шуннан «књп мђгънђ алырга» чакыра. Сђњдђнећ тђрђкъкыйга хезмђтен бик зурдан књреп, журнал сђњдђ џђм сђњдђгђрлек турында тљпле белем бирергђ тели, сђњдђ фђне нигезлђрен бђйан итђ9, сђњдђ эшендђ ућышка ирешњ љчен сђњдђгђр нинди сыйфатларга ия булырга тиешлеген књрсђтђ.
«Сђњдђнећ ућышын сђњдђгђрнећ шђхесеннђн, њзеннђн, ягъни холкыныћ сыйфатларыннан эзлђргђ тиеш, — дип языла журналдагы «Хиффђтлелек џђм куркаклык» дигђн мђкалђдђ (1912. № 10). «Эшнећ (кђсепнећ) тђрђккыйсен џђлакђтле уларак тђэсир итђ торган сыйфатлардан берсе хиффђтлелек, ягъни ќићел акыллылык, вђ икенчесе дђ батырланып, яћа башлаган бер эштђ њзећђ ышанып ќитђ алмаучылык вђ куркаклыктыр».
Журнал шулай ук сђњдђ эшлђрен дљрес оештыра белњнећ ђџђмиятен ассызыклый. Бу яктан «Сђњдђ бар, файда юк. Ни љчен?» дип аталган мђкалђ кызыклы: «Бљтен Русия мђмлђкђтендђ булган тиреяры, ќон-ќабагай сђњдђсенећ башы мљселман сђњдђгђрлђре кулындадыр. Йорт хайваннары, тљлке, сусар, бњре, горностай, бурсык, соболь џђм башка шундый киек тирелђре, ял, койрык, ит-май вђ башка шундый эшлђнмђгђн чи тире вђ ит товарларыны бездђн џђр ќирдђ башлап мљселман сђњдђгђрлђре ќыеп, еврейларга, рус сђњдђгђрлђренђ тапшыралар. Еврейлар бу товарларны бездђн алу илђ заграницага (књбрђк Германия вђ Америкага) озаталар, рус фабрикаларына тапшыралар џђм бик књп файда итђлђр; авыллар џђм вак шђџђрлђрдђ атналап, ун кљнлђп, айлап ќыелган нђрсђлђрне алар бер кљн вђ хђтта бер сђгать вђ берничђ минут эчендђ бездђн ђллђ никадђр артык файдалар алып саталар.
...Мљселман сђњдђгђрлђре... авылларда вђ базарларда йљреп ќыя белсђлђр дђ, сатарга килгђн вакытта, тиешле чараларын, тиешле васиталарын књрђ алмыйлар. Авыл базарларында «ду» књчереп йљргђн мљселман сђњдђгђрлђре, Яурупа базарына керде исђ, аптырап кала. Яурупа мђркђзлђре, сђњдђ базарлары (биржа) тиќарђт васитачылары белђн катнашы булмаганлыктан базар бђџасен белми. Базарда булган еврей яки немец ни сорый, шул аћа бђџа була»10. Мђкалђдђ бу хђлдђн чыгуныћ чарасы да књрсђтелђ: «...Мљселман сђњдђгђрлђре бергђ ќыелып, Мђскђњ яки Петербургта бер «Справочный бюро» конторасы ачарга кирђк. Шул контор, дљньяныћ џђр тарафында булган сђњдђ мђркђзлђре белђн белешеп, зуррак мљселман шђџђрлђрендђ булган тиречелђргђ базар бђџђлђрен белдереп, хђбђр итеп торсын яхуд сораган вакытта мђгълњмат бирсен».
Журнал њзе дђ шућа охшашлы мђгълњмат њзђге ролен њтђргђ тырыша. Биредђ тљрле иллђрнећ џђм халыкларныћ сђњдђ дљньясында тоткан урынын, сђњдђ эшлђрен яхшы оештыру њрнђклђрен тасвирлаучы язмалар: Русия тиќарђте (1908. - № 1), Мљселманнар вђ тире сђњдђсе (1913. -№ 2), Америка сђњдђсе (1912. -№ 12), Япониядђ сђњдђ эшлђре (1912. - № 1), Иран сђњдђсе (1913. - № 1) џ. б.; тљрле иллђр арасында урнашкан сђњдђ мљнђсђбђтлђрен яктыртучы мђкалђлђр: Русия вђ Америка сђњдђсе (1912. - № 2), Русия вђ Тљркия тиќарђте (1910. - № 1), Шђрык берлђ сђњдђмез (1912. - № 1), Русия џђм Иран тиќарђте (1912. - № 5) џ. б.; сђњдђнећ књп кенђ тармакларында эш барышын, ућыш џђм кимчелеклђрнећ сђбђплђрен тикшергђн аналитик књзђтњлђр: Иген сђњдђсе, Урман тиќарђте (1912. -№ 6), Дићгез сђњдђсе (1913.-№ 1), Пароходлык тиќарђте, Балык сђњдђсе (1912. - № 5), Тире базарлары, Йон базарлары, Мамык базарлары (1912. - № 4) џ. б.; сђњдђ љлкђсенђ караган яћалыкларны њз эченђ алган материаллар, мђсђлђн, Тиќарђт хђбђрлђре (1910. - № 6) табарга була. Журнал шулай ук сђњдђне оештыру кагыйдђ-тђртиплђре, сђњдђ документлары (мђсђлђн, кредит кагыйдђлђре, сђњдђ малына хисап ясау, процентлы кђгазьлђр, вексельлђр) белђн эш итњ ысуллары белђн таныштырып килђ, башка тљрле файдалы кићђшлђр бирђ.
Болар барысы да «Икътисад» журналыныћ сђњдђ эшлђрен ќайга салу, сђњдђне табышлы итњ хакында даими кайгыртуы турында сљйли. Шућа бђйле рђвештђ «Икътисад» милли, тљгђлрђк ђйткђндђ, мљселман банкы ачу мђсьђлђсенђ багышланган мђкалђлђргђ урын биреп, вакытлы матбугатта бу мђсьђлђ тирђсендђ алып барылган моназарђ-дискуссиядђ дђ катнаша. «Бу кљнгђ кадђр мљселманнар банклардан акча алып аћа процент тњлилђр иде. Ђмма њзлђре акча биреп процент ала алмыйлар иде», — диелђ «Мљселман банкысы» (1910. - № 8) исемле мђкалђдђ. «Рус гђзитлђрендђ књрелдегенђ књрђ, мљселман байлары ќыелып бер мљселман банкысы ачмак ниятлилђр, имеш. ...Мљселманнар, ђгђр боћа муаффђкъ улсалар, галђме ислам љчен боныћ икътисади књп мђнфђгате улдыкында шљбџђ юктыр... Мљселманнар тарафыннан бирелгђн процентлар алынган процентлар илђ капланыр иде дђ, мљселманнарныћ маллары читкђ чыкмай, њз кесђлђрендђ калыр иде». Журнал банкны сђњдђ эшлђрен кљйлђњнећ ќитди бер чарасы дип саный; банк сђњдђнећ «ќаны», итеп карала, бу эштђ сђњдђгђрлђр бердђм хђрђкђт итђр, аны њз бурычы итеп санар дигђн ышаныч белдерелђ11. Журнал фикеренчђ, милли банк булдыру татар буржуазиясенећ рус буржуазиясенђ конкурент булу, товарларны сату њзђклђрен, чит ќирлђрдђ чимал чыганакларын яулау кебек юнђлешлђрдђ позициялђрен ныгытачак.
«Икътисад»ныћ «Зирагать» бњлеге дђ бай. Табигатьтђн дљрес файдалана белњ юлларын књрсђтњ максаты белђн биредђ авыл хуќалыгында яћа ысуллар куллану, бигрђк тђ ќирнећ њстерњ куђтенђ яћа карашлар, ќир яћарту, кара балчык эшлђњ, чђчњ орлыкларын сайлау, орлыкны чђчњ тђртиплђре, икмђк џђм тамыразыклар, хайван азыклары њстерњ турында, бакчачылык буенча тљпле мђгълњмат бирелђ. Агротехниканыћ яћа казанышларын файдаланырга чакыру белђн бергђ журнал яћа техниканы пропагандалый: чђчњ џђм урып-ќыю, бђрђћге ќыю машиналары белђн таныштыра.
«Безнећ мђслђгемез џђр кљнне башка тљшкђн эшлђр тугрысында мђгълњмат бирмђктер», — дип яза журнал (1913. - № 1). Бу сњзлђрнећ хак булуын без «Санагать» бњлегенђ карап та ышанабыз. Санагать тарихына багышланган мђкалђдђн тыш (1910. - № 5), биредђге барлык материаллар да тљрле џљнђр серлђрен ачу бурычын куялар (мђсђлђн, китап тљплђњ, йоннан тљрле нђрсђ басу, читек-кђвеш џљнђре, брезент ясау, инкубатор ярдђмендђ чебеш чыгару), шул ук рђткђ кулинария љлкђсенђ караган кићђшлђрне дђ кертергђ мљмкин (ђйтик, сохаридан квас ясау ысуллары). Ђмма шуны да ђйтеп китђргђ кирђк, ђлеге язмаларны журнал гамђли максатлардан гына тњгел, ђ бђлки кешене џљнђрле итеп, эшкђ-тђртипкђ љйрђтњ, тормышта њз урынын табарга булышу телђге белђн дђ бирђ. Моны «Џљнђрнећ ђхлакка тђэсире» дигђн мђкалђдђн ачык књрергђ була: «...Эш кешесе џичвакыт љеннђн чыгып эзлђнеп йљрми, ул вакытныћ кадерен бик белђ, кђеф књреп, тилелек сатып йљрергђ аныћ вакыты булмыйдыр. Шуныћ љчен дђ џљнђрчђн авылларда исереклђр аслан књренмидер. Исереклђр булса да, бњтђн авылларга караганда, юк хљкемендђ буладыр. Бу статистика берлђ мђгълњмдер. Бинађн галђйџи, авыл халкында исереклек кеби ђхлаксызлыкларны бетерњ љчен дђ ић яхшы тђдбир — авыл халкы арасында гомуми џљнђрлђр таратмактыр»12.
«Тырышыйк, кардђшлђр, тырышыйк, џљнђрле булыйк, бездђ дђ башкаларда кеби завод вђ фабрикалар мђйданга килер. Элек кечкенђдђн башлыйк, соћыннан зур ђйлђнер»13, — дигђн чакыру белђн чыга журнал џђм, миллђттђшлђрен џљнђрле итњ љчен, џљнђрлђрнећ њзлђрен таратудан тыш, татар балалары љчен џљнђр мђктђплђренећ мљџимлеген књрсђтђ, шул юлда ирешелгђн ућышларны барлый, аларга куана, ата-аналарны њз балаларын тљрле џљнђр мђктђплђрендђ, реальный училищеларда укытырга чакыра, аларныћ эшлђре, программалары белђн таныштыра, мђсђлђн: Технический мђктђплђр (1913. - № 2), Реальный училищега зиярђт (1913. - № 5-6), Акушеркалык мђктђбе (1913. - № 3), Башкортларда махсус зирагать мђктђбе (1910. - № 5), Тиќарђт мђктђплђре (1910. - № 8), Русиядђ тиќарђт мђктђплђре (1910. - № 9) џ. б. «Укытырга иќтиџад кирђк» дигђн мђкалђдђ (1913. - № 5-6) миллђтебезгђ яћа кешелђр кирђклеген ассызыклап, журнал њзен балаларны дљньяви белемнђр белђн коралландыру тарафдары итеп таныта: «џђркемгђ бик ачык мђгълњмдер ки, хђзерге вакытта башка миллђтлђр арасына кереп эш эшли алмак љчен књзе ачык, мђгълњматлы, русча џђм мљселманчадан мљкђммђл тђгьлим алган кеше бул мак ляземдер.
...Хђзерге кљндђ ике тђрбияле вђ ике канатлы кешелђр ќитештерњне имам вђ мљгаллимнђр џђм байлардан кљтђргђ тиештер. Бонлар њз балаларыны мотлакан хљкњмђт мђктђбенђ вирмђк, шуныћ илђ бергђ, љйдђ њзенећ кулыннан килгђн кадђр балаларына књз-колак булып, айларга милли вђ дини тђрбия вирмђк ляземдер».
Гомумђн алганда да, «Икътисад» журналы уку-укыту эчтђлегенећ яћартылырга тиешлеге, моныћ љчен ић элек балаларга ќитешле белем бирђ алырлык мљгаллим џђм тђрбиячелђр хђзерлђњче махсус югары уку йортлары булдыру кирђклеге турында яза, чљнки: «Безгђ бик књп кешелђр кирђк: имамнар, хатиплар, мљдђррислђр, мљгаллимнђр, мљђзиннђр, язучылар, конторщиклар вђ гайре лђр. Бонл арныћ џђммђсенђ махсус укырга вђ њгрђтергђ тиешле фђннђр бар. Лђкин бу кљнгђ кадђр бондай кешелђр ќитештерњ љчен џичбер тљрле мђктђп вђ мђдрђсђ юктыр. Бу кљнгђ кадђр ќитешкђн имамнар, хатиплар, мљдђррислђр вђ мљгаллимнђр џђммђсе вакытында њзлђренђ махсус фђннђрне укымаган, телђсђлђр нинди программ берлђн укыта торган мђдрђсђлђрдђ телђсђлђр ничек укып ќитешкђн кешелђрдер. Шуныћ љчен миллђтемезгђ вђ халкымызга ќитђкче булган таифђнећ эчендђ њз мђнсђблђренђ лаек булганнары бик аз булып, књбесе миллђткђ агыр йљк булудан башкага ярамыйдыр... Миллђт њзенећ юлбашчыларыны ничек тђрбия итсђ, юлбашчылары да мотлак шулай тђрбия итђчђктер. Аннан-моннан ќитешкђн мљгаллимнђр кулында балалары-мызныћ да аннан-моннан гына тђрбия алачагы бик билгеледер»14.
Шулай итеп, «Икътисад» журналы, њз профиленђ турыдан-туры караган материаллардан тыш, социаль мђсьђлђлђргђ — беренче чиратта заман талђплђренђ ќавап бирерлек белемнђргђ ия булган кешелђр тђрбиялђп њстерњ чараларын тикшерњгђ дђ ќитди игътибар бирђ.
Ђхлакый тђрбия темасы да онытылмый: ялкау, надан-гафил булмаска, начар гадђтлђрдђн бизђргђ, вакытны ђрђм итмђскђ — бђйрђм, књћел ачулар белђн артык мавыкмаска љндђњ-чакырулар журнал битлђрендђ шактый еш очрый, мђсђлђн: Исерткеч эчњчелђр аракы, пиво кеби нђрсђлђргђ, тђмђке тартучылар тђмђкегђ књпме акча заигъ итђлђр? (1913. - № 2), Бездђ фђкыйрьлек вђ аныћ сђбђплђре (1912. - № 3), Џљнђрнећ ђхлакка тђэсире (1913. - № 1).
Иќтимагый-сђяси мђсьђлђлђр исђ кљнлек џђм атналык газеталарда басылган мђкалђлђрнећ фиџристе (кыскача эчтђлеге) рђвешендђ басылып килђ.
Сђњдђгђрлђр, игенчелђр, џљнђрчелђр љчен махсус бњлеклђр ачып, «мђгыйшђт эшлђрене юлга салырга џђр сыйныфка ярдђмче улмак» (1910. - № 11) бурычын билгелђсђ дђ, икътисадый белемгђ ия булу мљџимлеген журнал беренче урынга куя, аны миллђтнећ џђр яктан алга китеше љчен нигез дип саный: књрсђтелгђн бњлеклђрнећ эчтђлеге дђ икътисад мђсьђлђлђре белђн тыгыз бђйлђнгђн. Байлык џђм хђерчелек турында гомуми рђвештђ язып, журнал игътибарын сыйнфыйI тигезсезлек мђсьђлђлђренђ юнђлтми. Дљрес, кайбер мђкалђлђрдђ крестьян халкыныћ фђкыйрьлеге, укучы балалар-шђкертлђрнећ авыр матди хђллђре турында бљтенлђй њк ђйтелми тњгел, ђйтелђ. Ђмма андый искђ алулар ђлеге дђ баягы миллђтнећ икътисадын њстерергђ, моныћ љчен икътисад нигезлђрен љйрђнергђ, икътисад фђне тђкъдим иткђннђрне гамђлгђ ашырырга чакыру љчен дђлил итеп кенђ китерелђ.
Журналныћ тљп максаты: татар буржуазиясен ныгыту, аћа патша Русиясе шартларында икътисади џђм сђяси ућышлар яулау љчен фатиха бирњ.
Иншалау њзенчђлеклђренђ килгђндђ, материалларныћ књлђме кыска, теле нигездђ ачык (дљрес, гарђп-фарсы сњзлђре еш очрый), алар публицистик џђм фђнни мђкалђ, аналитик књзђтњ рђвешендђ язылганнар џђм фикер њсешен мантыйкый яктан ассызыклап бару ысулларын махсус љйрђнњ љчен кызыклы. Журнал бер урында: «Мђкалђлђр њз калђмебездђн чыккан», — дигђн искђрмђ биреп китђ (1910. - № 11). Чыннан да, материалларныћ бик књбесе имзасыз бирелгђн. Ђ менђ игенчелђр, џљнђрчелђргђ юнђлтеп урнаштырылган язмалар иясез тњгеллђр. Еш књренгђн авторлардан Ибраџим Дибирдиев (яћа техника, бакчачылык), Мљхђммђтзђки Мљхђммђтшин (ќир эшкђртњ, орлык чђчњ ысуллары), Ђхмђтфатих Ђџлиуллин (тамыразык ќитештерњ), Габдулла Шиџабзадђ (ќир эшкђртњ), Хисам Латыйфи (бакчачылык), Габдулла ђл-Хакими (џљнђрчелек) исемнђрен књрсђтергђ була. Журнал укучылар белђн тыгыз мљнђсђбђттђ булырга тырыша, аларныћ телђклђрен искђ алу љчен анкета урнаштыра, хатларга ќавап рђвешендђ тљрле консультациялђр бирђ џђм журналда басылган «файдалы кићђшлђрне укый белгђн кешелђр укый белмђгђннђргђ сљйлђп аћлатмак-ларыны» њтенђ.
«Икътисад» журналы татар халкыныћ икътисадый фикер чыганагы булып саналырга хаклы.

I. Сыйныф сњзе биредђ социаль катлам тљшенчђсен билгелђњ љчен генђ кулланылган.

 ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Максат вђ мђслђк // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 1.
  2. Мал // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 2.
  3. Байлык вђ ярлылык // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 3-4.
  4. Фђне икътисад // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 2.
  5. Русия мљселманнарында фђкыйрьлек вђ зиллђтнећ сђбђплђре // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 8-9.
  6. Эчке Русия мљселманнарында байлык // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 7-8.
  7. Фђкыйрьлектђн котылмак чаралары // Икътисад. - 1908. - № 1. - Б. 10.
  8. Тиќарђт // Икътисад. - 1912. - № 1. - Б. 8-10.
  9. Тиќарђт фђне // Икътисад. - 1910. - № 5. - Б. 137-138.
  10. Рђхмђтуллин Габидулла. Сђњдђ бар, файда юк. Ни љчен? // Икътисад. - 1913. -№ 5/6. - Б. 138-139.
  11. Исхаков Мђхмњт. Милли банк мђсьђлђсе // Икътисад. - 1913. - № 5-6. - Б. 141-143.
  12. џљнђрнећ ђхлакка тђэсире // Икътисад. - 1913. - № 1. - Б. 13-14.
  13. џљнђргђ таба хђрђкђт // Икътисад. - 1913. - № 2. - Б. 41.
  14. Кеше ќитештерњдђ кимчелеклђребез // Икътисад. - 1913. - № 5/6. - Б. 130-132.

 

СЊЗЛЕК:

 

ђда итњ — њтђњ
ђќнђби — чит
ђшнђлђндерњ — дуслаштыру
бђхђс итњ — тикшерњ
бинађн галђйџи — шућа књрђ
васитачы — арадаш, маклер
гафлђт — ваемсызлык, гамьсезлек
дђйњр — ђйтђ
зиллђт — хурлык, гарьлек
зирђн — чљнки
иќра итњ — башкару, ќиренђ ќиткерњ
икътисад ноктаи Назарыннан — икътисад теориясеннђн
инкыйраз — бетњ, юкка чыгу
ислахат — реформалар
истигъдат — булдыклылык, зирђклек
истифадђ — файдалану
кабилият — аћлый алу сђлђте
кадыйр — кодрђтле, сђлђтле
карья — авыл
лязем — кирђк
мђќђллђ — журнал
мђслђк — юнђлеш
миллђте нђќиби — затлы миллђт
мотлакан — џичшиксез
мљкаййђд дђгелдер — бђйле тњгелдер
мљфлис — бљлњче, банкрот
муаффђкъ улу — ирешњ
нђвал — љлеш, бњлек
нисбђтђн — караганда
парђ — акча
ригайђ — кайгырту
санагать — џљнђрчелек, промышленность
сахиб — хуќа
сђлях — тљзеклек, иминлек
тарикъ — юл
тђдбир — тиешле чара
тђрђкъкый — прогресс
тђхрире нљфњс — халык исђбен алу
тиќарђт — сђњдђ
њйлђ икђн — шулай икђн
шђй — нђрсђ, ђйбер

Мљнќия Мђрдиева,
филология фђннђре кандидаты