2006 2

Арчаныћ борынгы тарихы буенча яћа чыганак

Гаять бай архив фондлары тупланган Россия дђњлђт борынгы актлар архивында (Мђскђњ) књп гасырлык тарихыбызныћ чагыштырмача аз љйрђнелгђн борынгы катламнарын тулырак књзалларга мљмкинлек тудыручы яћа чыганаклар ђледђн-ђлегђ табылып тора. Ђлеге мирасханђнећ Генераль ызанлау фондларындагы љяз планнары, атласлары саклана торган 1356 фондта (1 тасвирлама, 167/1298 саклау берђмлеге) табып алынган Арчаныћ XVIII-XIX йљзлђр чиге план-картасы ђнђ шундыйлардан.
Мђгълњм булганча, беренче нђњбђттђ ќир билђмђлђренђ кагылышлы бђхђслђрнећ хђттин ашуы сђбђпле, Россиядђ аларны илкњлђм генераль ызанлау 1766 елдан башлап XIX йљз урталарынача уздырыла. Барлык ќир билђњчелђрнећ яисђ ќирдђн файдаланучыларныћ, игенче общиналарыныћ, авыл-калаларныћ ќирлђре махсус билгелђнгђн њлчђњчелђр тарафыннан њлчђнеп, тљрле ќир билђмђлђре арасында тљгђл ызаннар билгелђнђ. Аерым ќир билђмђлђренећ —«дача»ларыныћ планнары да тљзелђ (књбесенчђ 1 дюймга 100 сажин, ягъни 2,54 см × 213,4 м масштабында). Алар нигезендђ исђ 1 дюймга 1 чакырым (1,08 км) масштабында губерна составындагы административ берђмлеклђрнећ — љязлђрнећ генераль планнары тљзелђ. Барысын да ќан башы исђбе, оброк-барщина, ќир-урманнарныћ сыйфаты џђм башкалар турында белешмђлеклђрдђн торган «икътисади искђрмђлђр» (экономические примечания) белђн тулыландырылалар. Ќир «дача»ларыныћ планнарына шулай ук ќир њлчђњчелђрнећ «ызанлау язулары» (межевые записки), «кыр журналлары» (полевые журналы) џђм «ызанлау кенђгђлђре» (межевые книги) дђ теркђлђ. XVIII йљз ахыры — XIX йљз башы генераль ызанлавындагы хаталар, тљгђлсезлеклђр 1830-50 нче елларда уздырылган махсус, љстђмђ ызанлау барышында тљзђтелђлђр. Шунысын да ђйтергђ кирђк, 1917 ел инкыйлабына кадђр генераль ызанлау нђтиќђлђре, Россиядђ ќир мђсьђлђсендђ хокукый гражданлык мљнђсђбђтлђренећ нигезен тђшкил итђлђр. Хђзерге вакытта Россия дђњлђт борынгы актлар архивыныћ Генераль ызанлау фондларында сакланучы тарихи материаллар — кыр-ызанлау язулары, журнал-кенђгђлђре, ќир билђмђлђренђ нисбђтле «бђхђсле эшлђр» (спорные дела), ќир «дача»ларын шђрехлђњче авыл, кала, љяз планнары, генераль ызанлауга икътисади искђрмђлђр џђм башкалар иксез-чиксез Россиянећ, аныћ аерым тљбђклђренећ, авылларныћ XVIII-XIX йљзлђрдђге џђм аннан да борынгырак тарихын тљрле яклап (мђсђлђн, сыйнфый-икътисади, ќир билђњ џђм файдалану, калаларныћ, авыл-салаларныћ оешуы џђм њсеше, халык књченеше, тарихи география, топонимия џђм гидронимия мђсьђлђлђрен, тарихи-археологик ядкђрлђрне џ. б.) љйрђнњ љчен њтђ кыйммђтле чыганак булып торалар. Аерым алганда, уникаль план-карталар тупланмасы да 200 мећгђ якын берђмлек тђшкил итеп, аларныћ мђгълњм бер љлеше хђзерге Татарстан ќирлегендђ булган љязлђргђ, ќир «дача»ларына, авыл-калаларга карый. Кызганычка каршы, Урта Идел, Татарстан џђм татар халкы тарихына мљнђсђбђтле генераль ызанлау материаллары ђлегђ аз љйрђнелгђн килеш кала. Бу юнђлештђ башлангыч адымнар ясала гына дияргђ мљмкин.
Арчаныћ тулы сурђттђ иће-буе 0,7-0,8 х 1,1-1,2 м чамасындагы, дњртпочмаклы, кара кайма эченђ алынган тљсле планыныћ тљп кыйммђте шунда ки, бу аныћ ђлегђчђ табылган ић борынгы тђфсилле мђгълњм планы. Картада аныћ эшлђнњ вакыты турында мђгълњмат бирелми, ђмма тљп генераль ызанлау эшлђренећ башкарылу чорын џђм план-картадагы язу њзенчђлеклђрен исђпкђ алып, аны XVIII-XIX йљзлђр чигендђ эшлђнгђн дип билгелђргђ мљмкин.
План-картаныћ 1796 елдан соћ (ђмма XIX йљз башыннан да калмыйча) тљзелгђнлеге турында тагын шулар да искђртђ. Арча, шђџђр-кирмђн буларак, инде Болгар дђњлђте чорында ук барлыкка килђ. Казан ханлыгы дђверендђ исђ дђњлђтнећ ић ђџђмиятле кальгаларыннан саналып, хан хакимиятеннђн берникадђр мљстђкыйльлек, њзидарђ белђн файдаланган вассал билек (кенђзлек) њзђге була. 1557 елда, Казан ханлыгы Россия дђњлђте тарафыннан яулап алынганнан соћ, Арчаныћ сугыш хђрђкђтлђре барышында ќимертелгђн кирмђн диварлары яћадан торгызыла џђм монда нигездђ «бояр балалары»ннан, укчылардан џђм казаклардан торган рус хђрби гарнизоны урнаштырыла. Ђмма XVIII йљз башларына Арчаныћ хђрби ђџђмияте бермђ-бер кими. Аныћ административ идарђ, џљнђр-кђсепчелек, сђњдђ-икътисад њзђге буларак функциялђре љстенлек ала бара. 1781 елга кадђр Арча «шђџђр яны бистђсе» (Арский пригород) булып теркђлђ. 1781 елда Казан наместничествосы оешканнан соћ 1796 елга кадђр кала статусындагы љяз њзђге булып, аннары штаттан тыш, ягъни љязсез (љяз шђџђре, љяз њзђге булмаган) шђџђрлђр рђтенђ кертелђ. 1920 елда яћа оештырылган Татарстан ќљмџњриятенећ кантон њзђге итеп тђгаенлђнгђнче Казан губернасыныћ Казан љязе Арча волосте њзђге булып тора. Дђњлђт борынгы актлар архивыныћ Генераль ызанлау фондларында Казан губернасына караган башка љяз карталары арасында Арча љязенеке булмыйча, бары тик шђџђрнећ аерым план-картасы гына булуы — аныћ нђкъ менђ штаттан тыш шђџђр статусында, ягъни 1796 нчы елдан соћ теркђлње турында сљйли.
Асыл нљсхђсе вакыт узудан саргая тљшкђн, ђмма шактый яхшы сакланышлы, 1 дюймга (2,54 см) 50 сажинлы (2,134 м х 50 = 106,7 м) кђгазь план-картаныћ љске сул ягына озын, њткер тырнаклары белђн бауга эленгђн планшетны элђктереп, аны «џавага књтђргђн» ике башлы сђмруг кошы (бљркет, каракош) сурђтлђнгђн. Планшетка исђ Арчаныћ ќете яшел, куе кызыл тљслђр љстенлек итњче мђгълњм тљсле гербы урнаштырылган (љске љлешендђ — Зилант, аста — яшел болын ќирлегендђге имђн кирмђн сурђте), астарак эре, басма хђрефлђр белђн «План города Арска», дип язып куелган. Арчаныћ урта бер ќирдђге тљсле планыннан љстђрђк кызыллы-каралы књппочмаклы нђфис йолдыз рђвешендђ юнђлешлђр књрсђткече дђ бирелгђн. Аскы сул џђм ућ почмакларда график ысул белђн борынгы карталар стилендђ тљрле агач-куаклар, њсемлеклђргђ књмелеп утыручы ике яктагы ике «плитђгђ» аћлатмалар урнаштырылган. Сул почмакта «Описание смежных земель» (ызандаш ќирлђргђ тасвирлама), шул башлам астында «от А до В — градская дача города Арска пахотных солдат» (Адан Вга кадђр — Арча шђџђре игенче солдатларыныћ шђџђр (ќир) дачалары) џђм «от В до А — градская выгонная земля города Арска» («Вдан Ага кадђр — Арча каласыныћ шђџђр кљтњлек ќирлђре) дигђн язуларны укырга мљмкин. Ућ «плитђ»дђ исђ, «изъяснение плана» башламы астында, баганалап тњбђндђге аћлатмалар бирелгђн:
«1. Земляной вал с вырытым рвом, коего от древности за осыпью остался один вид.
2. Старинная ветхая башня, оставшая[ся] от прежде бывшей крепости, внутри оной крепости.
3. Соборная церковь деревянная.
Казенные строения деревянные
4. Бывшие присутственные места.
5. Кладовая для хранения денежной казны.
6. Соляные анбары.
7. Винные выходы.
8. Тюремная изба.
В предместии онаго
9. Приходская церковь.
10. Питейный дом.
11. Лавки.
12. Строения разночинцев.
13. Сады и огороды.
14. Кладбище».
План-картаныћ аскы, њзђктђн ућдарак љлешендђ, агач-њсемлеклђр фонындагы тасма рђвешендђ масштаб књрсђткече бирелеп, анда «Масштаб в дюйме англинском 50 сажень» (масштабы 1 инглиз дюймында 50 сажин) (2,54 см да 106,7 м) дип, язылып куелган.
План-картаны эшлђњче кешелђр турында да мђгълњмат алырга була. Аныћ сул читендђге урта бер ќирдђ: «Первый член коллежской советник Фадей Чекалов. Второй член колле[ж]ский ассесор Александр фон. Трети[й] член коллежский ассесор Иван Вистицки[й]. Директор чертежный надворный советник Павел Крапотов».
Аскы ућ љлешендђ исђ «Свидетельствовал младший землемер, провинциальный секретарь Иван Соколов» дигђн юлларны укырга була. Кемдер безнећ чорларда, мирасханђ хезмђткђрлђреннђн берсе, план-карта артына зђћгђр карандаш белђн «план гор. Арска» дип, билгелђп куйган. Гомумђн алганда, план-картаныћ шактый югары эстетик зђвык белђн эшлђнгђнлеген билгелђп њтђргђ кирђк.
Арчаныћ XVIII йљз азагы — XIX йљз башы тарихы буенча њтђ кызыклы џђм кыйммђтле яћа бер чыганак буларак, план-картаны беренчел књздђн кичерњ-љйрђнњ њк шактый књп мђгълњмат бирђ џђм шул ук вакытта яћа «табышмаклар» да љсти.
Кайбер тарихи хђбђрлђргђ караганда (мђсђлђн: Список населенных мест Казанского уезда с кратким их описанием / Сост. И. А. Износков. – Казань, 1885. – II. Арская волость. – № 1), нигездђ агач йорт-корылмалардан торган Арча 1700 елгы кљчле янгын нђтиќђсендђ тулысынча диярлек янып бетђ џђм шуннан соћ яћадан торгызыла.
XVIII йљз азагына элекке Арча кирмђненнђн валлар, алар каршында канау эзлђре, кљньякта бер ярымќимерек манара гына торып калса да, аныћ, тарихи њзђк буларак, бу вакытта каланыћ хуќалык, рухи-мђдђни тормышындагы ђџђмиятен аерымачык књзалларга мљмкин. Мђсђлђн, шђџђр казнасы да, агач собор чиркђве дђ (књрђсећ, ул 1875 елда тљзелгђн таш Богоявление чиркђвенећ борынгырак корылмасы), зиндан ызбасы да, ќђмђгать биналары, тљрле азык-тљлек, эчемлеклђр сакланучы амбар-кладовойлар да — барысы да шушында була.
Планнан књренгђнчђ, инде Идел буе Болгар дђњлђте, Алтын Урда, Казан ханлыгы дђверлђрендђ њк корылып, XVI йљз уртасында ќимертелгђннђн соћында 1557 елда яћадан торгызылган борынгы Арча кирмђне бишпочмакны хђтерлђтеп, 1,5-2 га чамасы ќир билђгђн. Аныћ кирмђн кору љчен њтђ ућайлы бер урында урнашып, ќирле ландшафтны, дошман явына љстђмђ кыенлыклар тудыручы тау-ерганакларны, суларны гаять оста файдаланып тљзелгђнлеген књрми мљмкин тњгел. Ђнђ шул ќирле ландшафтны исђпкђ алып, аћа «сыенып» тљзелгђнлектђн борынгы Болгар, Алтын Урда, Казан ханлыгы дђверендђге татар кирмђннђре, урынына карап, конфигурациялђре буенча тљрле рђвешле булганнар. Бу аларныћ, кагыйдђ буларак, књбесенчђ тњгђрђкне хђтерлђтњче борынгы кљнбатыш, рус кирмђннђреннђн тљп аермаларыннан берсе.
Арча кирмђненећ ясалма, биек ќир-туфрак љеменђ — валга утыртылган нык, имђн диварлары кљньяк, кљнчыгыш џђм кљньяк-кљнчыгыш, кљньяк-кљнбатыш тарафларда биек тау яры буйлап сузылганнар. Башка юнђлешлђрдђ диварлар тирђсендђ љстђмђ киртђ булып табигый ерганаклар, махсус казылган тирђн канаулар, љске башларын очлап, бер-берсенђ янђшђ терђтеп, казып утыртылган нык имђн баганалы, казык читђнле љстђмђ валлар џђм башка саклау-фортификация корылмалары хезмђт иткђннђр. Бу ућайдан, мђсђлђн, планнан электђ кирмђн диварларыныћ урманлы тигезлек ягындагы тљньяк љлешенећ икенче вал белђн дђ ныгытылган булуын књрергђ мљмкин. Шулай ук борынгылыкта бишпочмак рђвешендђге Арча кирмђнендђ бер-берсеннђн 80-100 м чамасы аралыкта биш манара, почмак саен берђр, торганлыгын фаразларга була (кљньяк манара планда да књрсђтелгђн). Шул манара башларыннан дошман явы килњ ихтималы аеруча зур булган тњбђнлектђге кљнчыгыш, кљньяк-кљнчыгыш, кљньяк, кљньяк-кљнбатыш џђм кљнбатыш юнђлешлђрдђге дистђ чакрымнаргача тирђ-як ќирлђр яхшы књзђтелгђн. Бу юнђлешлђрдђ Арчага џљќњм итђргђ алынган дошман явы, бердђн, яшертен хђрђкђт итђ алу мљмкинлеген югалтса, икенчедђн, ул вакытларда књпкђ тирђнрђк, ярлары урыны-урыны белђн сазлыклы-камышлы да булган Казансуны кичђргђ, аннары биек тау башындагы кирмђнне саклаучыларга «уч тљбендђгедђй» књренгђн хђлдђ иркен, кић болын аркылы авырлыгы 10-15 кг га ќитњче кљбђ књлмђклђр, тимер алпаклар (шлемнар), башка хђрби киемнђр кигђн, кулга кылыч, сљћге, айбалта џђм шуныћ ише корал тоткан килеш 100-150 м, 700 чамасы авышлыктагы биек, текђ тауны «йљгереп» менђргђ (ђгђр дђ бу, гомумђн, мљмкин булса), шуннан соћ гына имђн кирмђн диварлары янында, љстђн яуган ук, таш-ядрђ, эретелгђн кайнар сумала «яћгыры» астында — њзе љчен гаять ућайсыз шартларда — сугышырга тиеш булыр иде. XVI йљз елъязмалары хђбђр итњенчђ, Казан ханлыгы дђверендђ Арча кирмђне диварларында ату-сугышу љчен 15 бойница (махсус уем) булган. Ђйе, тљзи белгђннђр безнећ борынгы бабаларыбыз дошман явы ала алмастай кирмђннђрне! 1552 елныћ сентябрь аенда рус гаскђрлђре яулап алырга килгђндђ дђ анда 15 мећлђп яугир тупланган була.
Гомумђн алганда, борынгы Арча кирмђне ђлегђ археологик яктан аз љйрђнелгђн тарихи урыннарныћ берсе булып кала. Россия дђњлђт борынгы актлар архивында табылган план-картаныћ ђџђмияте зур, чљнки ул борынгы кальганыћ валларын, мђйданын, диварларыныћ конфигурациясен, ђле 1860 нчы елларда гына сњтелгђн бердђнбер ярым ќимерек манараныћ торган урынын, гомумђн, кирмђннећ XVIII йљз азагы — XIX йљз башына сакланыш хђлен књзалларга ярдђм итђ. Масштабларны туры китереп, аны Арчаныћ хђзерге планына «тљшерњ», борынгы Арча кальгасыныћ тљгђл чиклђрен билгелђргђ дђ мљмкинлек бирер иде.
Бђлки ђле табылган план-карта, борынгы Арча кирмђнен тарихи-археологик яктан љйрђнњ љчен яћа ќирлек тудырып, бу эшкђ яћа сулыш љрер. Археологларны яћа ачышларга ымсындырып торучы «љстђл кулланмасына» ђйлђнер. Ихтимал, кайчан да булса борынгы Арча кирмђненећ тарих туфрагы астында калган серле ќир асты юллары да љйрђнелер. Ђйтик, ќирле шђџадђтлђргђ, тарихи хђбђрлђргђ караганда, шундый ќир асты юлларыныћ берсе Арчага књтђрелђ торган олы юл ягына чыккан булырга тиеш… Бер дђ гаќђп тњгел! Чљнки џђр борынгы кирмђндђ диярлек, дошманга сиздермичђ камалыштан чыгу љчен, махсус ясалган яшертен ќир асты юллары булган. Кыскасы, борынгы Арча кирмђне њзенећ эзтабарларын, фидаиларын кљтђ!
Планда XVIII йљздђ Арчаныћ борынгы кирмђннђн тљньяк-кљнчыгышка таба, Себер тракты узган њзђк урам џђм аныћ тирђ-ягы буйлап њсђ баруы књренђ. Борынгы кальга валларына тљньяктан «сыенып», моћарчы бик њк мђгълњм булмаган агач мђхђллђ (приход) чиркђве, мђйханђ (кабак), тљрле кибетлђр урнашкан. Шул ук тирђдђ Арча базары да эшлђгђн булырга тиеш. Димђк ки, Арчаныћ бњгенге њзђге — Совет мђйданы тирђсендђге ќирлђр инде XVIII йљз азагына ук шђџђрнећ яћа сђњдђ-хуќалык њзђгенђ ђйлђнгђннђр.
Шунысы кызык, Арча аша Себер тракты ул чорда да хђзерге маршрут буенча њткђн. Књрђсећ, планда «изъ деревни Средней Верези» џђм «из деревни Больших Березей» дип књрсђтелгђн, Арчага тљньяк-кљнбатыш џђм кљнбатыш юнђлешлђрдђн килњче юллар да ул вакытта ђџђмиятлелђрдђн саналганнар. Аларныћ Арчадан Яћа Кенђр, Олы Ђтнђ тарафларына илтњче хђзерге олы юлларга туры килњен књрергђ була. Пландагы «Средние Верези» тљшенчђсе астында хђзерге Урта Бирђзђ авылы књздђ тотылса, «Большие Берези» исђ бераз аћлашылмаучылык тудыра. Ничек кенђ булмасын, тљп юнђлешлђрдђ хђзерге олы юлларныћ ул заманнарда да булуы бђхђссез.
Шулай ук Арчаныћ кљньяк-кљнбатыш читендђ, тау астында, Казансуныћ ућъяк яры буенда урнашкан борынгы зират та игътибарны ќђлеп итђ. Ђлегђ ул тикшерњче тарихчылар љчен њзе бер яћа «табышмак» булып тора. Ђ бђлки кайдадыр шул тирђдђ генђ ханлык чоры мљселман-татар зираты да булгандыр? Боларны ачыклау-тикшерњ — килђчђк эше.
Ул чорларда арчалыларныћ бакчалары шђџђрнећ чит-читендђ, шул исђптђн Казансу буендагы кљнчыгыш тау асты болынында да, урнашкан булуы књренђ. Бакчалар сљрњлек ќирлђр џђм кљтњлек болыннар белђн чиклђшкђн-аралашкан.
Планны сызучылар Арча тавы астыннан берничђ инеш (књрђсећ, мул сулырак чишмђлђрнећ) агып чыгып, Казансуга коюын књрсђтњне дђ кирђк дип тапканнар. Аннан Казансуныћ Арча тавы астындагы болында бер урында икегђ тармакланып, утрау ясавын, шул утрауга Арча ягыннан књпер яисђ басма сузылып, аныћ бирге башы тирђсендђ хђтта берникадђр торак йорт (игенче солдат йортлары) булуын да књрергђ була.
Арчаныћ XVIII йљз азагы — XIX йљз башы сыйнфый йљзе буенча да чыганактан берникадђр мђгълњмат алырга була. Мђсђлђн, ул чорда Арчада тљрле сыйныф вђкиллђре (дворяннар, чиркђњ ђџеллђре, џљнђрчелђр џ. б.) яшђњгђ карамастан, план-картадан тљп шђџђр халкыныћ разночиннардан, тљрле сыйныфый тљркемнђрдђн чыгып, њзлђренећ тамырларыннан читлђшкђн яисђ аларны югалткан тљрле катлау вђкиллђреннђн џђм игенче солдатлардан — озак вакытлы хђрби хезмђттђн отставкага чыгып, дђњлђт тарафыннан ќиргђ утыртылган, 1831 елга кадђр бљтен салымнардан азат ителгђн тњбђн чин гаскђрилђрдђн, књбесенчђ гади солдатлардан гыйбарђт крестьян катлавыннан торганлыгын књрњ кыен тњгел. 1770 еллар ахырында — 1780 еллар башында уздырылган IV ревизия нђтиќђлђре буенча Арча халкыныћ, нигездђ, вак сђњдђгђрлђрне, эшкуарларны, џљнђрчелђрне, йорт хуќаларын џђм башка шундыйларны њз эченђ алган мещаннар катлавыннан (75 ревизия ќаны) џђм игенче солдатлардан (215 ревизия ќаны) торган булуын искђртсђк, XVIII йљз ахырына каланыћ сыйнфый йљзенећ, ул чор белђн чагыштырганда, разночиннар катлавы арту исђбенђ, берникадђр њзгђрешлђр кичергђнлеге аћлашылыр. Планнан игенче солдатларныћ (планда аларныћ йортлары урнашкан урам-ќирлђр алсулы-кызыллы дњртпочмаклар рђвешендђ књрсђтелгђн) нигездђ шђџђр њзђгендђ, Арчаныћ кљньяк-кљнбатыш џђм тљньяк-кљнчыгыш очларында тупланып яшђгђнлеклђре књренђ. Ђ Себер тракты узган њзђк урамныћ тау читенђ чыгучы кљньяк љлеше «Игенче солдатлар урамы» дип аталган да. Разночиннар исђ Арчаныћ њзђк љлешендђ яшђгђннђр.
Шул рђвешле, Арчаныћ Россия дђњлђт борынгы актлар архивында сакланучы XVIII-XIX йљзлђр чиге план-картасы аныћ шул чор тарихы, тарихи географиясе буенча шактый бай мђгълњмат бирђ.
Искђртеп китик, аталган архивныћ 1356 нчы фондында (1 тасвирлама), каралган план-картадан тыш, 168/1299 номерлы саклау берђмлеге белђн Арчаныћ шундый ук, књрђсећ бер њк вакытта, XVIII-XIX йљзлђр чигендђ, ясалган икенче план-картасы да саклана. Ике план-картаны беренчел чагыштырма тикшерњ алар арасындагы аерманыћ артык мљџим булмаган вак детальлђргђ генђ кайтып калуын књрсђтте. Аерым алганда, план-карталар арасында тњбђндђге њзгђлеклђр ачыкланды:
1. Архивта 168/1299 номерлы саклау берђмлеге белђн сакланучы план-картада, тасвирланганыннан аермалы буларак, аны тљзњчелђр турында мђгълњмат бирелми. Шулай да ике план-картаныћ авторлары да бер њк кешелђр булуын фаразларга була.
2. Тасвирланган план-картада «Из деревни Средней Верези» дип тамгаланган, Арчадан тљньяк-кљнбатышка илтњче юл икенчесендђ тљшерелмђгђн;
3. Архив эше 168/1299 номерлы план-картада масштаб књрсђткече сулдарак урнаштырылган;
4. Ике план-карта график ысул белђн ясалган агач-њлђн, алар арасында урнаштырылган «плитђ» рђсемнђреннђн торган фон буенча да, тљслђр гаммасы буенча да берникадђр аерылалар;
5. Тасвирланган план-картаныћ арткы ягына зђћгђр карандаш белђн «План гор. Арска» дип язылып куелган булса, 168/1299 номер белђн сакланучы план-картаныћ артында СССР Њзђк ызанлау архивыныћ «Центральный межевой архив СССР» дигђн язулы штампын (димђк, элегрђк, совет чорында план-карта шунда сакланган) књрергђ џђм «фонд Казанск. г. г. Арск», «един. хр. № 168/1299», «по описи № 484» дигђн кулъязма язуларны укырга була.
Арчаныћ шушы план-картасын язма чыганаклар, тарихи ђдђбият ярдђмендђ алга таба тарихи-чагыштырма љйрђнњ борынгы каланыћ њткђнен яћа нђтиќђлђр, ачышлар белђн баетыр, ђ шул план-карталарныћ берсеннђн алып монда тђкъдим ителгђн књчермђсе тарихчы галимнђргђ, тарих укытучыларына, Арча тарихын љйрђнњчелђргђ, гомумђн, тарих белђн кызыксынучыларга кызыклы џђм файдалы бер чыганак, кулланма ђсбап булып хезмђт итђр дип ышанасы килђ.

Рђшит Галлђм,
тарих фђннђре кандидаты

РЕЗЮМЕ
В статье кандидата исторических наук Р. Г. Галляма приводится подробный источниковедческий и исторический анализ и описание план-карты заштатного города Арска рубежа XVIII-XIX вв., выявленный им в фондах Генерального межевания Российского государственного архива древних актов (РГАДА, г. Москва) (ф. 1356, оп. 1, ед. хр. 167/1298). Основная ее ценность заключается в том, что она является самой ранней из известных планов-карт г. Арска. На хорошо сохранившейся, исполненной на технически высоком уровне плане с гербом г. Арска отражены топография города и округи, схема древней крепости, улицы, площади, хозяйственные и социальные объекты, тракты города, социальный состав населения рубежа XVIII-XIX вв. Таким образом, карта, как исторический источник, открывает новые возможности в деле научного, историко-археологического и историко-краеведческого изучения прошлого г. Арска.