2007 1

Автобиография казанского купца Ахметзяна Сайдашева

Известный предприниматель общественный деятель и благотворитель Ахметзян Сайдашев родился в 1840 г. в д. Татарский Кабан Лаишевского уезда Казанской губернии, где еще в начале XIX в. обосновался его отец — имам-хатиб Яхья Сайдашев.
Получив начальное образование в сельском мектебе, в 1852 г. он поступил на учебу в знаменитое Апанаевское медресе г. Казани, которым руководил прославленный богослов и мударрис Мухаметкарим Мухаметрахимов. Впрочем пребывание сына деревенского муллы в стенах этого учебного заведения было недолгим. Через три года, вследствие материальных затруднений, Ахметзян Сайдашев нанялся на работу к торговцу мехом купцу Габдельвали Козлову. Сайдашев зарекомендовал себя с самой лучшей стороны, и купец дал своему юному подопечному самые лучшие рекомендации, когда на Ахметзяна обратил внимание крупный торговец, купец 1-й гильдии Мухамедгали Габсалямович Усманов. Именно он ввел А. Я. Сайдашева в мир коммерции и помог ему создать основу будущего состояния.
В 1870 г. Ахметзян Сайдашев учредил в Казани торговый дом по продаже чая и кожевенных изделий. С течением времени он утвердился в этой области в качестве монополиста. Это было время головокружительного успеха Сайдашева: современники стали называть Ахметзяна «чайным королем», поэты восторженно отзывались о нем в своих произведениях. К этому времени Сайдашев завершил строительство великолепного особняка в Старотатарской слободе на Большой Мещанской улице (ныне ул. Нариманова, д. 63).
Обладая внушительным капиталом, купец решил направить его на скупку земли, недвижимости, организацию промышленного производства. В 1890 г. он купил у наследников купца Желтухина стекольно-скипидарный завод в Царевококшайском уезде Казанской губернии. 17 июня 1894 г. Сайдашев учредил одно из первых в татарской истории акционерных обществ — товарищество на паях «Торгово-промышленное товарищество Ахметзян Сайдашев с сыновьями и Бакий Субаев в Казани» с уставным капиталом в 500 тысяч рублей. Продукция этой фирмы — чай, сахар, стекло, аптечная посуда, бутылки — сбывалась в Казани, Ростове-на-Дону, Нижнем Новгороде, на Кавказе, а также в некоторых государствах Европы.
Богатство семьи Сайдашевых существенно выросло в 1893 г., когда с отцом объединил свою торговую деятельность старший сын Мухаметзян Сайдашев (1864-1914), являвшийся с 1888 г. вкладчиком «Торгового дома Б. Субаева, И. Бурнаева и М. Сайдашева», специализировавшегося на продаже пушнины.
Ахметзян Сайдашев прославился и как щедрый благотворитель. Он был организатором первой в национальной истории мусульманской богадельни, стоял у истоков Мусульманского благотворительного общества, на протяжении нескольких десятилетий возглавлял мусульманскую группу в Городской думе, активно участвовал в работе партии «Иттифак аль-муслимин», являлся ведущим финансистом джадидского образования в Казани и губернии. Он сделал многое для благоустройства татарских слобод Казани: устройство в них электрической и водопроводной сети, системы медицинского обслуживания.
Общественные позиции предпринимателя укреплялись с каждым днем. За глаза горожане называли Сайдашева «татарским губернатором Казани». Власти же, крайне недовольные общественной активностью купца, который организовал общероссийскую петиционную кампанию по отмене закона об образовательном цензе для мусульманского духовенства от 12 июля 1888 г., даже подумывали о высылке его за пределы губернии.
А. Сайдашев вырастил двух сыновей — Мустафу и Мухаметзяна, последний из которых на протяжении многих лет являлся одним из самых активных и энергичных гласных городской думы.
Отец и сын Сайдашевы сыграли огромную роль в национальном возрождении начала XX в. Их взгляды претерпели существенную эволюцию от жестких охранительных позиций до признания насущной необходимости решительных социальных и культурных преобразований в жизни нации. Свои идеи Сайдашевы проводили через открытую ими 31 марта 1906 г. газету «Баянельхак» (Разъяснение истины), представлявшую интересы умеренного крыла национальной буржуазии. Специально для ее издания 16 июня 1907 г. М. А. Сайдашев открыл одноименную типографию, которая за время своего существования выпустила 75 книг общим тиражом 220 тысяч экземпляров.
Публикуемая сегодня на страницах журнала автобиография Ахметзяна Сайдашева является редким и весьма содержательным источником по истории татарского предпринимательства. Она детально характеризует не только особенности становления и развития национального капитала, но и степень влияния торгово-промышленного класса на общественно-политические процессы, происходившие в мусульманском сообществе России во второй половине XIX в. Хронологически документ охватывает период до 1888 г. Можно предположить, что работу над автобиографией купец начал незадолго до своей кончины и поэтому не сумел довести до конца задуманные мемуары. Это незавершенное жизнеописание было опубликовано сразу же после смерти А. Сайдашева в мае-июне 1912 г. в четырех номерах газеты «Баянельхак». 
«Бђян ђл-хак» газетасыныћ нашире Ђхмђтќан ђфђнде бине Яхья Сђйдђшев ќђнаблђренећ њз кулы белђн язган тђрќемђи хђле (автобиографиясе)
Газетабызныћ бу номерыннан башлап, мђрхњм Ђхмђтќан бабайныћ тђрќемђи хђлен дђреќ итђ барачакбыз. Мђрхњм Ђхмђтќан баба ић картларыбыздан булып, миллђтебезнећ тљрле вакытларын књргђн џђм шул тљрле вакытларда мђйданга чыккан, тљрле мђсьђлђлђргђ иштирак иткђн зат иде. Бинађн галђйџи, аныћ тђрќемђи хђле ђфкяре гомумиемез тарихыныћ бер сђхифђсе диерлектер. Вакыйган да бер вакытлар без Русия мљселманнары њзебезгђ башка бер хђяте иќтимагый тђшкил итеп џђм шуныћ дђирђсенђ билгелђнеп ята идек.

 Дом купца А.Сайдашева (ул.Нариманова, д.63), современный вид. 2007 г. Фото Р. Салихова.

 Продукция товарищества "Наследник Желтухина и Ахметзян Сайдашев в Казани". 1890 г. По старым улицам казанским... Казань в фотографиях XIX начала ХХ века: Путеводитель-фотоальбом. -
Казань, 2005. - С.113.

 Продукция "Торгового дома Б. Субаева, И. Бурнаева и М. Сайдашева". 1890 г. По старым улицам казанским... Казань в фотографиях XIX начала ХХ века: Путеводитель-фотоальбом. -
Казань, 2005. - С.113.


Мђгыйшђтебезнећ мадди ќиџаннарына хисап итмђгђндђ, џичбер ноктасында башкаларныкына ошамаган џђм тоташмаган иде.
Хђзерге кеби газеталарыбыз, клубыбыз, спектакльлђребез юк, хђтта ќђмгыяте хђйриялђребез дђ мђйданга чыкмаган, земстволарга џђм шђџђр думаларына сайлауларга ђџђмият бирмибез, думага вђкиллђр ќибђрђсебез дђ юк. Бар кеби иќтимагый эшлђребез — мђсќед салу, мђдрђсђ карау, џђм мулла куюдан гына гыйбарђт. Русча, дљнья гамђллђре џђм хатын-кызга язу љйрђнњ хђрам дђрђќђсендђ йљртелђ диярлек. Халык каршында фђкать мђдрђсђдђ укып, голуме диниядђн књп мђгълњмат алган кешелђр игътибарда. Фђлђн фђлђннећ шђкерте, ул аныћ тарафдары. Фђлђн фђлђннећ мљдире эштђ, тљрле фиркаларга бњленњебез дђ шуныћ белђн тђмам буладыр иде.
Менђ халкыбыз шундый бер хђлдђ вакытта Ђхмђтќан баба Сђйдђшев дљньяга чыга. Авылда заманасыныћ ќимеше аныћ фикерендђ шул вакытларда мђйдан тоткан мђсьђлђлђр ишгаль итђлђр. Лђкин вакыт алмашына, ђфкяре гомумиебез дђ њзгђрђ. Берсе артыннан берсе яћа мђсьђлђлђр мђйданга туа башлыйлар. Ысуле ќђдид вђ ысуле кадим мђсьђлђсе књтђрелђ. Русча уку, дљнья гыйлемнђреннђн љлеш алу, ана булачак кызларыбызны укыту џђм аларга тђрбия бирњнећ лязиме хис ителђ башлый. Ђхмђтќан баба бу мђсьђлђбезнећ барчасын да њткђрђ, башлап мљселман балалары љчен русча мђктђплђр дђ ачтырып йљри џђм башка мђсьђлђлђргђ дђ катыша. Ниџаять, соћгы вакытларыбызга килеп ќитђбез, газеталарыбыз мђйданга чыга, съездлар ясыйбыз џђм Думага сайлыйбыз. Ђхмђтќан баба бу мђсьђлђлђрдђн читтђ калмый. Шунлыктан мђрхњм Ђхмђтќан бабаныћ тђрќемђи хђле бу газетада ђйтелгђнчђ ђфкяре гомумемез тарихыныћ бер сахифђсе диергђ ярыйдыр. Файдалана белгђн кешелђр аћардан књп гыйбрђт алырлар дип уйлыйбыз.

*   *   *
«Тђрќемђи хђл
Йа, мљяссђрел-љмур (башланган эшне башкарып чыгарга язсын иде)!
Ђхмђтќан Сђйдђшев, њземнећ тђрќемђи хђлемне язарга ният иттем. Вђ шућа бђрабђр тђќрибђ мђбна булган бђгъзы тарих џђм кайгымны нђкыль итђчђкмен.
Њзем Казан вилайђте, Лаеш љязе, Кабан каръясендђ1 1840 елда, 16 июльдђ дљньяга килдем.
Газиз ђткђм 1810 нчы елда ић ђњвђлге мљфти хђзрђтлђре хозурында имтихан кылынып, шул ук вакытта ќирле мђзкњр Кабан авылына имамлыкка утырган. Минем ђткђм Яхья бине Сђйдђш бине Габделваџџаб Тђтеш љязе Яћа Сала дигђн авылда дљньяга килмешдер2. Бу Габделваџџаб хђзрђт Казанда имамђт кылган Хђммад хђзрђтнећ бик якын карендђше булган3. Габделваџџабныћ атасы Катил хђзрђт, аныћ атасы Дусмљхђммђт мулла, аныћ атасы Уразбакты, аныћ атасы Сљбханкол вђ аныћ атасы Болгар шђџђре имамы, имин вђ тыныч вакытта Байчура исемле кеше булмышдыр. Ђмма бабамызныћ сђњдђгђрме, гыйлемледђнме, якын беребез мђнсублы адђмле ђбђдкђ мђгълњм тњгелдер. Вђ шулай ук шђџре Болгардан Яћа Салага кайсы бабабыз књчкђнлеге дђ мђгълњм тњгелдер.
Шимди њзебезнећ хосусый тђрќемђи хђлебезне мђрви итик. Њзем мђзкњр Кабан каръясендђ ђткђм тђрбиясендђ 12 яшемђ кадђр гомер иткђннђн соћында агаларым ул заман Казан шђџђрендђ мљбарђк Мљхђммђткђрим хђзрђт (хђзердђ Касыйм хђзрђт мђдрђсђсе) мђдрђсђи мљбђрђкђсендђ тђхсиле голњм дђ иткђн, мине дђ ђткђм шулар янына Казанга утыртып китерде4. Агаларымныћ хђлфђсе пишкадђм мљхтђрђм Бђџаветдин ђфђнде, њзенећ шђкертлђре књп булганлыктан агалары белђн кићђшеп энесе Нуретдин ђфђндегђ тапшырды. Мин тиз заманда Нуретдин хђлфђнећ тырышуы вђ тырыштыруы сђясендђ гарђп-фарсы китапларыны тђмам итеп, сарыф-нђхњ укый башладым. Сарыфтан «Шђрхе Габдулла» вђ «Тђркиб» китапларны укыдык. Нуретдин хђлфђбезнећ шђкертлђре минем белђн 17 кеше иде.
Безнећ мђдрђсђ мђхђллђсендђ Исхак бай Апаков дигђн бер дђњлђтле сђњдђгђр адђм бар иде5. Ул бервакыт дамелла Мљхђммђткђрим хђзрђттђн «балаларымны укырга бирђсем бар, кайсы хђлфђгђ бирим икђн, ђмма башка балалар укытмыйча минем балаларымны гына укытуны шарт куела» — диеп сораган. Дамелла бераз уйлаганнан соћ ќавап бирмђкче булып шул кље аерылганнар. Соћрак хђзрђт остабыз Нуретдин ђфђндене књреп мђслихђт тарикынча «менђ Исхак бай балаларын укырга ќибђрмђкче була, сића бирсђ ничек булыр икђн? Џич булмаса фђкыйрлегећ сђбђпле бай балалары укыту яхшырак булмас иде микђн?» — дигђч хђлфђбез: «мђслихђт књрсђгез, тђкъсир, мин разый» — диеп шатлык белђн разый булган.
Шул вакыйгадан соћ безнећ барчабызны Нуретдин хђлфђдђн алып Шиџабетдин хђлфђ тђрбиясенђ тапшырдылар.
Нуретдин ђфђнде шуннан соћ фђкать Исхак бай улларына укыта башлады. Шиџабетдин ђфђнде соћ заман Чар љязе Ќанбулат каръясендђ имам булып шунда вафат итте (Аллаџ рухына тынычлык бирсђ иде, амин). Без бу хђлфђбездђн аерылганда, аналарыннан аерылган кош бђпкђлђре кабиленнђн мђтагъсаф вђ ма гыйњс булып калсак та, яћа хђлфђбез Шиџабетдин ђфђнденећ тырышлыгы сђбђпле њзебезнећ ихласан укырга бирелњебез сђясендђ ул кадђр њк авыр булмады. Ул заман фђкыйрь шђкертлђр арасында Мђкђрќђ ярминкђсенђ аш пешерергђ ялланып бару бик гадђттђ иде. Мин дђ 15 яшемдђ вакытта Казанда мех белђн сђњдђ итњче мђрхњм Габдулла Козловка6 ялланып ярминкђгђ тљялгђн мех товарлары белђн Мђкђрќђгђ киттем.
Ул заман Канау аръягында (Канавин ягында) џичбер таш бина вђ џичбер таш ќђйгђн мостовойлы урам юк иде, вђ шул сђбђбтђн, яћгыр яуган саен џђр вакытта тездђн былчырак була торган иде.
Шул хезмђттђ 20 нче июльдђн сентябрь башына кадђр давам иттем. Хуќам миннђн бик разый булып, кайткан вакытта 10 сум акча џђм шактый џђдиялђр бирде. Кайтканда азрак пароходлар була башлаган иде, «Сильвестр» исемле пароход белђн кайттык.
Хуќам Габделвђли бай Козловка кайтканда Габделмђннан бай Мљстђкыймов ќђнаплђре белђн бергђ кайтырга туры килде7. Казанга кайтканда хуќам Вђли бай минем вђ минем хезмђтемнећ бик яхшылыгына вђ атамныћ бер фђкыйрь мулла идекенђ сљйлђп мактаган вђ Габделмђннан байга мине хезмђткђ алуны тђкъдим иткђн. Габделмђннан бай бу эшкђ разый булып «яхшы, кайткач алырмын, ђткђсенђ ђйт, минем яныма бер килеп китсен» — дигђн. Соћрак Вђли бай мића бу хђбђрне сљйлђде. Авылыбыз Казаннан 35 чакрым гына булганлыктан, ђткђм мђрхњм икенче кљнне њк килеп ќитте. Бу эшлђр 1856 нчы елныћ сентябрендђ булды. Ђткђм ул вакытта 73 нче яшендђге бер карт иде. Ђткђмне остазым Мљхђммђдкђрим дамелла хђзрђт белђн дђ књрештердем. Мђкђрќђдђн дамеллага дип бер пар пычак белђн ярым кадак яшел чђй алып кайткан идем, кертеп биргђч бик хђер-дога вђ шљкерана кылды.
Иртђгђсен чђй эчкђч ђткђм, Мђннан байга барамын диеп чыгып китте. Ђмма урамда барган вакытта, љеннђн чыгып барышлый Гали шђкерт Госманов8 очрап, атайны туктатып, ђткђй белђн књрешкђн. Вђ хђл-ђхвђл бђгъдендђ кайчан килгђнлекне вђ хђзер кайда барырга ќыенганлыкны сорашкан. Ђткђй мђрхњм керсез књћелле, простой бер кеше булганлыктан, хђл-ђхвђлне сљйлђп биргђн. Гали бай: «хђзрђт, син Мђннан байга барма, менђ сђгать икедђ мића кил, улыћны њзем алырмын» — дигђн. Шуннан ђткђм мђдрђсђгђ кайтып, мића барчасын сљйлђп бирде. Без «ђле бер кемгђ вђгъдђ биргђнебез юк, ярый, Аллаџы боерса, шулай итђрбез» — диеп, Гали бай Госмановка бармакчы булдык. Шуннан соћ, љйлђ намазыннан соћ сђгать ике тирђсендђ Гали байныћ љенђ икђњлђп киттек. Гали бай безне чђй белђн сыйлап хљрмђтлђгђч: «хђзрђт, мин синећ улыћны алдым, иртђгђ Печђн базары мђчете астындагы чђй кибетенђ эшкђ чыксын», — диде. Ђмма ђткђй: «улымныћ Яћа Мђкђрќђдђн кайтып килеше, шућар књрђ бер ун кљн чамасы авылда торып килергђ рљхсђт итегез» — диде. Авылга кайткач, ђткђй, моћарчы мулла булганыћ юк џђм њзећ дђ сђњдђгђ керешђсећ килђ, диеп књрше авылдагы бер рус алпавыттан мине русча укытуны њтенгђн. Ђмма башта, њзебезнећ остазыбыз Гђбделкђрим хђзрђттђн рљхсђт алмыйча, русча укыту яхшы тњгел диеп, ђткђем хђзрђтлђре Казанга барып хђзрђттђн шулай-шулай диеп, бик йомшаклык белђн генђ русча укытырга рљхсђт сораган. Дљрес тђ, мђзкњр рус алпавыты мђмнњн ният илђ разый булган иде, ђмма зур ихтилаф чыкты: Мљхђммђдкђрим хђзрђт ђткђмнећ мђзкњр сњзлђрен ишеткђч тђ гаять ачуланып, гайрђткђ килеп: «юк, рљхсђт бирмим, љч улыћ бар икђн, барысы да чыксыннар!» — диеп, мића русча укырга рљхсђт бирмђгђн. Ђткђем бик куркып кына: «хђзрђт, тђкъсир мин бары мђслихђт тарикынча гына ђйткђн идем, ачулана књрмђ!» — диеп гафу њтенгђн. Шул тарика без, Ђхмђтќан Сђйдђшев, русча уку алмыйча калдык. Гђрчђ соћрак кеше таный алмый торган рус язуларыны танырга љйрђнсђк тђ, уку-язуныћ кагыйдђлђрен вђ сарыф-нђхњне — «грамматиканы» белмђњ сђбђпле, яза белми њткђрдем.
Ниџаять, мин мђзкњр Печђн базары мђчете астындагы Гали бай Госмановныћ (Гали шђкерт) чђй кибетендђ хезмђт итђ башладым. Ул вакытта миндђге мђгърифђт, миндђге голум бары яхшы фамилле чђйне такта чђйдђн аера алырлык кадђр генђ иде. Шулай да Печђн базарында ике ай кадђр хезмђт иткђч, хуќабыз њзенећ Гостиныйдагы кибетенђ главный приказчик Гали Вђлитов янына хезмђткђ менђргђ кушты (бу кеше соћ заман мића каената булды)9. Бу кеше кул астында ике ел кадђр хезмђт иткђч, ярминкђлђргђ йљри башладым.
Шул тарика яћадан дњрт ел кадђр хезмђт иткђч, мине хуќам гостиныйга мљстђкыйль приказчик итеп, аерым кибеткђ куйды. Шул кибеттђ туктаусыз ќиде ел хезмђт иттем. Хезмђтемне вђ ђхлакымны тђкъдир итеп, хуќа мине ниџаять њзенећ барча сђњдђсенђ вђ барча малларына камил ышанычлы доверенный вазифасына тђгђен итте. Ђлхђмделиллђџи, шул кљннђн хуќама да, њземђ дђ, дус-ишкђ дђ књп файдалар књрсђтеп, халык арасында яхшы гына шљџрђт казана башладым. Шул Гостиныйда торган вакытта, хуќам Гали абзый Госманов мине њзенећ балдызы, Мортаза Зайпин дигђн кешенећ кызына никахландырды10. Бу хатыным њземнећ ќђмигъ балаларымныћ анасыдыр.
Шуларныћ ќидесе вафат, сђламђтлђре исђ, улларым — Мостафа џђм Мљхђммђтќан, кызларым Хљсниќиџан11 (Исмђгыйль Њтђмешев никахында12 џђм Бђдерќиџан (башта Габделвђли Бакиров13, аныћ вафаты соћында Каџарман Уразгилдиев14 никахында).
Заманда булган мљџим вакыйгалар.
1872 нче елларда Мамадыш љязе Каенсар авылыныћ мулласы, књрше авылыныћ бер таныш керђшен учителенђ якшђмбе кљн кунакка килгђн. Чђй эчеп утырганда сњз ара сњз чыгып, мулла дин мђсьђлђлђренђ керешеп киткђн џђм сњз арасында икона хакында тђхкыйранђ тљрле сњзлђр сљйлђгђн. Соћыннан исђ керђшен учителе динебезне мђсхђрђ кылды диеп, мулланыћ љстеннђн судка биргђн. Бу эш Казанда окружной судта каралачак иде. Мин мулла ягыннан защитник итеп Соколов исемле бик њткен вђ оста присяжный поверенный чакырдым. Хезмђт хакы 500 сум тњлђдек.
Ул заман мђшџњр миссионер Ильминскийныћ яћа эш књрсђтђ башлап, миссионерларныћ куђтлђнгђн вакыты иде. Аларныћ астыртын эш йљртњлђре аркасында мулланы Себергђ ќибђрергђ хљкем иттелђр. Ђмма шаџитларныћ бер-берсенђ хилаф сљйлђњлђре сђбђпле, бу эшне Сенатка озаттылар. Без мђзкњр присяжный Соколовка дђхи 500 сум биреп, юл расходларын њзебез књтђреп, аны Петербургка ќибђрдек. Хљкем тђгаен ителгђн кљнне Соколов мђхкђмђгђ керсђ дђ, Сенатка пакет килеп тљшеп, ул эшне бљтенлђй карамыйча, Казан мђхкђмђсе тасдыйк иткђн хљкемне тђхкыйк кылганнар.
Казанга кайткач, Соколовны мђхђлли мђгъмњрлђр 24 сђгать эчендђ Казаннан чыгардылар, мђзкњр мулланы Себергђ ќибђрделђр.
Шул вакыт Казанда полицмейстр Мослов дигђн кеше иде. Ул мића «Каенсар мулласын Себергђ ќибђрделђр, Соколовны сљрделђр, инде Ђхмђтќан Сђйдђшевка нђњбђт ќитте, аћар мећ тђћкђ акча тњлђмђсђ, љч-дњрт кљннђн Себергђ китђргђ хђзер булып торсын!» — диеп, бер танышым аркылы белдерде. Мин куркуымнан, хђерле каза булсын» — дидем, мећ мум бирдем — эш, ђлхђмделиллаџи, шулай калды.
1873 нче елларда Казан шђџђр Думасына гласный булып сайландым. Бу елларда мђдрђсђлђрдђ русский класс ачу хакында яћа низам чыккан иде. Бу кљн вакыйгаларыныћ мђйданга тууына сђбђп булды. Мђдрђсђлђрегезгђ русский класс кертегез дип бик тђклиф иттелђр, русский класс булмаган мђдрђсђлђрне ябабыз диеп тђ кылдылар. Без шул хакта беркадђр уйлаганнан соћ мђдрђсђлђрдђ урын ќђџђтеннђн бик тыгызлык, шунлыктан русский классларны аерым (русский класс при медресе) ачу мђгъкуль булыр иде, дигђн фикерне салырга џђм шул русский классларныћ расходына шђџђр тарафыннан акча бирдерергђ иќтиџад иттелђр.
Ниџаять, шул ук елда, беренче џђм икенче школаны ачтырырга муаффђкъ булдык. Боларныћ берсенђ ислам дине дђреслђре укытырга мђшџњр галимебез Сабир хђзрђт Халидине15 тђгаен иттердек. Мљшаре илђйџи шул школада књп еллар ислам динне тђгълим илђ мђшгуль булды. Сабир хђзрђт кеби истикамђтле диянђт сахибе булган бер хђзрђтнећ мђзкњр школада ислам дине тђгълим итње халыкныћ ул школага кырын карамавына да зур тђэсир итте.
Ул вакытта попечитель Шестаков ќђнаплђре иде. Бу зат школада мљселманча књбрђк укытыла дип, яћа школалар ачуга каршы тљште. Шул сђбђпле, шђџђр Думасында Бишбалтада школа ачу мђсьђлђсе каралганда књп читенлеклђр књрдек. Шулай ук књп иќтиџадлар сарыф иткђннђн соћ максатыбызга ирештек, Бишбалтада яћа школа ачылды. Шуныћ љчен бђгъзе бер артыграк «диянђт» сахиблђребез тарафыннан шелтђлђр дђ ишетелде. Хђлбуки бу кљнгђчђ школа мљселманнарга (ђлхђмделиллаџи шљкер) файдадан башка џичбер нђрсђ китергђне юк. Бу ике школага шђџђр Думасы мине попечитель итеп тђгаен кылган иде.
Мин њз тарафымнан косур китермђскђ тырышып, егерме еллар шул лђвазымне ђда иттем. Лђкин вљќданыма хилаф бер вакыйга заџир булдыкыннан истигъфа итђргђ мђќбњр булдым, миннђн соћ бу лљзњмгђ Хђлил ђфђнде Галиев тђгаен иттелђр16.
1873 нче џђм 1875 нче елларда гласный булганлыгымнан шђџђр Думасында кулымнан килгђн кадђр халкыбызга хезмђт итђргђ тырыша килдем. Бу вакытларда шђџђрдђ безнећ мљселман урамнарына таш жђелмђгђн иде. Шунлыктан яћгыр вакытларында бик пычрак була иде. Хосусан Большой Мещанский урам яз кљннђрендђ атка утырып њтђ алмаслык бер баткаклык хђленђ керђ иде. Без исђ, књп иќтиџадлар сарыф итеп, шул урамнарга таш ќђергђ карар иттерергђ муаффђкъ булдык, болардан башка да бер ничђ мђсьђлђлђр кузгатырга уйлап тора идек.
Лђкин, Аллаџыныћ казасы, бер бђлђгђ дучар булу сђбђпле, 1876 нчы елда шђџђр Думасыныћ эшлђренђ иштирак итђргђ туры килмђде. Шул ук сђбђпкђ мђбнђ алдагы сайлауларга катнаша алмадым.
Бу вакытта мин тыныч кына хуќамныћ эшлђрен идарђ итеп тора идем. Хуќам бар эшлђрен мића тапшырганлыктан, матди ќђџђтемене дђ артыгы белђн тђэмин иткђн иде. Шул сђбђпле, мин яхшы гына байлар шикелле кљн кичерђ идем. Лђкин, кљтелмђгђн ќирдђ бер тђђссефле вакыйганыћ мђйданга тууы минем бар рђхђтемне ќимерде.
Мђзкњр вакыйга ошбуннан гыбарђт. Ул вакытларда Казаныбызда Мортаза исемле бер бай бар иде. Аны халык Кышкар Мортаза дип йљртђ иде17. Бу кеше њзе бояр табигатьле кеше булсада, дин вђ миллђт љчен кирђкле урыннарга акча белђн ярдђм итђ торган иде. Мин мђрхњм Мортаза бай белђн югарыда язылган Каенсар мулласы эше артыннан йљргђндђ таныштым. Ул шул эшкђ акча белђн беркадђр ярдђм дђ итте.
Мортаза байныћ бик бай вакыты иде. Имениялђре бик књп булып, тђрђкђ вакытында сатып алган кешелђр књп файдалар да иткђлђделђр.
Мђсђлђн Казанныћ Ђхмђтќан Њтђмешев18 дигђн бай Кенђр авылы янындагы бер имениясен 40 мећгђ (дљрес бђџасе дип ђйтђ алмыйм, хђтеремнђн чыккан) алып, беркадђр юлга салганнан соћ 100 мећнђн зиядђ файда иттелђр. Мортаза байныћ йорты хђзерге Городской пассаж урынында иде. Ул њзе шунда тора иде. Печђн базарында пахтђ сђњдђсе бар иде. 1875 нче елларда пахтђнећ бђясе арзанайганлыктан, Мортаза байныћ сђњдђ эшлђре чуалып киткђн, Мђскђњ фирмаларына булган бурычларын вакытында тњли алмаган. Шуннан соћ аныћ вексельлђре адвокат кулына кергђннђр.
Дуслары, хосусан Муса Уразов19 дигђн кеше, Мортаза байны коткару касды илђ кредиторларына ниќарђдђге малын књрсђтми калдырырга кићђш биргђннђр џђм Казанныћ могтђбђр кешелђренђ бронзовый вексельлђр бирергђ уйлаганнар. Мондый вексельлђр биргђн кешелђр: мђрхњм Шиџабетдин ђл-Мђрќани ђџлиясе, Мортаза Госманов, Вђли Чукин, Шаџи Зђбиров20 вђ башкалар арысында мин дђ бар идем. Мортаза байныћ дуслары бер байныћ зур кешесе булганлыктан, мине дђ игътибарга алып, 9 мећ сумлык вексель бирергђ булганнар. Мин яшьлек сђбђпле, ахырын уйламыйча, файдам тапсын дип шундый зур эшкђ катышырга ќљрьђт иттем џђм Мортаза байныћ дуслары кушкан адвокатка доверенность бирдем. Бераз вакытлар њткђч, бу дусларга хилаф як адвокатлары Мортаза байны ђллђ нинди вђгъдђлђр биреп, њз якларына авыштырганнар џђм аћардан: «мин фђлђн, фђлђн кешелђргђ акчасыз вексельлђр (бронзовый вексельлђр) бирдем, минем ниќарђдђ малым бар иде, аны Уразовлар яшерделђр» — дип прокурорга заявление бирдергђннђр. Моннан соћ Казан сђњдђгђрлђре арасында мисле књрелмђгђн бер гауга купты. Вексель алган кешелђрне кайда очратсалар, шунда тђњкыйф итђ тордылар. Хуќам Гали абзый џђм мђрхњм Шиџаб хђзрђт Мђрќанинећ ђџлиясен авыру булганлыкларыннан, домашний арест тђхетенђ алып, љйлђреннђн чыкмый торырга ясадылар. Мине полиция мђэмњрлђре тотып бишенче частька илтеп яптылар. Бу урында мића танышларымныћ булуы беркадђр файда итте. Каенсар мулласыныћ вакыйгасыннан соћ танышып калганлыгымнан ул замандагы полиция башлыгы Мослов мине частьтђге гади мђхбњслђр янына яптырмады, приставныћ кабинетында тотарга кушты. Башта мића монда яту шактый њк авыр тоелмаса да, бердђн гади мђхбњслђр янында булмыйча, пристав кабинетында утырганлыктанмы, икенчедђн сакчыларныћ берничђ кљннђн соћ ук яхшы мљгамђлђ итђ башладыкларыннан, ахырга таба кђеф яхшырды. Шулай итеп мин частьтђ љч ай яттым. Ђџлиям вђ балаларым џђр кљн яныма килеп йљрилђр иде.
Ул вакытларда Мандельштам дигђн минем бер таныш докторым бар иде. Мин шул докторны дђваланырга дип яныма чакырттым џђм шуныћ аркылы эшнећ башында булган следовательгђ беркадђр акча биргђннђн соћ, љч ай тулды дигђндђ каенатам Мортаза Зайпин белђн Мљхђммђтќан абзый Галиевка21 мине порукага алырга рљхсђт иттелђр.
Бу вакыйгаларга катнашлары булган кешелђрдђн следователь «вексель акчалымы яки акчасызмы?» — дип бик каты сорагач, акчасыз иде, дип ђйтњчелђр булган. Мондый кешелђр бик ансат котылдылар. Ђмма мин шулардан хђбђрем булмаганлыктан џђм куркуымнан акчалы дип ќавап бирдем. Џђнњз шул сњземне тђкъвия килеп бардым. Бу эш 12-13 елларга тартылды. Суд та берничђ мђртђбђ бетерелеп, тђкрар кузгатыла торды. Шул сђбђпле мин књп расходландым, 20-30 мећ сумга ќиттем. Ниџаять, эш соћгы мђртђбђ буларак присяжныйларныћ иштиракы белђн Казан окружной судында калды.
Гаеплелђр эскђмиясендђ Мортаза бай Госмановны њзен, мине, Чукин Вђлине вђ башкаларны џђм Зарастров вђ Лавика дигђн ике русны утырттылар. (Муса Уразов вафат иткђн иде) следователь минем хактагы эшне бетергђн булса да, Судебный палата, Сђйдђшевныћ дуслары књп — котылыр ђле, дип мине дђ хљкемгђ бирергђ ясаган. Эш 1888 нче елда 21 нче сентябрьдђ карала башлады џђм 5 кљн дђвам итте. Ниџаять, Зарастров вђ Лавика дигђн русларны Себергђ хљкем иттелђр, безне коткардылар. Муса Уразов Эстђрлетамакта конкурс члены булып, Мортаза байныћ чђйлђрен сатканда, шул чђйлђрне Сђйдђшев алган дип гаеплђгђннђр иде. Ул Сђйдђшев мин булмыйча, Муса Уразовныћ Сђйдђшев дигђн приказщигы булып чыкты. Шунлыктан Мортаза байны џђм безне гаепсез таныдылар. Муса Уразов њлгђн иде.
Бу урында Мортаза бай хакында берничђ сњз ђйтеп њтњне лязем табамын. Кышкар Мортаза дип мђшџњр бу зат њзен кибарларча тота торган иде. Голђма џђм кунаклар мђќлескђ ќыйналып беттелђр, дип йорт хуќасы чакырырга ќибђрсђ, Мортаза бай хђзер генђ йокларга ятты, торгач барыр, дип ђйтегез, дип ќибђрђ торган иде. Шулай итеп љйлђдђн кичкђ кадђр кљткђн мђќлеслђр була торган иде. Мортаза џђм хатыны бик мљсриф кешелђр иде. Бервакыт мђрхњмнећ кызы Њлмђсбикђ кечкенђ вакытта Арсаев Хђйрулла22 исемле кешенећ кызы белђн курчак бирешњ туе ясап 20 табын кунак џђм галимнђр ќыйганнар. Хђтта 30-40 ат придан бирелгђн диеп тђ сљйлилђр. Бу вакыйга хакында судта сњзлђр булды. Мђрхњмнећ кызы Њлмђсбикђ Исмђгыйль бай улы Солтанкайда ирдђ иде23. Солтанкай факыйрьлектђ вафат итте. Њлмђсбикђ хђзерендђ сђламђт булып, гаять мохтаќлыкта кљн кичерђдер. Аныћ љстенђ мескен њзе тагын аяксыз да. Хђллђреннђн килгђн кешелђр ярдђм итсђлђр, бик урынлы булыр.
Минем бу вакыйганы язуымныћ максаты, яшьлек сђбђпле нинди бђлагђ очраганлыгымны укучыларга гыйбрђт итеп књрсђтњ џђм кыскача гына булсада, Мортаза байныћ мђгыйшђтен тасвир кылып, ђњвђллђрдђ байларыбызныћ нинди нђрсђлђргђ ђџђмият биргђнлеклђрен аћлату иде. Инша Алла, беркадђр муаффђкъ булганыбыздыр, дип уйлыйм».
Бђян ђл-хак. – 1912. – 14, 16 май, 8, 27 июнь.
 
 
ПРИМЕЧАНИЯ:
1. Ныне д. Татарский Кабан Лаишевского района РТ.
2. Сайдашев Яхья (1783-1876) — уроженец д. Янасалы (ныне Камско-Устьинский район РТ), имам-хатиб мечети д. Татарский Кабан.
3. Халиди Хаммад (1799-1865) — уроженец д. Янасалы, имам-хатиб Четвертой соборной мечети г. Казани, известный проповедник и педагог. Род Халиди связывали родственные отношения с родом Сайдашевых.
4. Мухаметрахимов Мухаметкарим (1805-1865) — имам-хатиб Апанаевской мечети, мударрис «Приозерного» (Апанаевского) медресе.
5. Апаков Исхак Муртазович — торговец мануфактурой, казанский купец 1-й гильдии, потомственный почетный гражданин.
6. Козлов Габдельвали — казанский торговец мехами.
7. Мустакимов Габдельманнан Биккенеевич (1808-1869) — уроженец д. Б. Берези (ныне Атнинский район РТ), торговец хлебо-бакалейными и мануфактурными товарами, казанский купец 1-й гильдии, попечитель Четвертой соборной мечети г. Казани.
8. Усманов Мухаметгали Габсалямович (1801-1878) — уроженец д. Карелино (ныне Балтасинский район РТ), торговец хлебо-бакалейными и мануфактурными товарами, казанский купец 1-й гильдии, потомственный почетный гражданин.
9. Валидов Мухамедгали (1827-?) — приказчик М-Г. Г. Усманова, позднее казанский купец 2-й гильдии.
10. Зайпин Муртаза Мухаметович (1806-1878) — казанский купец.
11. Сайдашев Мустафа Ахметзянович (1863-?), Сайдашев Мухаметзян Ахметзянович (1865-1914), Сайдашева Хусниждиган Ахметзяновна (1869-?), Сайдашева Бадриджиган Ахметзяновна (1879-1913) — дети А. Я. Сайдашева.
12. Утямышев Исмагил Мухаметгарифович (1863-?) — промышленник, общественный деятель, казанский купец 1-й гильдии, потомственный почетный гражданин.
13. Бакиров Габдельвали — казанский предприниматель.
14. Уразгильдеев Кахарман Ибрагимович (1872-?) — казанский купец 2-й гильдии.
15. Речь идет, скорее всего, о Халидове Мухамедсабире Хаммадовиче (1836-1911), имам-хатибе Четвертой соборной мечети г. Казани.
16. Галеев Халиулла Хабибуллович (1839-1909) — уроженец д. Большие Кибяккози (ныне Тюлячинский район РТ), торговец мануфактурой, казанский купец 2-й гильдии, общественный деятель.
17. Усманов Муртаза Мустафич (1823-?) — уроженец д. Кшкар (ныне Арский район РТ), казанский купец 1-й гильдии, потомственный почетный гражданин, промышленник, попечитель Кшкарского медресе.
18. Утямышев Ахметзян Мусич — уроженец д. Маскары Малмыжского уезда Вятской губернии (ныне Кукморский район РТ).
19. Уразов Муса Исхакович (1842-?) — казанский купец 2-й гильдии.
20. Марджани Шигабутдин (1818-1889) — имам-хатиб Первой соборной мечети Казани, богослов, ученый, педагог; Чукин Абдулвали Юсупович (1824-1895) — казанский купец 2-й гильдии, благотворитель; Забиров Шагиахмед Фахрутдинович (1835-?) — казанский купец 2-й гильдии.
21. Галеев Мухаметзян Ибнаминович (1832-1908) — казанский купец 1-й гильдии, производитель и торговец азиатской обуви, общественный деятель, отец Г. Баруди.
22. Арсаев Хайрулла Курбангалеевич (1838-?) — казанский купец 2-й гильдии, потомственный почетный гражданин.
23. Апаков Мухаметсултан Исмагилович — сын казанского купца 1-й гильдии Исмагила Исхаковича Апакова, потомственный почетный гражданин. Был женат на дочери М. М. Усманова Улмяскамале (по А. Я. Сайдашеву — Ульмясбике).

Радик Салихов,
кандидат исторических наук
Лилия Мухамадеева,
соискатель Института истории им. Ш. Марджани АН РТ