2006 1

Бђдигъ мђзин елъязмасы

1906 елныћ февралендђ Бђдигъ мђзиннећ йортыннан чыгып китеп ата књркђсе югала. «Казан мљхбире» газетасыныћ шул елгы 3нче февраль (№ 32) санында, игъланнар бњлегендђ: «Бђдигъ мђзиннећ ата књркђсе чыгып югалмыш. Китерњчегђ бер сум џђдия кыйлыначак», — дигђн игълан басылып чыга. Шул ук елны бу хђбђрне сатира ђдђбияты мыскыллы кљлке материалына ђйлђндерђ. Оренбургта чыга торган «Карчыга» исемле кљлке журналыныћ  (1906 ел, № 2, ноябрь) «Митинг» дигђн памфлетында Шакир Мљхђммђдев «Карчыга»ныћ беренче номерында: «Бђдигъ мђзиннећ њткђн ел Казанда югалган ата књркђсе бу ел Америкага барып чыкканы Нью-Йорктан хђбђр бирелгђн иде. Шул књркђ хђзер Казанга кайтып, њрдђк, каз, књркђ, тавык кебек йорт кошлары арасында хљррият фикерен тарката башлаганын ишеттек... Књркђнећ Америкада бирелгђн исеме — Куыктыр», — (Ш. Мљхђммђдев. Сайланма ђсђрлђр, 1958. – Б. 235-252) дип башлап китеп, аллегориягђ тартымлы итеп, 1905-1906 елларда татар иќтимагый хђрђкђте эволюциясен, проблемаларын, кимчелеклђрен кљлкеле чагылдыра. Ш. Мљхђммђдевтан књреп, «Бђдигъ мђзин књркђсен» ђдђбиятта уйнатуны Г. Тукай књтђреп ала. «Яшен» журналыныћ 1909 елгы сентябрь санында басылган «Авыл ќырларында» (икенче кљлтђ) бастырган:
Башымдагы чабатамныћ сиксђн сигез серкђсе.
Бу дљньяда шљџрђт алды Бђдигъ мђзин књркђсе.

Бу юллар халык теленђ кереп кала. Шул рђвешчђ Бђдигъ мђзин исеме татар ђдђбияты тњренђ њтеп, бер популяр ђдђби персонажга ђйлђнђ.
Бђдигъ мђзин исеме тагын бер фактта онытылмас-ќуелмас рђвештђ татар ђдђбияте белђн бђйлђгђн. Бђдигъ мђзин књћеле, холкы, омтылышлары, табигате, сђлђте белђн, ђдђбиятка якын кеше булган. Ул дљнья хђллђреннђн бихђбђр комсызлыктан књзе томаланган йомыкый да, ваемсыз кеше дђ булмаган. Ђдђбият кебек, талант, иќат эшенђ ул хљрмђт књрсђтђ белгђн.
Казандагы Каюм Насыйри музее шул Бђдигъ мђзин йортында урнашкан. Љлкђн яшьтђге, караучысыз, йортсыз-ќирсез ђдипне, картлык кљнендђ, Бђдигъ мђзин њз канаты астына сыендыра. К. Насыйри мђгърифђтчелек џђм иќат эшчђнлеге белђн шљгыльлђнђ алсын љчен, књп елларга, зур-зур бњлмђлђрен, тњлђњсез, К. Насыйриныћ њз иркенђ тапшыра. Уйлап карыйк ђле: Казанда, кем, кемгђ мондый изгелек књрсђтђ алган? Ђ бит ул черегђн бай булмаган. Књркђ игъланы да шактый чиклђнгђн милек иясе бер кеше булганына њз ирониясе тњгел микђн ђле? «Бђдигъ мђзин књркђсен» — рухи, фикри чиклђнгђнлек њрнђге санап, аћардан кљлђ белђбез. Ђ аныћ К. Насыйрига књрсђткђн олы ќанлылыгы турында берђрсе телгђ алдымы? Юктыр.
Университет китапханђсенећ кулъязмалар бњлегендђ борынгы язмаларны љйрђнеп утырганда каталогта Сибгат бине Бикмљхђммђд дигђн кешенећ 1893 елда язылган «Бђгъзе вакыйгате тарихи» (№ 594 т) дип књрсђтелгђн бер кызыклы кулъязмасына юлыктым. Зур форматлы ун биттђ гарђп телендђ «Тђзкирђтел-фђкыйрь Сибгатулла бине Бикмљхђммђд, 31.01.1893» дигђн дњрт бђет шигырь бар. Сибгат бине Бикмљхђммђд кулъязма авторы тњгел икђн. Дњрт юллы мђрсия аталмасында гына аныћ исеме шулай телгђ алынган. Дђфтђрдђ љч урында «Фђкыйрећез Бђдигъ» (4 кгз.), «Бђдигъ бине Галим Хљсђенов», «Бђдигъ Хљсђенов» (7 кгз.) дигђн имзалар кулъязманыћ џђм барлык язуларныћ Бђдигъ мђзиннеке икђнендђ шик калдырмый. Димђк, Бђдигъ мђзиннећ ђтисе Галим исемле, фамилиясе Хљсђенов булган. К. Насыйри ђтилђренђ язган књп кенђ хатларында Галим абзыйсыныћ исђнлеген хђбђр итђ. Аныћ ђтисе дђ Хљсђен улы «Галим абзый» — Габденнасыйр Хљсђен улыныћ туганы (энесе), Каюм белђн Бђдигъ икетуган балалары икђн.
Исемен мђћгелђштергђн ата књркђсе кебек њк, мђзин бабайныћ бу дђфтђр кисђге дђ гњя шул максатка гына каратып эшлђнгђн. Ул љч бњлектђн тора. 1). Ђдђбият. Бу дђфтђрдђ аныћ берничђ прозаик џђм шигъри ђсђр сызмалары бар. Сљйлђм телебезгђ якын ђдђби тљркидђ язылган «Хђлифђ Мђџди биллаџ џђм ком гарђбе» хикђясе. «Мужик бђетлђре», остазы Кышкар Исмђгыйль ишан Њтђмешевкђ зур мђрсия (1804-1884), «Шаџнамђ»дђн, «Фљзњли»дђн 5-6 бђет тђрќемђлђре... Џђммђсендђ чын шагыйрь кулы сизелђ. Болар калђм сынау, љйрђнчек тђќрибђлђре дђ була алмый, графоман ђрсезлеге ќимешлђре дђ тњгел. Каюм бабай дђрђќђсенђ якын ђдђби сђлђткђ ия булган кеше диясе килђ. Шигырьлђренећ теле дђ сљйлђм теленђ якын. Дљрес, менђ бу эпиграммасындагыга охшаш чуар телле њрнђклђр дђ бар:
Салђфлђр кем, ирерлђр ба мљрђњвђт,
Диделђр: «Ђл-карз икрази мђхђббђт»
Ђмма кулъязманыћ тљп љлешен (Б. 5-30), њзе њк «Бђгъзе вакыйгаи тарихия вђ бђгъзе хараикъ гадђт эшлђр» дип атаган 1886-1894 еллар «вакаигънамђсе» (њзенчђлекле елъязмасы) билђп тора. Сокландыргыч њлчђмлелек, ниндидер эчке кыйблалылык XIX гасырныћ икенче яртысында (Ш. Мђрќани, Р. Фђхретдин, К. Насыйри) џђм ХХ йљзнећ беренче елларында (Габдулла Мђгази) татарныћ яћа заман тарихына материаллар, сызмалар рђвешендђ, укымышлыларныћ џђм кайбер књренекле кешелђрнећ кыскача тђрќемђи хђллђре китапларын («Мљстђфадел-ђхбар»ныћ ике томы, «Асар»ныћ дњрт кисђге, «Некролог, яки кабер ташлары» (К. Насыйри), «Голђмаи кораэ» (Г. Мђгази), тљзњ эшлђре ќанлана. Бђдигъ мђзин, «Вакаигънамђ» язу традициялђре нигезендђ, бу юнђлештђге эшчђнлекне яћа бер тармакта кићђйтеп ќибђрњ эшенђ алына џђм безгђ мђгълњм дђфтђрендђ бу юнђлешнећ ниндидер нђтиќђ књрсђткђн бердђнбер билгеле вђкиле булып кала. Шул яћалыгы џђм уникальлеге аны югарыда саналган књренекле галимнђребез белђн бер рђткђ куя. Шул беренчелеге џђм бердђнберлеге, књрђсећ, аныћ бу язмасын тематик яктан да кић эчке тармаклануларга китереп чыгарган. Њзенећ кешелек миссиясе Ш. Мђрќанилђр рђтендђ булуын автор њзе дђ сизђ, таный кебек. Ш. Мђрќани абруе татарныћ џђр китап ђџеленђ остазлык дђрђќђсенђ ирешкђн шартларда ике шђхес, К. Насыйри џђм Бђдигъ мђзин генђ, безнећ белњебезчђ, шђкертлек сызыгында тњгел, тићдђшлђрчђ, оппонентлык чиклђрендђ тора алганнар. Ш. Мђрќанинећ «Мљстђфад»ында Хисаметдин Мљслими «Тђварих Болгария»сенђ тђнкыйтенђ К. Насыйри ќитди џђм кыю анализ белђн чыга. «Бђгъзе вакыйгаи тарихия» язмасыныћ башында ук (Мљхђммђдьяр Солтанов мљфти итеп сайлану хђбђреннђн соћ), 1886 елда Шиџаб хђзрђтнећ 18 яшьлек кызга љйлђнње турында язма урнаштыра. Књплђр, башкалар да бу фактны хђзрђтнећ абруена књлђгђ тљшерђ торган хђл дигђн карашта булганнар књрђсећ, безнећ белњебезчђ, бу факт башка бер урында да телгђ алынмый. Бђдигъ мђзин язган: (Шиџабетдин Мђрќани) Буа Габденнасыйр кызын унсигез яшендђ гакыд кылды. Вђ зљфаф — 75 яшендђ (чынлыкта 68 яшь). Вђ ќђмђгатендђ књп ќђнќаллары џђм булды (соћыннан љстђгђн књрђсећ). Бђгъдђ, ике сђнђ ярымнан соћ, Шиџаб дамелла вафат тапты. Берникадђр вакыттан соћ яшь остабикђ Сафа хаќига Галикђевкђ барды. Бер айдан Сафа хаќи вафат. Њз урынында, «Вафате голђма» бњлегендђ, љченче кеше итеп 1886 елда «30.03.1886 Буави дамелла Габденнасыйр Мљхђммђдђмин углы 90 яшендђ вафат» булуы хђбђр ителђ. «Буави дамелла» булса да, Габденнасыйр хђзрђт соћ гомерен Казанда яшђгђн булуы мљмкин. «Шиџаб дамелла» 70 яшь бусагасында, яшь хатын дђртендђ, Буага барып, кыз яучылап-туйлап йљри алыр микђн? «Вафате ђџле [алтынчы] мђхђллђ» бњлегендђ Сафа хаќи бине Галикђйнећ 68 яшендђ 1890 елда вафат булганын язган.
Ш. Мђрќани исеменђ кагылышлы тагын бер хђбђр 29.01.1890 датасы белђн язылган. Ш. Мђрќани вафатыннан соћ, мђдрђсђсендђ шђкертлђр тавышлануы булып ала, карт остазларын юксынган яшь-ќилкенчђк [шђкертлђр], 25 ел мђдрђсђдђ укытучы булып эшлђгђн Ш. Мђрќанинећ кияве, Сафиулла тирђсенђ сыеналар. Ђтисе вафатыннан соћ, улы Мљхђммђд дамелла була. Ике ай ул дђрескђ чыкмый тора. Барча шђкертлђрне, барлык фђннђрне Сафиулла мљгаллим укытып тора. Мљхђммђд мђхдњм дђрескђ керђ башлагач, шђкертлђр белђн араларында конфликт чыга. Бер шђкерт бер сњзне аћлатуны сорый. «Сезне бу эшкђ Сафиулла котырткан», — ди, мђхдњм ќавап бирми. Шђкертлђр: «Без сића утырмыйбыз: син — надан, — гомеребез заигъ њтђ», — дип дђресен ташлап чыгып китђлђр. Мђхдњм мђхђллђгђ чыгып зарлана. Мђхђллђ олылары кереп: «Яхшы торыгыз!» — дип њгетлђгђннђр. Шђкертлђр кљлгђннђр, мђсхђрђ кылганнар, барабан какканнар. Тегелђр чыгып, полицияга зарланганнар. Полиция губерна идарђсенђ хђбђр итђ џђм шђкертлђрне мђдрђсђдђн куа. Мђхђллђ халкы ике лагерьга бњленђ. Бер як, Сафиуллага приговор ќыя. Моћа каршы, мђхдњмгђ кызгану йљзеннђн приговор ќыялар. Књрђсећ, губернатор аралашып [Сафиуллага] яћа частьта шђкертлђр укытырга фатир алып, шунда чыгаралар. «Бара-бара ни була, янђ язармын. Бђдигъ. 30.01.1890», — дип куйган. «Ќђй башында [Сафиулланы] Хан кальгасына (књрђсећ, Бњкђй урдасы њзђге књз алдында тотыла) мђдрђсђ имамы итеп, 40 шђкерте белђн алмакчы булалар. Ике тараф та риза була. Китђм дип торганда мђхдњм тарафы: ул котыртырга бара. Казакларга Казанда шундый-шундый эшлђр эшлђде дип судка књрсђтеп, ахыр, аларны ханга булмаска эшлђделђр [карар чыгарттылар]. Октябрь башында [Сафиулла] шђкертлђренђ ђйтте: кайсы мђдрђсђгђ барсагыз да рљхсђт: мин укыта алмыймын, диде. Шђкертлђр биш мђдрђсђгђ таралдылар». Ш. Мђрќани хђзрђтлђре мђдрђсђсенећ бу фаќигасы да, Бђдигъ мђзиннећ шул язмасыннан башка, беркайда да чагылганы юк кебек.
Г. Баруди турында теркђп калдырган ике хђбђренећ берсе Ш. Мђрќани исеменђ кагылып китђ. Њзе вафатыннан соћ, аныћ ахунлык дђрђќђсен Казанныћ бер имамына бирергђ тиеш булалар. Шђџђрдђ абруе зур ђтисе бу дђрђќђне улы Галимќанга аласы иткђн. Ђмма шул ук мђхђллђдђ Галимќан хђзрђттђн 15 еллар элек имамлык итђ башлаган љлкђн яшьтђге Йосыф хђзрђт бар. Бер ахунлык урынын имамнарныћ икесенђ дђ бирњне юллап йљргђндђ, тагын да зуррак булдыклылык књрсђтеп, Хуќађхмђт мулла Уфага барып, њзе ахун булып кайта. Ђмма бу дљнья дигђнећ шундый «њткен» Хаќиђхмђт хђзрђт булсаћ да, сљртендерђ. 1892 елда аныћ указы алынуы, хибескђ (тљрмђгђ) элђгње турында язма бар. Сђбђбе хакында бер сњздђ юк. 1894 елда шул урынга ике ахун Г. Баруди џђм Йосыф хђзрђт билгелђнђ.
«[...] 5.03.1891 сђнђ Тђтеш љязе Салтыкныћ Гђрђй исемле талибе гыйлем 35 яшьтђ мљртђт булды [чукынды] 1 200 тђћкђ вазыйфа [эш хакы] илђн [духовная] академиягђ гарђпчђ укытырга куйдылар.
25.01.1892 елда губернаторны бер урыс атты љч мђртђбђ. Берсе тиде. [...]»
Фаќигале хђллђре дђ безнећ заманга аваздаш. Техника заманы башлану белђн, ул књп йљзлђп кешелђрне џђлакђт упкынына юлыктыра. «10.08.1888. Ђстерхан илђ Саратов арасында «Самолет» пароходы янды. 300 адђм вафат, 50 кеше — йљзеп чыкканнар. Пароход, кљллђн [тулысынча] янган. Мђкђрйђгђ баручылар књп икђн, 15 мљселман да бар икђн. Янђ 1886 ел август ахырында ќљк пароходы казаны ярылды, 50 адђм вафат».
Хђер, халыкныћ каралыгыннан туган џђлакђтлђр колачы да техникадан калышмый. «4.01.1892 елда, Одеста, хач [тђре] манганда, боз књпер ќимерелеп, 1000 урыс дићгезгђ тљшеп [батып] вафат. Табигый афђтлђр..., 1891 сђнђ июнь, июль, август бик эссе булды. Рђсђйдђ ашлык булмады, каткан ќир булды. Солы [поты] — бер сум 10 тиен, арыш — бер сум 40 тиен... Ничђ мећ адђм ачка вафат булды. Ничђ-ничђ мђмлђкђттђн акча ќыеп ќибђрделђр. Казанда, бер мећ мљселман фђкыйре[н], 6-7 йљз сабыйлары[н] ашаттылар яћа арышкача».
«1892, гыйнвар, февраль, март, апрель, майда Казанда тиф марзы куђтле булып, мљселманнардан 1500 кеше вафат».
«1892 сђнђдђ июнь, июльдђ ваба булды. Кызылбаш (Иран) эчендђ, Шђмђхадђ, Сђмђрканд, Ташкђнт, Ђњлия Атада џђм куђтлерђге — Ђстерханда. Казанда џђм бераз булды, берђр йљз мљселман [вафат]. 1893тђ дђ бераз булды».
«1894 сђнђ. Авыл-авыл џиќрђт кылалар, Истанбулга, Мђккђгђ, Мђдинђгђ, Россиядђ хђвеф бар, дип. Бастырмаган китаплар укылмаска. Китапларны цензурсыз бастырмый [...]».
«1895 сђнђ. Су бик куђтле килде. Књп йортлар уалды. Май 11ендђ кими башлады».
Язманыћ бу бњлегендђ авторныћ биографиясенђ кагылышлы материаллар да бар. Аларныћ кайберлђре «Хатирђ дђфтђре» сызмаларын хђтерлђтђлђр. «16.07.1888. Йосыф хђзрђт мђхдњме Мљхђммђдвђли Бохараи шђрифкђ китте. Фђкыйрећез Бђдигъ Спасский затонга кадђр озатты. Аннан Болгар шђџђренђ йљреп, якшђмбе кљн кайттык». «1890 сђнђ, июльдђ кымызга бардым, башкортка». «11-15. 05. 1891. Шырдан, Кармыш кариялђрен йљреп кайттым».
Тљрле елларда ел фасылларындагы џава хђллђре, явым-тљшемнђр, боз китњ, су ташу, чана юлы тљшњ турындагы язмалары, шул тљркем материалларга якын тора. Автор биографиясенђ кагылышлы тагын кызыклы бер тљркем материаллар бар. Болар — «Общественный банк»ка акча салуы џђм Рђфикъ исемле улын Сатыш мђктђбендђ укыту белђн бђйле материаллар. Алар ул чор урта кул татар гаилђ тормышыныћ бњген инде онытыла барган књп кенђ конкерт якларына яктылык кертђлђр...
«21.11.1893 сђнђ. (13 яшьлек) Рђфикъны Сатыш мђдрђсђсенђ укырга илтеп кайттым, 17 сум расходы булды», — дип башлап, кайчан књпме акча ќибђрњлђрен, кайтканында, нинди максатларга књпме акча(сы) таратылуын шулай ук, бухгалтерия китабындагыдай, берђмтеклђп язып књрсђтђ. Шулай, банкта ќыелган акчалар, малайныћ уку чыгымнарына тотыла. Милек мљнђсђбђтлђре, шђкерт бюджеты конкрет књз алдына бастырылалар.
Язманыћ икенче бњлеген автор «Вафате голђма рђхмђтуллаџи ђќмђгыйн» дип атый. Бу бњлек турында сњз чыккач искђртеп китик: 1885нче елда Ш. Мђрќанинећ «Мљстђфадел-ђхбар»ныћ беренче томы басылып чыга. Бу хезмђт кулъязма хђлендђ њк укымышлылар књзенђ элђккђн булырга охшый. «Мљстђфад»ныћ басылып чыгуы — ул кљнге татар мђдђнияте тормышында, масштабы белђн булмаса, мђгънђви функция эчтђлеге буенча (XVIII йљз француз энциклопедиясе кебегрђк), шуннан соћгы яшђешнећ мђгънђви барышында тђэсир књрсђтђ торган факторга џђм књренешкђ ђйлђнђ. Бђдигъ мђзин язмасыныћ беренче бњлеге турыдан-туры Ш. Мђрќани «Мљстђфад»ыннан њсеп чыккан. Менђ бу «Вафате голђма...» бњлеге дђ «Мљстђфад»ныћ ике томы белђн принципиаль бђйлђнештђ торганы аћлашыла. Автор књренекле укымышлыларныћ исемнђрен, дљньядан њтњ елларын тарихыбызда саклауны, мђћгелђштерњне кайнар яклый. Бу эшне ниндидер биографиялђрен булдыру омтылышы рђвешендђ генђ тњгел, њз язмасы кебек, тљрле вак жанрларда да, кђгазьгђ теркђњ рђвешендђ генђ булса да, яшђњчђн џђм тотрыклы яћа књренешкђ ђйлђндерњ чарасын ишђйтњне кайгырта. Бу бњлектђ дђ Бђдигъ мђзин Ш. Мђрќанигђ турыдан-туры иярњ, кушылу юлыннан бармый. Мђсьђлђгђ иќади якынлашып, замандашы башлаган њтђ мљџим эшне, яћалыкны кићђйтњ, ишђйтњ юлын тота.
Язмада алтмышлап кешенећ вафаты хђбђр ителђ. Књпчелегенђ кыскача, ђхлакый бђя бирелђ. Мђсђлђн, менђ ике коданыћ вафаты хђбђре:
«93нче сђнђ Хљсђен хђзрђт (Ђмирхан), Яћа Бистђ, гыйнвар 10ында вафат».
«93нче сђнђ, май 28ендђ Чистай ишан дамелла Закир бине Габделваџџаб 85 яшьтђ вафат. 50 мећ сумасы, 14 баласы калды. Тђкъва, галим адђм иде. Хода шђфђгатен насыйп итсен иде».
Географик колачы бик кић: язмада Ханкирмђн, Тройски, Петропавел, Бохарада вафат булган кайбер татар укымышлылары, хаќдан кайтышлый, Мисырда, Истанбулда вафат иткђн муллалар турында хђбђрлђр дђ бар.
Бу икенче бњлеккђ «Вафате ђџле мђхђллђ» дигђн, њз хезмђте буенча, 6нчы мђхђллђ халкыннан, 1886-1896нчы елларда мђрхњм булганнар исемлеген дђ кушып карарга була. Автор шундый тђќрибђ дђ ясап карый. Бу зур исемлекне без югарыдагы хисапка кертмђдек, бу аныћ гадђти, кљндђлек эш кђгазьлђре булганмы, яки ул гади кешелђрне дђ зур тарих бизмђненђ якынайту омтылышы књрсђткђнме, безгђ юрарга гына кала.
Бђдигъ мђзиннећ сакланып калган язмаларына ясаган књзђтњебездђн шул нђрсђ аћлашыла: автор — актив табигатьле, иќади характерлы књп яклы таланталы ќан иясе булган, уй џђм омтылышлары буенча заманыныћ ић алдынгы фикер, иќтиџад џђм иќат иялђре янђшђсендђ торган. Язмаларыннан, аныћ талантлы калђм иясе булганы аћлашыла. Бу дђфтђрдђн башка да, ђлбђттђ, язмалары булгандыр. Эзлђнњлђр, биографиясен љйрђнњ, килђчђктђ, бу мђсьђлђлђргђ књп ачыклыклар кертер дип ышанасы килђ. Бу кулъязмасы нигезендђ инде аныћ иќтимагый фикер тарихында, шигырьлђрен искђ алганда, ђдђбиятыбыз тарихында игътибарга алырлык урыны булганы бђхђс уятмый. Укучылар игътибарына аныћ кайбер шигырьлђрен тђкъдим итђбез.

Гљл булырмы, ђй књћел, галђмдђ, чљнки, харсыз?!
Гаепсез яр истђюб калма ќиџанда ярсыз!
Кђнќ улырмы бу ќиџанда, чљнки, ул марсыз?!
Шђхес улырмы, чикмђс михнђтлђр дилдарсыз?!
Ђй ќђрири, нђхс талигътан шикайђт ђйлђмђ,
Гомер улырмы кем, кичђр дљньяда аџ-зарсыз!
 

Бђет «Шаџнамђ»
Очырсын, — кош кеби оч сђмая
Кидђрсен, соћ ђњќи ђњќи тђхб-ш-ширая
Нђдер дљнья, аћа сђн шад уласын
Књћел биреп, аны мђхрђм кыласын?!
Аны мђхрђм идђннђр калды мђхрњм,
Аныћ шљкрен идђннђр калды мђзмњм.
Ќиџанныћ бакма татлы нигъмђтенђ,
Инанма ул ялганчы дђњлђтенђ.
 

Мужик бђетлђре
Ќыртылган чабатадыр аягында,
Алын-салын, књлмђклђре џђм љстендђ.
Кып-кызыл кан, — бер нђрсђ юк џђм башында, —
Ачык башын эссе кояш кыздырыр имди.
Ул, бичара, ничђ еллар эшлђп йљри:
Озын кљннђр сука берлђн сабан сљреп
Џђм, ындырда, ашлык суырып, кљшел сљзеп,
Бер эш бетсђ, икенчесен башлар имди.
Гомере буе ятадыр хезмђт итеп,
Сука берлђ ќир тырмый, иртђ китеп,
Сукасыныћ берсе тљзек, берсе китек,
Тимере њтсђ, сука башы бозык имди.
Кић учыныћ тљплђренђ сљял њскђн,
Кул тирђли суелу белђн ярылып тљшкђн. —
«Бђхетсезлек тљшмђс бугай безнећ љстђн.
Мужик булган моћсыз булмас», — диер имди.
Ничђ сука ватадыр ул гомерендђ
Ничђ кљрђк сындыра ул ќылында, —
Џич нђрсђ тњзми аћа, эшлђгђндђ,
Ђле дђ, мескен тырыш мужик тњзђ имди.
Мискин мужик, гомере буе эш эшлидер.
Љстеннђн иске кием џич тљшмидер.
Књп байларныћ моћа бер дђ эч пошмыйдыр,
Кайда књрсђ, анда тотып сњгђ имди.

Мђсгуд Гайнетдин,
филология фђннђре докторы