2006 2

Тарихныћ тирђн серлђре

Яћа чыккан ђлеге китапныћ аннотация-аћлатмасында: «Ђдђбият белгече, филология фђннђре докторы Мђсгуд Гайнетдин бу китабында халкыбыз тарихыныћ тљрле чорларга караган вакыйгаларын њзенђ генђ хас љслњб џђм алымнарны кулланып тикшерђ џђм аларга њзенчђлекле бђялђмђсен бирђ», — дигђн мђгълњмат теркђлгђн.
Мђсгуд аганыћ кић карашлы галим булуы моћарчы да мђгълњм иде. Бу китабы белђн ул њзенећ тарихныћ тирђн катламнарындагы серлђрне ачучы буларак тагын куандырды. Ђлбђттђ, ул тарихтагы књп вакыйгаларны беренче буларак язучы галим тњгел, аћа дђгъва да итми. Лђкин џђр тарихи вакыйгага, вђзгыяткђ карата аныћ њз мљнђсђбђте, њз бђясе, њзенећ кљчле дђлиллђре бар.
Бу китапта бђян ителгђн мђгълњматлар урта гасырлардан алып ХХ гасыр башына кадђрге дђвер эчендђ мљселман, тљрки-татарлар тарихын тасвирлауга багышланган. Алтын Урда, Казан ханлыгы тарихлары мавыктыргыч итеп, ќићел аћлаешлы тел белђн язылган. Китапта Россия хљкњмђтенећ кљнчыгыш сђясђте џђм шул вакыйгалар эчендђ татарларныћ роле џђм халђтенђ књп урын бирелгђн. Оренбург, Каргалы, Урта Азиядђ татар сђњдђгђрлђре, милли мђгариф турында Мђсгуд ага архив материаллары џђм бњтђн чыганаклар нигезендђ бик тђфсиллђп яза, татар халкыныћ рухи бђйсезлек, азатлык љчен кљрђшен яктырта. Автор, ђдђбият галиме буларак, бу кљрђшне ђдђби џђм дини хђрђкђт белђн тыгыз њрелгђнлеген књрсђтђ.
М. Гайнетдиннећ, филолог булган хђлдђ, тарихи темаларга белеп џђм яратып язуыныћ хикмђте — татар тарихы белђн ђдђбиятыныћ бер-берсенђ аерылгысыз, тыгыз њрелгђн булуы белђн аћлатыла. Шушы њзенчђлек нђтиќђсендђ татар ђдђбияты тарихын љйрђнњче филолог галимнђр, гадђттђ, бер њк вакытта татар тарихы белгечлђре дђ булып љлгерђлђр. Газиз Гобђйдуллин џђм Гали Рђхимнђрдђн килђ торган бу гыйльми традицияне хђзерге чорда дђвам итњчелђрнећ берсе ул Мђсгуд ага. Шулай ук икенче бер галимебез — филология фђннђре докторы Марсель Ђхмђтќановныћ тарихи чыганаклар џђм татар тарихыныћ тљрле ќђџђтлђренђ бђйле хезмђтлђр язуы да шуннан килђ. Хђзерге кайбер тарихчы галимнђрнећ бу мђсьђлђгђ (ягъни, филологларныћ татар тарихы турында язуларына) тискђрерђк мљнђсђбђтлђре сизелгђлђсђ дђ, андый караш белђн килешеп булмый. Халкыбызныћ катлаулы џђм њзенчђлекле иќтимагый њткђне татар тарихын љйрђнњче галимнђрнећ бер њк вакытта менђ дигђн тарихчы да, бик яхшы тел-ђдђбият белгече дђ џђм кљчле теолог булуын да талђп итђ.
Филолог-тарихчыларыбызныћ тагын бер љстенлекле яклары њз хезмђтлђрен татар телендђ язуларында. Џђр телнећ њз хикмђте булган кебек, татарныћ тарихы да њз телебездђ язылып, њз телебездђ укылса, мђгълњмат књпкђ камилрђк була. Башка бер телдђ язган очракта њз телебезнећ мђгънђви аџђћнђре дђ бозыла, кайбер ђйтелђсе фикерлђр дђ ђйтелмичђ кала. «Мђћге тоныкланмас кљзгебез» китабында яктыртылган књп мђсьђлђлђр дђ нђкъ менђ шул ягы — татарча бђян ителње белђн ућай. Љстђвенђ, монда тасвирланган кайбер мђсьђлђлђр, гомумђн, татар телендђ язылганы юк та иде шикелле.
Татар тарихын аћлаешлы итеп њз телебездђ язылган китаплардан укып танышырга телђњчелђргђ бу хезмђт зур бњлђк булган. Китап авторы Мђсгуд аганы ихластан котлап, иминлек џђм тагын да яћа хезмђтлђре белђн куандыруын телђп калабыз.

Раиф Мђрданов,
филология фђннђре кандидаты