2007 1

Дастан "Кысса–и Сакам" (продолжение)

"Кыйссаи Сәкам" дастаны (дәвам)
1. Хуран шаџы кызына Сђкамныћ гашыйк булганы

1. Бар ирди бер падишаџ — Ќиџаншаџ аты,
Њзендђ књб ирди малы-мљлкђте.
2. Йђнђ књб ирди аныћ иллђри,
Хисаб кыйлгусыз ирди аныћ малларый.
3. Аныћ бер кызый бар ирди сыйфат кыйлгусыз,
Йђнђ књрки Тђћридин њзгђгђ билгњсез.
4. Хђрђмлђб, бизђнеб, йасануб ай тик кубыр,
Каумир аћа булдый гашыйк — бик, шаџ, вђзир.
5. Кем ирсђ телђди — аный бирмђди,
Ничђ мал килтњрди, аный алмадый.
6. Бар ирди ул вакытда књклњк йегет,
Атый Сђкам ирди ђйтђйем ишет.
7. Нагяџ Сђкам ул кызга гашыйк булдый,
Йалавыч йибђрњбђн кызны кылдый.
8. Йалавыч йибђрмешсђн кызыйм кылгалый,
Кабул књрдњм мин сића кызыйм биргђли.
9. Вђлђкин ќиџанда син ул дђлил пђџлеван,
Бу йирдин баргыйл Мђккђгђ рђњван.
10. Биш нђрсђ ђйђйин — алыйб килтњр мића,
Милкемнећ йарумый, кызыйм џђм сића.
11. Син сорар булсаћ бу эшлђрни мића,
Ќавабыны ђйтђйем, кил, мин сића.
12. Анча мин сордум кайу биш нђрсђ,
Ђйњб бир мића син ќавабыйн кисђ.
13. Ђњвђл кем, ул Галинећ кис башыйн,
Икенчи зљлфокар, љчњнчи Канбар эшин.
14. Тњртенчи Делдњл намдар атыйн,
Бишенчи пђџлеван Мђликнећ гљрзесин.
15. Бу бишне бетњрњб килтњрсђћ эшим,
Бирњрмен сића ул нигярићдин кызыйм.
16. Ул сђгать бу Сђкам ќуан,
Мђккђгђ атландый ушал пђџлеван.
 
2. Сђкамнећ Мђккђгђ килгђне џђм анда орышлары

17. Мђккђгђ тигди ул кач кљндђн кизин,
Кирђкмђздир мића Галидин изин.
18. Шђџђргђ керди ул чаулан илђ,
Гали кайдадур — тиб, айгыл џалђ.
19. Књрђйем мин имди Галинећ эшин,
Хуран мђликкђ илтђйен башыйн.
20. Гали љчњн килдњм бу йиргђ њзњм,
Мђйданга чыксун ђйђйем сњзњм.
21. Галигђ барыйбђн хђбђр кыйлдыйлар,
Сђкамнећ килмешин камугъ белдилђр.
22. Галинећ катында ун йарый бар ирди,
Уларныћ олугы — ул Халид ирди.
23. Халид кубдый, ђйтњр, дђстњр бир мића,
Башыйн тђрик кисђн килђйен сића.
24. Халид бардый, керди мђйданга ишет,
Ач арыслан мингизлик књрђр бер йегет.
25. Таћ торубђн Халид мђйданга керди,
Атыћ кем? — тиб чарлаб ул Халид сордый.
26. Ќаваб бирди Сђкам Халидга рђњван,
Мин Сђкам торурмын, дђлил пђџлеван.
27. Хуран йирликмен, минем Сђкам атым,
Ќиџанда чыкмыш минем кывђтем.
28. Гали љчњн килдњм бу йиргђ њзњм,
Галимњ торурсын? — ђйђйем сњзњм.
29. Гали ирмђзмен, њзњм Галинећ колый,
Ирњрмен Галинећ айакы йулый.
30. Атым Халид ирњр, атам атый Вђлид,
Галини нидђрсен, айа шом пелид?
31. Сђкам ђйтњр Халидга — йа, ир ни? —тидић,
Њзњћни њлњмгђ онутубму килдић.
32. Ђйдњр, килдњћ имди тукуш кыйлгай,
Бер-беринђ хђмлђ кыйлдыйлар, кылыч оргай.
33. Йулбарыс, арыслан тик орыш кыйлдыйлар,
Бу икђкњ керибђн тукуш кыйлдыйлар.
34. Кылыч хђмлђ кичди буларныћ ара,
Орыш эчрђ булдый кылычлар парђ.
35. Ходайындыйн килди књр казаныйћ эшин,
Сђкам кисти, књргил Халидныћ башыйн.
36. Кылыч берлђ ордый Халидни бу Сђкам рђњван,
Шђџид булдый књргил Халид пђџлеван.
37. Кач сђгать кичди, Халид килмђди,
Галинећ књћли џђм карар кыйлмадый.
38. Кичђ калдый Халид, књргил, нђ булдый,
Аџ, дђрига, ул пђџлеван шђџидмњ булдый?
39. Гали белди, њлди Халид, килмђди,
Галинећ књћли џђм карар кыйлмадый.
40. Књздин акыйбђн кыйлмадый йђши,
Терек килмђз ирмеш ќљџњдлђр берлђ кеши.
41. Кем булгай ђли йаран лђгыйн пелид,
Тере булдый ул Халид, йа шђџид.
42. Кљтдилђр мохтар Халид килмђди,
Гали џђм аны књрњб хђбђрли калмадый.
43. Ђйдилђр анлар: бу ничњк булдый,
Халид тик миџри йегет шђџид булдый?
44. Буларда берси мђлик аздыр,
Аныћ бер нљкђри бар ирди — Миџтђр.
45. Мин барыйб књрђйен, ђй, Шир намдар,
Халиднећ њчен алайын сад-џђзар.
46. Миџтђр бардый мђйданга тђриктђ ишет,
Ач арыслан мингизлик књрђр бер йегет.
47. Ул дђм Миџтђр књрди аный, ачыйг килди,
Катыйг нђгърђ оруб мђйданга керди.
48. Мокабил булуб оруш кыйлдыйлар,
Њќњкмеш арыслан тик тукушдыйлар.
49. Њкњш хђмлђ кичди буларныћ ара,
Оруш эчрђ булдый кылычлар парђ.
50. Нагяџ килњб кылыч ордый бу Сђкам ќуан,
Йђнђ кылыч берлђ иди бу Миџтђрдин ќуан.
51. Кач сђгать кичди, књрди, Миџтђр килмђди
Галинећ књћли џђм такый карар кыйлмадый.
52. Гали ђйди: ђй, йаранлар ни эшлђр булдый,
Халид тик Миџтђр џђм шђџидмњ булдый?
53. Галинећ катында ун йарый бар ирди,
Сђкамга бери бардый, бери килмђди.
54. Андаг ђхђд ирди ирђнлђрнећ иркяри
Такый ул њлтњрди ун ирнић барый.
55. Гали њзи калдый ул мђлик билђ,
Икђкњ бер-берсигђ кићђшлђр кыйла.
 
3. Гали белђн мђликнећ кићђш итеше

56. Кубуб мђлик Галигђ ђйтњр: дђстњр бир мића,
Башыйн тђрик кисђбђн килђйен сића.
57. Баруб књрђйен мин кем ирмеш аный,
Барыйб алайын мин сахабђ каный.
58. Мђйданга керибђн тукуш кыйлайын,
Ул ун ирнећ њчњн мин алайын.
59. Гали ђйди: син тик торгыйл мђлик пђџлеван,
Бер сђгать сабыр кыл, ђй, шаџи ќиџан.
60. Гали ђйтди: сабыр кыл мђлик пђџлеван,
Мића лайык булгай тукуш кыйлган.
 
4. Галинећ Сђкам белђн кљрђше

61. Анда кем мин чыксам тукуш кыйлгай,
Сића да йук имди оруш кыйлгай.
62. Гали чарлаб ђйтњр: айђ Канбар џалђ!
Алыб кил Делдњлни зљлфокар билђ.
63. Алыб килди Канбар Делдњл, зљлфокар,
Галишир атындый тђкъдиргђ бакар.
64. Чњн йљрњр ирди мђйданга кериб,
Чарлаб сњзни ђйди, Сђкамни књрњб.
65. Гали ђйтњр: кем син, айђ, пђџлеван,
Кайдан килдњћ, айгыл уш имди сђн?
66. Ђйтте кем: айтгыл айђ шири белђ
Бу ун ир сахабђни кыйлдућ хаќилђ?
67. Ач арыслан мингизлик књрђрмен сини,
Рђхимсез тњкмешсен ирђнлђр кани.
68. Ул Сђкам бу сњзни ишетти рђњван,
Галигђ бирди књб ќавабыйн рђњван.
69. Ђйттњ кем: мин уламын бу, Сђкам атым,
Ќиџанда чыкмыш минем кывђтим.
70. Гали љчњн килеб торурмын бу йиргђ њзим,
Гали ирсђћ ђйђйин, сића, будур сњзњм:
71. Хуран йирликмен, йђнђ Сђкамдур атым,
Мђккђне бозгалы килдњм, ђй, шаџым.
72. Уш, имди мића бер сњзњћне ђйт,
Кирђк ирсђ ќаныћ — сђламђт кайт.
73. Галинећ бу сњзгђ ачыкы килеб,
Делдњлни сљрњбђн йакыйн ук килеб.
74. Ђйдњр кем: ђй, монафикъ лђгыйнь,
Мин ул мин, саг-сђламђтмен.
75. Мин ул мин, ќаџиллђр илин бозгучы,
Мин фђсыйк, лђгыйннећ ќаныйн љзгњче.
76. Галишир атыйм — ул зљлфокар,
Тђћрим бер, рђсњлем Мљхђммђд мохтар.
77. Ул Сђкам бу сњзни тљгђл ишетеб,
Орышмакга тилђди кылычыйн алыб.
78. Сђкам Галигђ кылычыйн орубђн,
Гали тотдый ђлинђ калкан алубђн
79. Кылычыйн Галигђ њз табан баса,
Гали тотдый калканный ул ордый киса.
80. Ики парђ кыйлдый калканный Сђкам,
Буныћ тик кывђтлыйг ирмеш мђхкђм.
81. Булмадый кылычыйн кынкый салыйб,
Билдин кђмђнданый игинђ алыйб.
82. Ташладый кђмђнданы Галишир њза,
Галинећ билинђ чоргашды туша.
83. Бер кывђт кыйлубђн тарта алмадый,
Галини атыйндыйн йыка алмадый.
84. Галине њзиндин артукрак књрњб,
Бер сђгать йакыйн ул тђгаќќебкђ калыйб.
85. Булмадый кылычыйн кыныйга салыйб,
Тотынды Галигђ гљрзњсени алыйб.
86. Бу Сђкам љзђйен тиб књтђрди кулын,
Гали тотдый аныћ йитњбђн ђлин.
87. Књтђрњб бер кырык аршын џавага аттый,
Йђнђ џђм тљшермђди ђлигђ тотдый.
88. Ђйњр: бул мљселман, син имди књни,
Белдњћмњ, ђй, Сђкам, син имди мини?
 
5. Сђкамнећ мљселман булуы џђм Галигђ серен сљйлђве

89. Хакыйкать мљселман булгыйл куйайын,
Хаќђтећ нђ ирсђ рђњван мђн кыйлайын.
90. Бу Сђкам мљселман булубђн рђњван,
Галидђн њзигђ кылубђн аман.
91. Мљселман булубђн хакыйкать књргил,
Тђћрем бер, тиди ул, бђнем Мљхђммђд рђсњл.
92. Ишеткел, ђй, мљэмин, колак тот сизђ,
Ирђнлђр эчендђ тотмады кинђ.
93. Љммђтидњр итњбђн Галинећ ишин,
Бу Сђкам берлђ гыйззђт кыйлмышын.
94. Ирђнлђр ишин ирђнлђр белњр,
Бигакыйл кешелђр кинђ књб кыйлур.
95. Кинђдђр кешени Мљхђммђд миџтар,
Ђйтди кем, тђмњгъныћ эчендђ кыйнар.
96. Ђй мљэмин, бђс имди кинђ тотмагыйл,
Бу кыйссаный ишетеб андаг аћлагыйл.
97. Гакыллылар бу эшни севенђйњбђн ђйњр,
Йазыкга кеши пошаман булур.
98. Илтњбђн књргњзди рђсњлнећ йљзњн,
Бу Гали тотубђн Сђкамнећ кулун.
99. Сад џђзаран дђрди бђхти шад кыйлдыйлар
Сыйпа Шаџ Гали, — тиб барча улдыйлар.
100. Йђнђ торуб сљфрђ килтњрњб,
Аш-њтмђк билђ џђм ућындаку дийњб.
101. Гали ђйди: сњзњм бар сића, ђй Сђкам,
Тоз-њтмђк хакый љчњн гарзыћ айгыл рђњван.
102. Телђгећни ирсђ бирђйен сића,
Хаќђтећни ирсђ айгыл мића.
103. Кем бу Сђкам ђйди: ишеткел, Гали,
Килдњм ирди мин Мђккђ бозгалый.
104. Йђнђ бер шђџђрдђ бар ирди бер Солтан,
Чириги утыз мећ ирди, йиридњр Хуран.
105. Ќиџаншаџ табыла чыкмыш атый,
Хђзинђси њкњш ул мал-мљлкђти.
106. Аныћ бер кызый бар сыйфат кыйлгусыз,
Ќђмале, кямале хуш, књреклњ йљз.
107. Тилђдњм ушал кызны интизар булуб,
Йалавычлар ђйдийђн телђдим кулуб.
108. Йалавыч ђлиндин маллар издњм њкњш,
Телим килмђгђ йибђрдњм алтун-кљмњш.
109. Ќиџаншаџ йалавыч сњзин ишетеб,
Катына алдырды мине, љндђди ђйтеб.
110. Ђйди кем: Сђкам, сњзњм бар сића,
Ишеткел сњзњмни, колак тот мића.
111. Син ирњрсен бу Хуранда пђџлеван,
Бу йирдин Мђккђгђ баргыйл рђњван!
112. Биш нђрсђ ђйтђйем, алыб кил мића,
Милкемнећ йарымы џђм кызум сића.
113. Мин ђйдњм, мин кайу эш нђрсђ,
Ђйњр тидњм мин, ќавабыйн кисђ.
114. Мин ђйдњм, бу биш нидер йђнђ,
Ђйтњ биргел, тыћла бу дђм йаћа.
115. Ђњвђл ђйди, Галинећ кис башыйн,
Икенчи зљлфокар, љчњнчи Канбар ишин.
116. Тњртњнчи эшдњр Делдњл намдар атыйн,
Бишенчи эшдњр Мђликнећ гљрзњсин.
117. Ќиџаншаџ агыйзыйндыйн бу сњзни ишетеб,
Мђккђгђ килдњм тђмами кљн-тљн ийтеб.
118. Бу биш эшни сљрњб килтњрсђћ эшим,
Бирњрмен сића никярић тик кызыйм.
119. Алгалы килђн — дљлдњл, зљлфокар,
Галишир ђлиндђ булдум гљрифтар.
120. Ђйњр, кем, бу бишни нитђк кыйлгаймын,
Бу эшнић хђйлђсин кемдин белгђймен.
121. Бу Сђкам ђйди ђшкярђ сњзин,
Булуб хђстђ књћли, йђшђртиб књзин.
122. Галишир бу сњзни ишетди ирсђ,
Фикергђ барыйбан, кыйлубан ђндишђ.
 
 6. Галинећ Сђкамне юатуы

123. Гали ђйди: Сђкам, кайгырма моћа,
Фаригъ тот књћелни бу эшдин сића.
124. Йђнђ ђйди: бу эшкђ мин хђйлђ кыйлгаймын,
Бу эшнећ хђйлђсин мин ук белгђймен.
125. Йђнђ ђйди Гали: ђй, Канбар, килгел џалђ,
Алыйб кил Делдњлни зљлфокар белђ.
126. Йђнђ алыйб килди Канбар зљлфокар,
Ишеткел нђ кыйлдый шире ќђббар.
127. Ул Канбар Делдњлни зљлфокар билђ,
Сђкамга табшуруб алыйб китди џалђ.
128. Алыйб бирди Мђликнећ гљрзњсин,
Ђйди Сђкамга — сњзин џђм арзусин:
129. Илкимни багла тийер, ђй, Сђкам ќуан,
Башыймный кисеб, моный алыйб бар рђњван.
130. Алыйб бар башымны, шаџыћа биргил,
Телђгећ ни ирсђ, морадга йиткил.
131. Айгыл, Галини кыйлдыйм мећ парђ,
Башыный килтњрдњм, белић ђшкярђ.
132. Илкимни багла тийер, моны уш кылыч,
Хосумлыйк кыйлмагаймын йђрин анда џич.
133. Бу Сђкам бу сњзни тљгђл ишетњб,
Тагаќќебкђ калдый йаман хђйран булуб.
134. Илкин ташлабђн, айакыйна тљшњб,
Шаџиншаџ Гали йђнђкњн њкњб.
135. Ихсанђт шаџиншаџы барыћ ир кеши,
Сђнећ дик тугмаган ќумард кеши.
136. Йђнђ ќумард кешилђр малыйный бирњр,
Качан булгай кем дин ќанын бирњр.
137. Гали ђйди: бар, гидай Сђкам ќуан,
Бу башный илтеб йиткер кил рђњван.
138. Књз тотгыйл безни ун кљндђ кизин,
Ќиџаншаџ шаџныћ бирђйем дадыйн.
139. Йђнђ ђйди чарлаб: ђй, Канбар, намдар,
Алыйб бар буйлђ син Делдњл, зљлфокар.
140. Џђр нђ эш ђйтсђ Сђкам, эшин эшлђ,
Аныћ кем, сњзендин чыкмагыйл (џич тђ).
141. Сђкамга табшурдый зљлфокар, гљрзњсин,
Ун кљндђ књз тотгыйл тиди гизинII.
 
СЊЗЛЕК:
Айгыл — ђйт.
Акыйбђн — агып.
Алубђн — алып.
Анча — ничек.
Ачыйг килди — ачуы килде.
Ђйђйин — ђйтђмен.
Ђлинђ — кулына.
Ђхђд — ялгыз.
Ђшкярђ — ачык.
Багла — бђйлђ.
Бигакыйл — акылсыз.
Гарзыћ — њтенечећ.
Гљрифтар — тоткын.
Дадыйн — гаделлеген.
Дђрига — њкенеч.
Дђстњр — рљхсђт.
Ќаџиллђр — наданнар.
Ќуан — яшь.
Изин — рљхсђт.
Икђкњ— икесе.
Илкимни — кулларымны.
Илкин ташлабђн — кулларын ташлап.
Ирђнлђр — яшђњчелђр, яшь буыннар.
Иркяри — ирлеклђре.
Ирмђзмен — тњгелмен.
Йазыкга — гљнаџка.
Йалавыч — ялчы, яучы.
Йарый — яраннары, иярчђннђре.
Йђнђкњн — яћагын.
Казаныйћ — язмышыћ.
Кайу — кайсы.
Камугъ — барчасы.
Каумир — ирлђр кавеме.
Кач — берничђ.
Керибђн — кереп.
Кизин — соћ.
Кинђдђр — эчкерле.
Кубыр — йљрер.
Књклњк — яшь.
Мђккђгђ — Мђккђ шђџђренђ.
Мђхкђм — таза, нык.
Мингизлик — тић.
Миџри — дус.
Мокабил — кара-каршы.
Мохтар — ирекле.
Нагяџ — уйламаганда.
Намдар — исемле.
Нђгърђ оруб — каты њкереп.
Нигярићдин — хыялыћдагы.
Нљкђри — сугышчысы.
Оргай — сугып.
Парђ — сынды, кисђклђр булды.
Пђџлеван — батыр.
Рђвњан — тиз кит.
Сад-џђзар — каты итеп.
Сордум — сорадым.
Сљфрђ — табын.
Тђгаќќебкђ — исе китеп.
Тђрик — аерып.
Тђриктђ — ялгыз.
Терек — исђн.
Тигди — ќитте.
Тукуш— сугыш.
Ушал — шул.
Њќњкмеш — њчле.
Њкњш — књп.
Фаригъ — буш.
Фђсыйк — пычрак.
Хаќилђ — изге юл белђн.
Хђмлђ — џљќњм.
Хосумлыйк — дошманлык.
Чарлаб — каты кычкырып.
Чаулан илђ — шаулап.
Чириги — гаскђре.
Шир намдар — арыслан исемле.
Шире ќђббђр — кљчле арыслан.
Шири — арыслан кеби.

I М. Ђхмђтќановныћ "Кыйссаи Сђкам" дастаны турындагы махсус мђкалђсе журналныћ њткђн санында басылган иде (Гасырлар авазы-Эхо веков. - 2006. - № 2. - Б. 173-179)
II «Кыйссаныћ» дђвамы журналныћ килђсе санында басылачак.

Љч кулъязма нигезендђ тђнкыйди текстны тљзњче,
аћлатмалар бирњче археограф,
филология фђннђре докторы
Марсель Ђхмђтќанов