2005 2

Кече Кайбычтагы борынгы кабер ташлары

Татар эпиграфик истђлеклђренећ та­рихы бик бай џђм зур. Безнећ фђндђ урта гасырлардагы ташъязмалары, ягъни Болгар џђм Алтын Урда дђверлђ­ренђ караган истђлеклђр шактый љйрђнелгђн. Лђкин ул чордагы ташларныћ да фђн љчен билгесезлђре, сирђк булса да, табылып тора. Ђ Казан ханлыгы дђверен­дђге борынгы кабер ташлары џаман да тулаем љйрђнелеп, исђпкђ алынып џђм тикшерелеп бетмђгђн.

Татар дђњлђт гуманитар институтыныћ икенче курс студентлары—булачак тарих­чылар Раил Галиев џђм Динар Зиннуров хђбђр итњенчђ, алар 2004 елныћ кљзендђ Кайбыч районыныћ Кече Кайбыч аылына барып андагы борынгы ташларны махсус љйрђнњлђре кызыклы яћалыкларга китерде.

Борынгы болгар-татар эпиграфик яд-кђрлљрен љйрђнгђн галим Џарун Йосыпов-ныћ хезмђтендђ XVI гасырныћ беренче яр­тысындагы татар ташъязмалары сакланган авыллар исемлегендђ Кайбыч районыныћ Кече Кайбыч авылы да књрсђтелгђн1. Лђкин анда ничђ таш барлыгы џђм кайсы еллар­ныкы икђнлеклђре, кемгђ куелган ташлар булуы да ђйтелмђгђн. Шушы мђгълњматлар књрсђтелми торып, эпиграфик истђлек фђнни ђйлђнешкђ кергђн дип исђплђнми. Борынгы эпиграфик истђлеклђрне љйрђнгђн бњтђн галимнђрнећ хезмђтлђрендђ дђ Кече Кайбычтагы ташлар турында язылмаган. Тау ягындагы књп кенђ татар авралларыныћ тарихларын џђм шул исђптђн эпиграфик яд-кђрлђрен дђ љйрђнгђн Каюм Насыйри ђсђрлђрендђ дђ бу авыл ташлары турында хђбђрлђр юк. Дљрес, борынгы кулъязмалар белгече, галим Марсель Ђхмђтќанов 1978 елгы археографик экспедиция вакытында Кече Кайбычтагы борынгы ташларны књреп укыган. Бу хакта ул Апае районы га­зетасында белдерсђ дђ, ташъязмаларныћ тљгђл даталары џђм аларга уелган кеше исем­нђрен ђйтмђгђн2.

Кече Кайбыч авылыныћ кљньяк-кљнчы­гыш тарафындагы калкулыкта, агач чарду­ган белђн бњлеп алынган куе куаклык эчендђ урталай сынган, ђмма ватык љлеше тљбенђ бастырып куелган бер иске г аш бар. Ул ташка гарђп язуыныћ куфи тљре белђн чокылган хђрефлђр џђм бизђк рђвеше буен­ча, беренче караштан ук, аныћ болгар чоры ташы булуы аћлашыла. Кызганычка ки, аныћ ић мљџим мђгълњматы — кемгђ џђм кайсы елда куелганлыгы уелган урта юлла­ры сакланмаган. Љске љлеше џђм аскы юл­лары гына бар. Бу таш кайчандыр сынып, аныћ уртадагы бер љлеше уалган булса кирђк. Безнећ фаразыбызча, ташныћ сакла­нып калган югарыгы љлеше ќирдђ утырып калган тљбенђ соћрак дђвердђ (якынча мон-нан 30-40 еллар элек) ќайлаштырып, юынып утыртылганга охшый. Ул чор таш­ларына хас булган, уртадагы, тљп мђгъ­лњматы язылган юлларныћ булмавы шушы фикергђ этђрђ џђм чардуган коймасы янында 3-4 иске тимер балта ятуы да уебызны куђтли. Бу ташныћ сакланып калган љлеше­нећ зурлыгы 110 х 67 х 21 см њлчђмнђрендђ. Анда мондый сњзлђр уелган:

1 нче юлда: зийарђте рђхмђту-

2) — ллаџи галђйџи рђхмђтђн ва-

3) — сыйгатђн (Аћа Аллаџыныћ кић рђхмђтлђре булсын!).

Бу таш, књрђсећ, џ. Йосыповка билгеле булмаган. Юкса, аныћ хезмђтендђге болгар дђвере ташлары сакланган авыллар исемле­гендђ Кече Кайбыч та књрсђтелгђн булыр иде. Башка галимнђрдђ дђ бу таш турында мђгълњмат очратмадык. Ташныћ тљгђл да­тасын билгелђњ кыен. М. Ђхмђтќанов аны XIV гасырныћ беренче яртысына нисбђт итђ3. Лђкин борынгырак, ягъни XIII гасыр­ныћ икенче яртысыныкы булуы да ихти­мал.

Шушы аерым каберлектђн ерак тњгел генђ иске зират бар. Ул шактый гына мђйданны били џђм агач койма белђн ђйлђндереп алынган. Зират эчендђ сирђк кенђ агачлар, куаклар џђм берничђ аерым агач чардуган бар. Алар эчендђ Казан хан­лыгы чорындагы тарихи ташъязма ядкђрлђр шанлы елларныћ моћсу шаџитлары булып торалар.

Кече Кайбыч авылында яшђњчелђр бу зиратныћ элек шактый зур мђйданны билђ­гђнлеген џђм аныћ халык телендђ «Изгелђр зираты» дип йљртелњен сљйлђделђр. Имеш, элекке заманда бу зират изге дип саналган­лыктан, якын-тирђдђге башка авыллардан да мђетлђрне китереп ќирлђгђннђр. Зират­ныћ шактый кић мђйдан билђве шуныћ белђн аћлатыла дигђнрљк фикер дђ ђйттелђр. Бу зират урыныныћ бер љлеше 1986-1987 елларда сљрелгђн џђм анда бул­ган борынгы ташлар, имеш, шунда авып, уалып-таралып беткђннђр. Димђк, кайчан­дыр зур булган зиратныћ хђзерге љлеше генђ сакланып калган. Ђйтњлђренђ караган­да, бу љлешендђ дђ элегрђк иске язулы таш­лар књбрђк булган, вакытлар њтњ белђн алар авып-ватылып, ќиргђ ићеп беткђннђр. Хђзерге вакытта Кече Кайбыч авылыныћ иске зираты эчендђ гарђп язулы, тулы сак­ланышлы љч таш бар. Алар љчесе дђ Казан ханлыгы чорына, XVI гасырныћ беренче яртысына карыйлар. Тђфсыйльлђбрђк џђрберсенђ тукталып њтик.

Беренче таш. Агач койма белђн тотыл­ган чардуган эчендђ. Язылу рђвеше, калы-бы-шљкеле џђм бизђлеше ќђџђтеннђн ул чордагы татар эпиграфик истђлеклђренђ хас, традицион рђвештђ эшлђнгђн. Гарђп язуыныћ нђсех џђм сљлес тљрлђре белђн башкарылган. Зурлыгы: 117х45х18см. Тексты:

1-4 юлларда, шул чор ташларындагы-ча, Аллаџыныћ њлемсезлеге, гомер џђм яш­ђеш турындагы, гарђп телендђге мђгълњм гыйбарђлђр, хђдислђр уелган.

5 нче юлда: тарих тукуз йљз йекерме йетедђ

6) Ђќмђк угылы Мухшытай

7) би ... й ...

Ахыргы юлларындагы сњзлђре таныр­лык тњгел, хђрефлђре коелган.

Ташныћ ућ як кырында: «Књрђрмен дљнйаны вђйран бары, џђмишђ бакый ирмђс, йук карары»I дигђн шигъри юллар чокылган. Сул як янында гарђп телендђ шул ук шигырь язылган.

Бу ташта књрсђтелгђн џиќри 927 ел милади буенча 1521 елга туры килђ.

Икенче таш. Агач коймалы чардуган эчендђ. Бљтен шђкеле џђм бизђлеше бе­ренче ташныкыча. Зурлыгы: 115 х 50 х 24 см. Тексты:

1-3 нче юлларда беренче таштагы ке­бек дини-фђлсђфи мђгънђдђге сњзлђр языл­ган.

4 нче юлда: тарих тукуз йљз йекерме йетедђ

5) зљлхиќќђ айында ирд[е] Бик-

6) — мљхђммђд угылы Тилђш даре фђна-

7) [-дан даре бђкага ри]хлђт

Бу ташныћ 5нче юлындагы «ирде» сњзенећ «е» хђрефе язылмый калган. Тњ­бђнге љлешендђге 7нче юлы ќир астында калып, язуы коелып беткђн диярлек. Фђкать соћгы берничђ хђрефе генђ сакланган. Ан­нан да тњбђндђ тагын бер юл язу булганга охшый.

џиќри 927 елныћ зљлхиќќђ ае мила­ди белђн 1521 елныћ ноябрь аена туры килђ.

Монысыныћ да ућ џђм сул якларын­да беренче таштагыча шигъри юллар уел­ган.

Љченче таш. Агач коймалы чардуган эчендђ. Бљтен шђкеле џђм бизђлеше бе­ренче џђм икенче ташныкы кебек њк. Зур­лыгы: 100 х 47 х 14 см. Тексты:

1-3нче юлларда беренче џђм икенче таштагы кебек дини-фђлсђфи мђгънђдђге сњзлђр язылган.

4нче юлда: тарих тукуз [йљз] утузда рамазан

5) айында ирде Йангыл угылы Ќђгъфђр

6) кеше кулында шђџид булды.

Бу ташныћ 4нче юлында елын язганда ташка «йљз» сњзе уелмыйча, тљшеп калган. «Кеше кулында шђџид булды» дигђн гый­барђне «ђсирлектђ, тоткынлыкта» дигђн мђгънђне белдерђдер дип фаразларга мљмкин. Лђкин «кулында» сњзенећ ахыры­на «н» хђрефе язылмыйча калып, «кеше ку-лындан шђџид булды» варианты дљресрђк­тер дип уйлыйбыз. Ул чор ташларында шућа охшаш, «кяфер кулын­нан шђџид булды» кебек гыйбарђлђр очрый.

џиќри 930 елныћ рама­зан ае милади белђн 1524 елныћ июленђ тђћгђл килђ.

Бу ташныћ да ућ џђм сул якларында беренче џђм икенче ташлардагыча ук гыйбарђлђр язылган.

Шушы ташлардан ерак тњгел, ќир љстенђ ярты метр чамасы калкып торган тагын бер таш тљбе бар. Язулары бљтенлђй сакланмаган дияр­лек. Бар тик соћгы юлында «рихлђт кыйлды» дигђн сњз­не генђ танырга мљмкин. Љске љлеше ватылып, шул * ташныћ тљбенђ тљшеп, ќир астына књмелгђн. Књп љлеш­лђргђ ватылган ул вак кисђклђрдђн дђ сњзлђр ќыеп уку мљмкин тњгел. Хђреф фрагментлары џђм бизђк элементла­рыннан чамалап, бусыныћ да алда тасвирланган ташларныћ чордашы икђнлеген шђй­лђп була.

Кече Кайбыч авылында яшђњче кайбер кешелђр сљйлђвенђ караганда, аерым кабер­лек булып торучы болгар дђвере ташы белђн иске зират элек тоташ бер зират мђйданын тђшкил иткђннђр.

Кече Кайбыч авылындагы Болгар дђвере џђм Казан ханлыгы чорына кара­ган тарихи язма истђлеклђрнећ ачыклану­лары татар эпиграфикасыныћ борынгы катламнары да тикшерелеп џђм љйрђнелеп бет-мђгђнлеген искђртђ.

I «Дљньяны ќимерек хђлендђ књрђм, ул мђћгелек тњгел» мђгьнђсендђ.

 
ИСКЂРМЂЛЂР:

1. Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. -М.-Л., 1960. - С. 26.

2. Ђхмђтќанов M. Кайбыч якларыныћ тарихи истђлеклђре // Йолдыз. - 1978. - 20 июль.

3. Шунда ук.

 

Борынгы ташлар авторлар тарафыннан 2005 елныћ июнь аенда фотога тљшерелде.

 

Ирек Џадиев,

Татарстан Милли китапханђсенећ директор урынбасары,

Раиф Мђрданов,

филология фђннђре кандидаты

 

РЕЗЮМЕ

В статье специалистов по изучению татарских эпиграфических памятников И. Хадие-ва и Р. Марданова описываются недавно обнаруженные близ деревни Малые Кайби-цы Кайбицкого района Республики Татарстан памятники: один — булгарского пери­ода, три — периода Казанского ханства (1521 и 1524 гг.).