2005 2

Казан шђџђренећ ХХ гасырдагы татар фамилиялђре этимологиясе

Татар фамилиялђре — телдђге сњзлек хђзинђсенећ бер љлешен генђ тђшкил итђлђр, џђрбер милли телдђ ић зур урынны шул телнећ њзенђ хас фа­милиялђре билђп тора. Татар телендђ дђ ул шулай. Яшђњ тарихыныћ тљрле чорла­рында халкыбыз бњтђн дђњлђтлђр џђм ха­лыклар белђн икътисади, сђяси џђм мђдђни бђйлђнешлђргђ кергђн. Шул бђйлђнешлђр вакытында фамилиялђребез љлкђсендђ дђ зур њзгђрешлђр килеп чыга. Тел бњтђн ил халыкларына хас фамили­ялђр белђн чуарлана башлый. Гомумђн, татар фамилиялђренећ формалашуы тел тарихы џђм халык тарихы белђн тыгыз бђйле дђвамлы процесс.

Казан шђџђрендђге татар фамилия­лђренећ генезисын љйрђнњ, этимологик ана­лиз ясау, татар тел белемендђ кайбер чи­шелеп бетмђгђн мђсьђлђлђрне ачарга, та­тар халкы тарихында булган вакыйгалар­ны књз алдына китерергђ мљмкинлек бирер дип ышанабыз. Теге яки бу фамилиянећ барлыкка килњен, башка тугандаш фамили­ялђр белђн булган тарихи элемтђсен ачык­лау, бу фамилиянећ ерак бабаларыннан килгђн кушаматлар белђн булган бђйлђнеш­лђрен тикшерњ; икенчедђн фамилиянећ тљгђл язылышын билгелђњ; моныћ љчен аныћ барлык фонетик вариантларын, шул исђптђн ић борынгыларын да ќђлеп итђргђ кирђк; љченчедђн, сњзнећ башлангыч мђгънђсенђ анализ ясау, тљрле тљрки теллђр арасында тђќрибђлђр њткђреп, шул исђп­тђн, фамилиянећ дђ этимологиясен бил­гелђњ.

Абдуллин фамилиясенећ этимологи­ясе гарђп телендђге ир кеше исеме Габ­дулладан «Алла колы» дигђнне белдерђ. Лђкин Габдулла саф мљселман исеме тњгел. Ул исламны кабул иткђнгђ кадђр њк булган. Бу фамилия башкортларда, та­ќикларда, њзбђклђрдђ џђм русларда да бар.

Аипов фамилиясенећ этимологиясе гарђп ирлђр исеме Аип-Аюбка («aje») бђйле. Књплек санда «hj и в» шђраб, пђйгамбђр; зыян, бозым» яки икенче бер гарђп тамыры- vajie «яшерен, књренми торган» дигђн мђгънђдђ. Бу фамилия рус­ларда да очрый.

Алмышев фамилиясе Алмыш дигђн саф татар исеменнђн ясалган. Алмыш дип тђрбиягђ бирелергђ тиеш булган баланы атаганнар. Бу фамилиянећ нигезендђ та­тар исемнђрен ясауда еш кулланыла тор­ган -мыш (-меш) фигыль формасы ята. Мђсђлђн, Биклђмеш, Сатмыш, Туктамыш, Телђмеш, Њтђмеш исемнђреннђн Биклђ-мешев, Сатмышев, Туктамышев, Телђме-шев, Њтђмешев фамилиялђре ясалган.

Азаматов фамилиясенећ этимологиясе Азамат (бљеклек, дан) дигђн исемнђн ясал­ган. Бу Аллаџныћ џђм Мљхђммђт пђйгамбђрнећ эпитетлары. Эпитет буларак ул ќитђкчелђргђ карата кулланылган. Бу исем, књрђсећ, «Азамат лиллђџи» («Аллаџ бљек») дигђн формуладан ясалган булса кирђк.

Акбаров фамилиясенећ этимологиясе Акбар дигђн гарђп исеменнђн ясалган. Гарђпчђ ђйтелђ торган «аллаџу ђкбђр» сњзе белђн яки Галиђкбђр исеменећ кыс­картылган љлеше Ђкбђр исеменнђн бар­лыкка килгђн булса кирђк. Бу фамилия иран џђм тљрки халыкларда таралган.

Алиев фамилиясенећ этимологиясе гарђп телендђге Гали дигђн ирлђр исе­меннђн (бик дђрђќђле, югары урындагы) кеше мђгънђсеннђн, Гали «ali ~ ali» (бљек, югары); Ali исеме ислам диненећ шигый мђзџђбендђ аеруча кић таралган, ул исемне алар Мљхђммђттђн соћ дњртенче хђлифђ булган пђйгамбђрнећ кияве Гали хљрмђтенђ кушалар.

Алмазов фамилиясенећ нигезендђ Ал­маз дигђн ирлђр исеме ята. Ул исем туры-дан-туры грек теленнђн яки тљрек теллђре аша гарђп теленнђн алынган булырга мљмкин. Ул теллђрдђ бу сњз алмаг ~ aİMas «алмаз — кыйммђтле таш» мђгънђсеннђн тыш, казакъ телендђ «ић яхшы корыч» мђгънђсендђ дђ кулланыла. Русларга бу исем татарлардан кергђн дип карала. Идел буе татарларында Алмаз исеме «тимђс, ал­мас» сыйфат фигыльлђренећ юклык фор­маларына якынча туры килђ.

Арукаев фамилиясенећ нигезендђ Ару-кай (ару + кечерђйтњ-иркђлђњ суффиксы -кай) кушаматы ята булса кирђк. Ару сњзе кайбер татар сљйлђшлђрендђ «чиста, саф» тљшенчђсен, ђ Лђмберђ џђм Кузнецк сљйлђшлђрендђ «гадел, гљнаџсыз» тљшен­чђлђрен белдерђ. Татар сљйлђшлђренећ кайберлђрендђ «аруга» сњзе шулай ук «кеше янына барганда, кешелђр арасына чыкканда кия торган кием» мђгънђсендђ кулланыла.

Бузаев фамилиясенећ нигезендђ бо­рынгы тљрки исем «Бустанай» иртђнге ак ай (диалекталь варианты Бузай) яки Буза кушаматыннан (эчкен сљйлђшендђ «бу­за» — балдан ђчетеп ясаган эчемлек, бал, нократ сљйлђшендђ љйдђ ђзерлђнгђн сыра, куас мђгънђлђрендђ кулланыла.

Булатов фамилиясе тљрле тљрки халык­ларда берничђ вариантта кулланыла тор­ган Булат-Болат-Пулат, гарђп ирлђр исе­меннђн ясалган. Булат исеме (eulft) — корычныћ бер тљре, «корыч кылыч, корыч» уртаклык исеменђ барып тоташа. Чагыш­тырып карыйк: тљньяк тљркилђрдђ eulat, кыпчакларда Bolat, азђрбђйќан џђм уйгур теллђрендђ polat, фарсыларда pulad — «ко­рыч, кылыч» мђгънђсендђ.

Базаров фамилиясенећ нигезендђ монгол исеме Базар, фарсы кеше исеме Базар, таќик исеме Бозар ята. Элекке ва­кытларда шђрык халыкларында бђйрђмчђ кабул ителгђн махсус базар кљннђре бул­ган. Ул кљнне халык, ић яхшы киемнђрен киеп шђџђрнећ сђњдђ барган љлешенђ сату-алуга барган. Мондый кљнне бала туу гаилђ љчен бик ућай, њзенчђлекле ва­кыйга буларак кабул ителђ. Шул ућайдан балага Базар исеме кушыла.

Газиев фамилиясе гарђп исеме Газый­дан ясалган. Бу исемне урта гасырларда дингђ ышанмаучыларны ќићњче хаким­нђргђ куша торган булганнар. Газнђвилђр династиясенђ нигез салучы — Мђхмњт џиндстанга берничђ мђртђбђ яу белђн бара, аныћ књп кенђ љлешлђрен ќимерђ, тарката. Шушы басып алулары љчен аћа рђсми рђвештђ Газый исеме бирелђ. Гарђп те­лендђ башлангыч формасында бу исем «ба­сып алучы, сугышчы» мђгънђсендђ кулла­ныла. Љстђмђ мђгънђдђ «динсезлђргђ кар­шы кљрђшњче» тљшенчђсендђ кулланыла башлый. Гарђп хђлифђлегенећ чик буе љлкђлђрендђ, бигрђк тђ кљнчыгышта, њзлђре белђн сугышка китњче газыйларныћ тулы гаскђрлђре оеша. Чынлыкта исђ, бу њзлђре белђн бер њк диндђге мљселманнарга кар­шы кљрђшњче ялланган кешелђр була.

Зиязиев фамилиясе нигезендђ зљяде<з-љяле<зљязе «су буенда яшђњче» (зђй, зљя, борынгы тљрки телендђ елга дигђнне аћлат­кан) шулай ук зљяде, зљяле, зљязе дигђн ди­алект сњзеннђн ясалган кушамат ятарга мљмкин. Гарђп исеме Зыятдинга (диалек­таль варианты Зыязи) яки «дин нуры» дигђн мђгънђсендђ дђ карарга мљмкин.

Исаев фамилиясе гарђп исеме Гайсадан ясалган. Мљселманнарда Гайса ић хљрмђт­ле пђйгамбђрлђрдђн санала. Шућа књрђ Гайса исеме мљселманнар арасында кић таралган. Грек исеме Иисусныћ нигезендђ яткан борынгы яџњд «йехошуа» сњзенећ мђгънђсе «Иегованыћ рђхимлелеге» дигђн­не аћлата.

Ирмалаев фамилиясе рус исеме Ерма-лайдан ясалган. Бу очракта татар сњзлђре ир џђм малай сњзлђре арасында фонетик њзгђреш килеп чыккан. Урта диалектныћ кайбер сљйлђшлђрендђ ике сњз, ир џђм ма­лай сњзлђре бер њк «ир-ат, ир-егет» тљшен­чђсен белдерњ љчен кулланылалар.

Камалов фамилиясенећ нигезендђ Ка­малетдинне «диннећ камиллеге» кыскар­тып ђйтњ нђтиќђсендђ килеп чыккан Ка­мал исеме ята. Тормышта Камалетдин тулы исем буларак сирђк кулланыла. Мђсђлђн, билгеле таќик шагыйре Камелутдин Хљ-ќђнди Камали Хљќђндигђ караганда књбрђк билгеле.

Кытаев фамилиясенећ килеп чыгышы Кытай кушаматы белђн бђйле. Ђлеге ку­шамат белђн атауныћ мотивлары тљрлечђ булырга мљмкин. Беренче очрак: Кытай — кушамат. Кытаев фамилиясе бу фами­лия Кытайлар белђн сђњдђ итњче тирене кытай чђе џђм фарфорга алыштыру белђн шљгыльлђнњче сђњдђгђрлђргђ бирелгђн булырга мљмкин. Икенче очракта, Кытай кушаматы тышкы кыяфђте белђн Кытай миллђте вђкиллђренђ охшаган кешегђ би­релергђ мљмкин.

Лутфиев фамилиясе гарђп исеме Лот-фидан ясалган. Беренче кисђгендђге Лот-фи — данлыклы дигђнне аћлата, -и ку­шымчасы нисби сыйфатлар ясый. Лотф гарђп теленнђн тђрќемђ иткђндђ «яхшы-лык»тљшенчђсен аћлата. Лђкин Лотфины «яхшы» дип тђрќемђ итђргђ ярамый, чљнки монда -и суффиксы формаль мљнђ­сђбђтне генђ белдерђ. Ђлеге исем кулла­нылышта њзенчђлекле кљнчыгыш куша­матлары, тђхђллњслђре йогынтысында барлыкка килђ. Тђхђллњснећ тљрле фор­малары була. Бик еш кына аны титул яки исемне кыскартып ясыйлар. Шулай бул­гач, Лотфулла яки Лотфетдин исемен йљртњче шагыйрь Лотфи тђхђллњсе алган булырга мљмкин. Чљнки шагыйранђ шигъри исем, тђхђллњс, мљмкин кадђр кыска, яћгырашлы књтђренке рухта бу­лырга тиеш, шул вакытта аны шигырь юл­ларына кертеп ќибђреп була.

Мђкђрќин фамилиясе нигезендђ та­тар теленђ ќайлашкан Макарий (Мђ­кђрќђ) исеме ята. Шул ук вакытта Мака­рий исемендђ килеп чыккан фонетик њзгђрешлђр керђшен татарлары сљйлђшенђ хас. Чагыштырыйк: Илья-Илќђ, Дарья-Дђрќђ. Тњбђн Новгородта изге Макария кљнендђ ярминкђлђр оештырыла, татарларда алар Мђкђрќђ ярминкђсе исеме астын­да билгеле. Мђкђрќђ кушаматын шушы яр­минкђгђ њз товарын сатарга килгђн сђњдђ­гђргђ биргђн булулары ихтимал.

Садыков фамилиясе гарђп исеме Са­дыйктан ясалган. Ђлеге исем шигыйлар-ныћ алтынчы имамы Ќђфир кушаматын­нан барлыкка килгђн. Садыйк гарђп те­леннђн тђрќемђ иткђндђ «дљрес» яки «эч­керсез, саф књћелле» тљшенчђлђрен бел­дерђ. Азђрбђйќаннарда ул садыг, солдых формасында йљри.

Сарсазов фамилиясе Сарсаз топони-мыннан килеп чыккан булырга мљмкин. Татарстанныћ Буа районында Сарсаз авылы бар. Сары «сары тљс» + саз, на-гайбђк, Чистай, Чњпрђле сљйлђшлђрендђ — пычрак, балчык тљшенчђсендђ йљри. Ди­мђк, Сарсаз — «сары балчык». Фамилия бњтђн мђгънђле нигезгђ барып тоташа дип фараз кылырга да мљмкин, џ. Йосыпов фи­керећчђ, Сарсаз нигезе шар-саз сњзлђренећ хђзерге татар телендђге «сазлык» мђгънђ­сенђ тђћгђл: шар-шар<сар-сар<-саз-саз, яки «саз-саз». Ротацизм књренеше, ягъни бол­гарча «р»ныћ «з» га, «ш»ныћ «с»га књче­ше — татар теле тарихында кић таралган булган.

Сђлимов фамилиясе «сђламђт, зыянлан-маган, зыян књрмђгђн» мђгънђлђрен белде­рњче гарђп исеме Сђлимнђн ясалган. Ђлеге исем ић борынгы гарђп исемнђренећ бер­се. Гарђп лексик тамыры [СЛМ] белђн ясалган исемнђр арасында Сђлимнђн ясал­ганнары аеруча књп булуы белђн аерылып тора. Сђлим, Салма, Сђламат, Сулайм, Су-лайма, Сљлђйман. Салим, Аслам, Услум, Маслама, Мљслим — барысы да «тыныч­лык, куркынычсызлык, зыянсызлык» мђгъ­нђсенђ иялђр.

Тукмаров фамилиясе Тукмар («тукмар очлы тимер таяк» мђгънђсендђ). Бу сњзгђ нисбђттђ бирелгђн кушаматны йљртњче кеше таяк белђн тукмауга тић, бђйлђнчек­лек, йљдљтњчђн булганлыгы љчен бирелгђ­ндер. Чагыштырыйк, шулай ук Тукман ку­шаматыннан Тукманов фамилиясе дђ мђгълњм («тукман» — тукмый торган таяк).

Умаров фамилиясе гарђп исеме Гомђр-дђн ясалган. Икенче мљселман хђлифђнећ исеменећ тљп мђгънђсе билгеле тњгел. Ђмма гарђп тамыры «амр», Умар шул та­мырдан ясалган, «яшђргђ, бик рђхђт яшђр­гђ» тљшенчђсен белдерђ.

Шпаков фамилиясе тљрки-татар исеме Ишбактан ясалган (диалекталь варианты Ишпак<шпак). Шпаков фамилиясе руслар­да да бар, лђкин аныћ нигезе бњтђн сњз белђн тђћгђл килђ: кайбер рус сљйлђш­лђрендђ, украин, белорус теллђрендђ шпак «сыерчык» сњзен белдерђ.

Хђйдаров фамилиясе гарђп исеме Хђйдђрдђн ясалган. Ђлеге исем Гали исемле хђлифђнећ исеме булганлыктан мљ­селманнарда кић таралыш алган. Хђйдђр гарђп теленнђн тђрќемђ иткђндђ «юлба-рыс»ны белдерђ, ђ «юлбарыс» тљшенчђсе белђн ясалган исемнђр гарђплђрдђ аеруча књп очрый, мђсђлђн, Ђсђд, Габделхафс, Усайд. Хђйдђр дђ шул «юлбарыслы» исем­нђрнећ берсе, шулай булгач Гали хђлифђгђ яудагы батырлыклары љчен «Арыслан» кушаматы бирелгђн дию бик њк дљрес бул­маска да мљмкин. Хђйдђр аныћ кушаматы тњгел, ђ тора-бара Галигђ љйлђнгђн тљп исе­ме булырга да мљмкин. Исламныћ ић баш­лангыч чорына караган шигырьлђрнећ бер­сендђ шундый юллар бар: «Мин, ђнием мића Хђйдђр, дип исем кушкан». Бу юллар Гали исеменнђн сљйлђнђ. Гомумђн, кић та­ралган исем нинди дђ булса љстђмђсез генђ кушамат була алмый. Мђсђлђн, Мљхђммђт пђйгамбђрнећ абыйсы Хђмзђ Ђсђдулла, дип йљртелђ. Ђсђдулла «Аллаџыныћ арысла­ны», бу очракта арыслан сњзенђ Аллаџы сњзе кушылган џђм кушамат кић таралган Ђсђд исеменнђн аерылачак.

Чингизов фамилиясе «бљек, кљчле» мђгънђсендђ йљрњче монгол исеме Чыћгыз­дан ясалган. Танылган хљкемдар Чыћгыз ханныћ њз исеме Чыћгыз тњгел, ђ Тимучин булуы билгеле. Монгол билђмђлђрен бер­лђштереп кљчле бер дђњлђт тљзегђннђн соћ Тимучин њзенђ Чићгизкаан титулы ала, мон­гол теленнђн тђрќемђ иткђндђ «бљек (яки кљчле) хан» дигђнне аћлата. Бу исемне дђ Чингис, дип тњгел, ђ Чыћгыз дип язу дљрес булыр, чљнки монгол телендђ бу исемнећ ахырында «з» авазы тора. Грузин телендђ билгеле булган Тингиз исеме Чингиздан ясалган.

Фамилиялђрнећ нигезлђрен дљрес билгелђњ, аларныћ килеп чыгышларын ачыклау тел белеме љчен генђ тњгел, го­мумђн, ономастика фђне љчен дђ катлау­лы мђсђл эл ђрнећ берсе.

Казан шђџђренећ XX гасырдагы та­тар фамилиялђренећ этнолингвистик кат­ламнарын ачыклау, лексик нигезлђренђ семантик анализ ясау, бу фамилиялђрнећ алга таба њсешен, таралуын тикшерњ, та­тар халкыныћ тарихын, этногенезын, эт­нографиясен, татар теленећ тарихи фор­малашуын алга таба љйрђнњдђ искиткеч зур ђџђмияткђ ия.

Казан шђџђренећ югарыда китерелгђн татар фамилиялђренђ тарихи- лингвистик анализ ясау, этнолингвистик катламнарын љйрђнњ, галимнђр тарафыннан ђйтелгђн «татарларныћ бабалары болгарлар џђм кыпчаклар булган» дигђн фикерне тагын бер кат раслый булса кирђк. Казан шђџђре татар фамилиялђренећ нигезлђре татар­ларныћ борынгы бабалары књрше џђм књрше булмаган кабилђлђр, халыклар белђн гасырлар буе элемтђдђ яшђгђнлек-лђрен књрсђтте.

 

Зилинђ Хљснуллина,

КДУ аспиранты

 

РЕЗЮМЕ

Публикация аспирантки КГУ 3. Хуснуллиной содержит анализ этимологии татарских фамилий г. Казани XX в.