2007 2

Яћалык эзлђњче режиссер

Та­тар те­атр сђн­га­те та­ри­хын­да ча­гыш­тыр­ма­ча аз ва­кыт эш­лђп, мил­ли ре­жис­су­ра њсе­ше­нђ си­зе­лер­лек зур љлеш керт­кђн шђ­хес­лђр са­наулы гы­на. Егер­мен­че ел­лар­да — Г. Де­ви­шев, уты­зын­чы­лар­да — Г. Ис­мђ­гый­лов, С. Бу­ла­тов, соћгырак ел­лар­да ан­дый шђхеслђр ара­сын­а Д. Си­ра­ќи­ев­ны да љс­тђп бу­ла­. Мђс­кђњ ху­до­жест­во те­ат­ры­ныћ Љчен­че сту­ди­я­сен­дђ тђр­би­я­лђн­гђн Го­мђр (Омар) Гыйм­ран улы Де­ви­шев ос­та­зы Е. Б. Вах­тан­гов рус сђх­нђ­сен­дђ баш­кар­ган ва­зи­фа­ны та­тар те­ат­рын­да њти. Мђгъ­лњм бул­ган­ча, Е. Б. Вахтан­гов њз иќа­тын­да тор­мыш дљ­рес­ле­ге, хис-ки­че­реш дљ­рес­ле­ге­нђ ни­гез­лђн­гђн К. С. Ста­нис­лавс­кий сис­те­ма­сы прин­цип­ла­рын, шарт­лы­лык­ка та­я­нып, В. Э. Ме­йер­хольд алып бар­ган эз­лђ­нњ­лђр бе­лђн бер­лђш­те­рђ. Ђ Г. Де­ви­шев исђ, њзе тђр­би­я­лђн­гђн ал­дын­гы рус ре­жис­су­ра сђн­га­те ка­за­ныш­ла­рын «та­тар те­ат­ры­ныћ атасы» Г. Ка­ри­ев мђк­тђ­бе традициялђ­ре­нђ ку­ша. Ђле­ге син­тез та­тар те­атр сђн­га­тендђ ал­га та­ба њсеш­не тиз­лђ­тњдђ ќит­ди бер этђр­геч хез­мђ­тен њти.
Г. Де­ви­шев Ка­зан­га эш­кђ 1924-1925 ел те­атр се­зо­ны ал­дын­нан ки­лђ. Бу чор­да­гы яћа икъ­ти­са­дый сђ­я­сђт шарт­ла­рын­да, Та­тарс­тан баш­ка­ла­сы мђ­дђ­ни як­тан си­зе­лер­лек ќан­ла­ну ки­че­рђ. Мил­ли те­атр сђн­га­те та­ри­хын­да бе­рен­че тап­кыр 1922 ел­да њз би­на­сын бул­ды­ру­га иреш­кђн Кы­зыл Ок­тябрь (хђ­зер Г. Ка­мал) исе­ме­ндђ­ге те­атр­да килђчђктђ нинди юл бе­лђн ба­ру ту­рын­да уй­ла­ну, эз­лђ­нњ­лђр ба­ра. Сульф та­раф­дар­ла­ры, та­тар те­атр тех­ни­ку­мы шђ­керт­лђ­ре мил­ли сђн­гать љчен яћа бул­ган шарт­лы-ме­та­фо­рис­тик те­атр прин­цип­ла­рын про­па­ган­да­лау­чы спек­такль-та­ма­ша­ла­рын бер-бер арт­лы тамашачыга тђкъ­дим итђ. Рус те­атр­ла­рын­да љр-яћа премь­е­ра­лар дљнья књ­рђ. Алар гы­на ќит­мђ­сђ, Мђс­кђњ­дђн ил књ­лђ­мен­дђ та­ныл­ган те­атр­лар гаст­роль­гђ ки­лђ. Ђй­тик, 1924 елныћ 9 маенда Ел­га аръ­я­гы эш­че­лђр мђ­дђ­ни­ят са­ра­ен­да њзе­нећ яћа сђн­гать казанышларын Форег­гер мас­терс­кое тђкъ­дим итђ1. 20-21 май­да опе­ра те­ат­рын­да МХАТ­ныћ љчен­че студи­я­се А. Ост­ровс­кий­ныћ «Дљ­рес­лек ях­шы, ђ бђ­хет ях­шы­рак», П. Меременыћ «Кла­ра Га­зуль те­ат­ры»2 23-27 май­лар­да шул ук те­атр­ныћ Љчен­че сту­ди­я­се Ф. Сол­ло­губ­ныћ «Роза­лар­дан би­зђк», А. Толс­той­ныћ «Ќњ­лђр Иван ту­рын­да ђки­ят», А. Анд­ре­ев­ныћ «Яшьлек», Ю. Бер­гер­ныћ «Су ба­су» џ. б. ђсђр­лђ­рен сђх­нђ­гђ ку­я3. К. С. Станис­лавс­кий, Е. Б. Вах­тан­гов, Б. За­ха­ва, Р. Си­мо­нов ке­бек ос­та­лар куй­ган бу спектакль­лђр­дђн соћ, 31 май — 3 июнь­дђ Зур дра­ма те­ат­ры би­на­сын­да Рес­пуб­ли­ка­ныћ ха­лык ар­тис­ты В. И. Да­вы­дов кат­на­шын­да Н. В. Го­голь­нећ «Ре­ви­зор», А. В. Су­хо­во-Кобы­лин­ныћ «Кре­чинс­кий ту­е» џ. б. ђсђр­лђр ба­ра. Ђ 15 июн­ьнђн Ка­зан­да бљ­тен дљнь­я­га та­ныл­ган би­ю­че Ай­се­до­ра Дунканныћ гаст­роль­лђ­ре баш­ла­на4.
Рес­пуб­ли­ка­ныћ те­атр эш­лђ­рен ќи­тђк­лђњ­че­лђр Г. Де­ви­шев бе­лђн, књ­рђ­сећ, Љчен­че сту­ди­я­нећ Ка­зан­да­гы гаст­роль­лђ­ре ва­кы­тын­да та­ныш­кан­нар­дыр. Та­ныш­лык ике як љчен дђ фай­да­лы бу­лып чы­га. Тиз­дђн Г. Де­ви­шев Кы­зыл Ок­тябрь исе­мен­дђ­ге те­атр­га нђњбђттђ­ге ре­жис­сер итеп эш­кђ ча­кы­ры­ла.
Г. Де­ви­шев кил­гђч, та­тар ре­жис­су­ра сђн­га­те њсе­ше­нећ яћа эта­бы баш­ла­на. Вахтангов сту­дия­сен­нђн соћ бе­раз ва­кыт Харь­ков­та И. Н. Си­нель­ни­ков труп­па­сын­да тђќ­ри­бђ туп­ла­ган5 ре­жис­сер та­тар те­ат­рына тор­мыш дљ­рес­ле­ге, ачык те­ат­раль­лек, гадилек, бар­лык су­рђт­лђњ ча­ра­ла­ры­ныћ аћ­ла­еш­лы­лы­гын џђм тљ­гђл­ле­ген эче­нђ ал­ган сђхнђ мђк­тђ­бе алып ки­лђ. Шу­ћа књ­рђ дђ, ул куй­ган спек­такль­лђр юга­ры те­атр культурасы, фор­ма тљ­гђл­ле­ге, фи­кер анык­лы­гы, тђр­тип, чис­та­лык бе­лђн ае­ры­лып торалар. Та­ма­ша­да кат­наш­кан бар­лык ар­тист­ларныћ мђќ­бњ­ри бер уен манера­сы, сђхнђ кић­ле­ген ќи­џаз­лау­ныћ мо­ћар­чы књ­рел­мђ­гђн алым­на­ры, шу­лай ук режис­сер Девишев­ныћ та­тар те­ат­ры љчен бик њк га­дђ­ти бул­ма­ган иќат йљ­зен бил­ге­ли­лђр. Аныћ сђх­нђ композици­я­лђ­рен­дђ бар нђр­сђ дђ ал­дан уй­лан­ган, ќи­ре­нђ ќит­ке­реп њтђл­гђн. Аларда режис­сер­ныћ кљч­ле их­ты­я­ры, нык ку­лы, дљнь­я­га, те­атр сђн­га­те­нђ џђм иќат процес­сын ќи­тђк­лђњ­че ро­ле­нђ ка­ра­шы гђњ­дђ­лђн­де­рел­гђн.
Г. Де­ви­шев куй­ган спек­такль­лђр­дђ, ђй­тер­сећ лђ, њзе­нећ књп­тљр­ле­ле­ге, ту­лы­лы­гы, хђт­та вак де­таль­лђ­ре бе­лђн чын тор­мыш ага. Лђ­кин та­ма­ша ба­ры­шын­да аныћ га­ди тормыш кы­на тњ­гел, бђл­ки те­атр су­рђт­лђњ ча­ра­ла­ры, ти­рђн хис­лђр, ачык буя­у­лар, шигъри­ят бе­лђн ба­е­тыл­ган, чын мђгъ­нђ­сен­дђ юга­ры сђх­нђ тор­мы­шы икђн­ле­ге књ­ре­нђ. Ти­рђн­нђн уй­лан­ган, ќен­тек­ле сђх­нђ­лђш­те­рњ пла­ны, аны ту­лы ки­леш спек­такль­дђ тормыш­ка ашы­ра бе­лњ, иќат про­цес­сын­да кат­на­шу­чы­лар­ныћ ба­ры­сы­на да бер­дђй катгый та­лђп­чђн­лек, та­ма­ша­­ныћ бар­лык ком­по­нент­ла­рын бер фи­кер­гђ буй­сын­ды­ра алу џђм баш­ка сый­фат­лар Г. Де­ви­шев­ны тиз ара­да Та­тарс­тан­ныћ бе­рен­че дђ­рђ­ќђ­дђ­ге режиссер­ла­ры рђ­те­нђ чы­га­ра­лар.
Г. Де­ви­шев­ныћ Кы­зыл Ок­тябрь исе­мен­дђ­ге те­атр­да бе­рен­че спек­такль­лђр љс­тен­дђ эш­лђњ чо­ры ае­рым кы­ен­лык­лар бе­лђн бђй­лђн­гђн. Мо­ћа ка­дђр бер­ка­дђр иркенерђк уйнарга љй­рђн­гђн ар­тист­лар бер­бљ­тен ан­самбль ки­рђк­ле­ге та­лђ­бен бик њк ис­кђ алып бетер­ми­лђр. Яшь ре­жис­сер њзе­нђ ге­нђ хас кат­гый­лык бе­лђн го­му­ми мђн­фђ­гать­не ал­га куяр­га ки­рђк­ле­ген ис­кђр­тђ, хис-ки­че­реш, фан­та­зи­я­не дђ ки­рђк ка­дђр џђм ти­еш­ле урын­да гы­на кул­ла­ну бу­ры­чын алга чыгара. Бил­ге­ле, аныћ бу та­лђп­лђ­ре бљ­тен ар­тист­лар тарафын­нан да кабул ителми. Ђм­ма то­ра-ба­ра алар ре­жис­сер та­лђп­лђ­ре­нећ дљрес­ле­ген та­ныр­га мђќ­бњр бу­ла­лар6.
Кы­зыл Ок­тябрь исе­мен­дђге театрда Г. Де­ви­шев­ныћ бе­рен­че эш­лђ­ре њк башкалардан сђн­гать­чђ эш­лђ­не­ше, куль­ту­ра­сы, сђх­нђ­нећ ић соћгы тех­ник мљмкинлеклђрен кул­ла­ну бе­лђн ае­ры­лып то­ра. «Пос­та­нов­ка­га кил­сђк — бе­рен­че пђрдђнећ со­ћы­на та­бан — ђй­лђ­неп кит­кђн тђ­гђр­мђч­лђр, тњ­бђн­дђ ма­ши­на­лар бњлекчђсенећ гљр­лђ­ве, љс­тђн узып кит­кђн чу­ен чи­лђк­тђ­ге эре­гђн кып-кы­зыл ме­талл, љргеч­ле мич­тђн си­бел­гђн чат­кы­лар... язып књр­сђ­тђ ал­мас­лык за­вод сим­фо­ни­я­се тудыралар, — дип яза К. Нђќ­ми Е. Кар­пов­ныћ «Эш­че­лђр бис­тђ­се» ђсђ­ре бу­ен­ча Г. Девишев куй­ган бе­рен­че спек­такль­не ка­ра­гач. — Бу пос­та­нов­ка та­тар те­ат­ры­ныћ шах­та, дом­на, де­по, су­гыш кыр­ла­ры... та­гын ђл­лђ кай­лар­да бар­ган тор­мыш обс­та­нов­ка­сын ясарга кљ­че ќит­кђн­ле­ген књр­сђ­тђ»7.
«Яшь режис­сер Г. Де­ви­шев­ныћ «Эш­че­лђр бис­тђ­се» ућыш­лы­лык ягын­нан та­тар сђх­нђ­се­нећ ић ях­шы спек­так­ле дип бђ­я­лђ­нер­гђ хак­лы,— дип, ђй­тер­сећ лђ, К. Нђќ­ми баш­ла­ган фи­кер­не дђ­вам итђ язу­чы Ш. Ус­ма­нов8.
Чын­нан да, КЭМСТ рђссамы К. Че­бо­та­рев­ныћ та­лант­лы сђх­нђ би­зђ­ле­ше, К. Шамил, Н. Ара­по­ва, Ка­мал III, М. Вђ­ли­шин ке­бек ар­тист­лар­ныћ ил­џам­лы уе­ны, режиссер Г. Де­ви­шев­ныћ та­ма­ша­да тљр­ле љлеш­лђр­не бер-бе­ре­нђ бђй­лђњ џђм бер­лђш­те­рњ сђлђ­те спек­такль­нећ бљ­тен­ле­ген, ућы­шын тђэ­мин итђ.
Г. Де­ви­шев эш­кђ ке­реш­кђн ел­лар­да Кы­зыл Ок­тябрь исе­мен­дђ­ге те­атр­да кол­лек­тив ба­ры тик бер се­зон­га гы­на туп­ла­на. Се­зон тђ­мам­ла­нып, тљ­зел­гђн ки­ле­шњ­лђр­нећ ва­кы­ты чыккач, ќђй­ге чор­га ар­тист­лар тљр­ле як­лар­га та­ра­ла­лар. Ал­да­гы ел­га баш­ка­ру­чы­лар соста­вы да, ре­жис­сер­лар да, хђт­та ди­рек­тор џђм аныћ яр­дђм­че­лђ­ре дђ љр-яћа­дан билгелђнђ­лђр. Та­би­гый, бу тђр­тип ре­жис­сер­лар­га ре­пер­ту­ар сђ­я­сђ­тен, ар­тист­лар арасын­да про­фес­си­о­наль тђр­бия эш­лђ­рен сис­те­ма­лы рђ­веш­тђ алып ба­рыр­га ко­ма­чау­лык итђ. Егер­ме кеше­лек иќат кол­лек­ти­вы (ђле бу сан­га баш џђм нђњ­бђт­тђ­ге ре­жис­сер­лар да ке­рђ) се­зон дђ­ва­мын­да шак­тый ућыш­лы эш­ли, та­ма­ша­чы­лар игъ­ти­ба­рын ќђ­леп итђр­лек спектакльлђр сђх­нђ­гђ чы­га­ра. Алар ара­сын­да яшь ре­жис­сер куй­ган «С­тень­ка Ра­зин» (В. Ка­менс­кий) спек­так­ле дђ бар.
Ал­да­гы 1926 ел — та­тар те­ат­ры­ныћ 20 ел­лык юби­лей елы. Бу се­зон љчен баш режис­сер итеп бил­ге­лђн­гђн К. Тин­чу­рин ар­тист­лар сос­та­вын та­тар сђх­нђ­се­нећ М. Мутин, З. Сол­та­нов, Б. Тар­ха­нов, Г. Бол­гарс­кая, Ф. Ильс­кая, Н. Ара­по­ва ке­бек та­ныл­ган сђх­нђ ос­та­ла­рын­нан џђм ић љмет­ле яшь­лђр­дђн тљ­зи. Чи­рат­та­гы ре­жис­сер­лар итеп Г. Деви­шев џђм М. Мђџ­ди­ев, баш рђссам итеп П. Бень­ков, 17 му­зы­кант­тан тљ­зел­гђн оркестр­ныћ ќи­тђк­че­се итеп С. Сђй­дђ­шев бил­ге­лђ­нђ. Нык­лап ђзер­лђн­гђн се­зон дђвамында, њзен та­тар сђх­нђ­сен­дђ ин­де шак­тый ир­кен сиз­гђн, Г. Де­ви­шев бер-бер арт­лы куйган ике спек­такль ќђ­мђ­гать­че­лек­нећ игъ­ти­ба­рын ае­ру­ча ќђ­леп ит­кђн. «Бы­ел­гы сезонда кай­бер пос­та­нов­ка­лар ае­ру­ча књз­гђ бђ­ре­лер­лек иде. Та­лант­лы, яшь џђм сђх­нђ тео­ри­я­се бе­лђн та­ныш ре­жис­сер­лар­дан Го­мђр Де­ви­шев­ныћ “Рас­пу­тин пат­ша­лы­гы”... аеру­ча ис­кђ алы­ныр­га ти­еш­ле ућыш­лы пос­та­нов­ка­лар­дан иде, — дип яза яшь те­атр тђнкыйть­че­се М. Пар­син. — Го­мђр Де­ви­шев­ныћ постановка­ла­ры ту­ла­ем ал­ган­да да отыш­лы њт­те­лђр. Сан ягын­нан алып ка­ра­ган­да, быелгы баш ре­жис­сер џђм те­атр­ны ях­шы ќи­тђк­лђп чык­кан ди­рек­тор Кђ­рим Тин­чу­рин љс­те­нђ бар­лык пос­та­нов­ка­лар­ныћ 24 е тљшкђн бул­са, Го­мђр Де­ви­шев ќил­кђ­се шул ук 68 пос­та­нов­ка­ныћ 21 ен књ­тђр­де. Девишев­ныћ пос­та­нов­ка­ла­ры­ныћ књ­бе­се без­нећ тормышы­быз­га чит бул­ган ђсђр­лђр­дђ бул­ды. Де­ви­шев пос­та­нов­ка­ла­рын­да­гы яћа­лык, тырыш­чан­лык, эз­лђ­нњ­чђн­лек џђм осталык­лар бул­ган­лы­гын та­гын бер кат ка­бат­лый­быз»9.
Рес­пуб­ли­ка­дан чит­тђ, та­тар­лар аз яшђ­гђн мо­хит­та њс­кђн Г. Де­ви­шев тђњ­ге ел­лар­да, кыз­га­ныч­ка кар­шы, та­тар те­лен ка­мил бел­ми. Шун­лык­тан аћа иќат матери­а­лы бу­лып књп оч­рак­та рус џђм баш­ка тел­лђр­дђн тђр­ќе­мђ ђсђр­лђр хез­мђт итђ. 1925-1926 ел сезонын­да шу­ћа књ­рђ дђ Н. В. Го­голь­нећ «Ре­ви­зор», А. Н. Толс­той џђм П. Е. Щеголеваныћ «Рас­пу­тин пат­ша­лы­гы» пье­са­ла­ры бу­ен­ча ку­ел­ган спек­такль­лђр аныћ бу се­зон­да­гы ић отыш­лы эш­лђ­ре бу­лып чы­га­лар.
Егер­мен­че ел­лар­да бљ­тен ил бу­ен­ча књп те­атр­лар­да бар­ган «Рас­пу­тин пат­ша­лы­гы» «бо­е­ви­гы» ул чор­ныћ юга­ры сђн­гать ђсђр­лђ­ре рђ­те­нђ кер­тел­ми. Ђм­ма, Г. Де­ви­шев фикерен­чђ, пь­е­са бик кыйм­мђт­ле бер сый­фат­ка ия. Пат­ша га­и­лђ­се ђџел­лђ­ре тормышыныћ ђле­гђ ка­дђр књп­лђр­гђ мђгълњм бул­ма­ган як­ла­рын ачу­чы са­рай хро­ни­ка­сы Рас­пу­тин ро­лен баш­ка­ру­чы ар­тист­ка бик зур мљм­кин­лек­лђр ача. Озак уй­ла­ган­нан соћ режис­сер бу роль­не пь­е­са­ны тђр­ќе­мђ ит­кђн З. Сол­та­нов­ка тап­шы­ра. Рас­пу­тин­ныћ гай­ре та­би­гый кљч­лђр бе­лђн бђй­лђ­не­ше ту­рын­да ха­лык ара­сын­да кић та­рал­ган фи­кер­лђр­не кире ка­гып, та­ныл­ган ар­тист џђм яшь ре­жис­сер аны га­дђт­тђн тыш акыл­лы џђм ча­ма­сыз хђй­лђ­кђр га­ди ха­лык вђ­ки­ле итеп шђ­рех­ли­лђр. Мон­да ак­тер­ныћ мђ­џа­бђт гђњ­дђ­се, фи­зик кљ­че џђм ти­рђн књк­рђк та­вы­шы да об­раз фай­да­сы­на уй­ный. Ар­тист џђм режис­сер алар яр­дђ­мен­дђ та­би­гать та­ра­фын­нан ис­кит­кеч зур та­лант, фи­кер­лђњ сђ­лђ­те, га­ќђ­еп темперамент бе­лђн юмарт бњ­лђк­лђн­гђн ба­џа­дир­лар­ча гай­рђт­ле ир ке­ше об­ра­зын тудыралар. Лђ­кин та­би­гать бњ­лђк­лђ­ре из­ге те­лђк, ях­шы эш­лђр­гђ тњ­гел, бђл­ки ба­ры њз мђн­фђ­гать­лђ­ре­нђ ге­нђ юнђл­де­рел­гђн­гђ, ка­џар­ман џђ­ла­кђт ки­че­рђ... Те­атр тђн­кыйть­че­се бил­ге­лђп њт­кђн­чђ, З. Сол­та­нов бу роль­не ќђ­е­леп, рђ­хђт­лђ­неп, сђх­нђ­не ту­ты­рып уй­ный. Об­раз­ны дљ­рес шђ­рех­лђњ­не дђ тђн­кыйть­че ба­ры тик З. Сол­та­нов хез­мђ­те дип ке­нђ ка­рый. Ућыш­лы­лар рђ­тен­дђ М. Ку­гу­ше­ва (Вы­ру­бо­ва), Ка­мал III (Юсу­пов), Х. Сђ­лим­ќа­нов (Сима­ко­вич), Ш. Ша­мильс­кий (Ни­ко­лай II), К. Ша­мил (Ко­пей­кин) эш­лђ­ре бил­ге­лђп њтелђ10.
Н. В. Го­голь­нећ њлем­сез «Ре­ви­зор» ко­ме­ди­я­сен сђх­нђ­лђш­тер­гђн­дђ Г. Де­ви­шев њз ал­ды­на баш­ка тљр­лерђк мак­сат куя. Њзе юга­ры клас­си­ка ђсђр­лђ­рен­дђ тђр­би­я­лђн­гђн­гђ­ме, мил­ли сђх­нђ­нећ яшь кљч­лђ­рен дљнья дра­ма­тур­ги­я­се њр­нђк­лђ­рен­дђ тђр­би­я­лђњ мљм­кин­ле­ге књп­тђн­нђн кы­зык­сын­дыр­ган бу­ла аны. Ул хак­лы рђ­веш­тђ бљ­ек ђдип­лђр иќа­ты бе­лђн якын­нан та­ны­шу­ны яшь ар­тист­лар­ныћ мљм­кин­лек­лђ­рен ачу, дљнь­я­га ка­раш­ла­рын кићђйтњ љчен ић дљ­рес юл дип са­ный. Пат­ша Рос­си­я­се­нећ шђ­хес­кђ кар­шы юнђл­де­рел­гђн тђр­тип­лђ­рен, «дућ­гыз чы­рай­ла­рын», «њ­ле ќан­на­рын» фаш итњ бу­ры­чы да, ђл­бђт­тђ, чит­тђ кал­мый. Шу­лай да тђр­бия мак­са­ты ал­гы план­га чы­га. Хлес­та­ков ро­лен баш­кар­ган Ка­мал III ис­тђ­лек­лђ­рен­нђн књ­рен­гђн­чђ, ре­жис­сер­га ак­тер­лар­ны бар нђр­сђ­гђ — њз-њзен то­ту тђртип­лђ­ре­нђ, сљй­лђ­шњ, йљ­реш-то­рыш­ка, кос­тюм йљр­тњ ма­не­ра­ла­ры­на ка­дђр љй­рђ­тер­гђ ту­ры ки­лђ. «К­лас­сик ђсђр­лђр­не сђх­нђ­гђ куй­ган­да без ар­тист­лар­га Гомђр агадан каты гына элђгђ иде, — дип искђ ала Камал III. — Ничек сђхнђдђ йљрергђ, матур хђрђкђтлђр ясарга, хђтта кашык-чђнечке-пычакны ничек тотуга кадђр љйрђтте. Хлестаков ролен хђзерлђгђндђ мин бу яктан Гомђр агадан аеруча зур ярдђм алдым»11. Г. Девишев шулай ук артистлардан фикер ачыклыгы белђн бер рђттђн хис-кичереш дљреслеген џђм тулылыгын, образга хас тышкы њзенчђлекле якларны џђм аерымлыкларны кызыклы џђм калку књрсђтелњен талђп итђ12.
Тормыш-кљнкњреш дљреслеге, хис-кичереш хаклыгы кануннарында чишелгђн спектакль театр тђнкыйте тарафыннан шактый тыенкы каршы алына — макталмый да, каршы, тискђре фикер дђ ђйтелми. Њз вакытында ул шућа књрђ рецензиясез дђ кала. Ђмма тамашачы аны яратып карый. Сезон дђвамында ул шул чор љчен шактый књп — 4 мђртђбђ кабатлана џђм ђйбђт кенђ керем бирђ. Бу књренешне ике тљп роль — Хлестаков (Камал III) џђм Городничий (З. Солтанов) рольлђренећ ућышлы башкарылуы белђн аћлатып буладыр. Камал III гђ роль шактый зур кыенлык белђн бирелђ. Моћа кадђр уйнаганда џђр сњзен уйлап сљйлђргђ, џђр адымын њлчђп атларга књнеккђн салмак артистка Хлестаков образы љчен кирђк булган импровизацион ќићеллекне табу авыр эш була. Ђмма режиссер белђн актерныћ тырышлыгы ќићђ, персонаж љчен кирђк булган сыйфатлар њзлђштерелђ. Городничий ролендђге З. Солтановка да шактый књп кљч куярга туры килђ. Ул режиссер ярдђмендђ героеныћ хамелеон шикелле бик тиз арада кыяфђтен њзгђртњ, кирђк булса моментында бњрегђ, тљлкегђ, хђтта куркак куянга ђверелђ алу сђлђтен књрсђтђ, кинђт бер халђттђн икенче халђткђ књчњ нюансларын, психологиясен эзли џђм таба.
1927 елныћ 1 февралендђ њз телђге белђн эштђн киткђн К. Тинчурин урынына Г. Девишев Татар дђњлђт академия театрыныћ (20 еллык юбилей ућае белђн коллективка «академия театры» дђрђќђсе бирелђ) баш режиссеры итеп билгелђнђ. Бу вакытка инде ул, татар сђхнђсен шактый тирђннђн љйрђнђ, аныћ ућай, яки ќитешмђгђн якларын яхшы белђ. Књпъяклы сђлђт иясе буларак, ул њзен театр сђнгатенећ тљрле љлкђлђрендђ сынап карый. Спектакльлђр куя, рђссам буларак аларны ќиџазлый. Аныћ кайбер ђсђрлђр љчен эшлђнгђн макетлары 1925 елда Казанда Татарстан художниклары ассоциациясенећ дњртенче књргђзмђсендђ џђм 1927 елда СССР халыклары сђнгате књргђзмђсендђ Мђскђњдђ дђ књрсђтелђ13.
Артист буларак Девишев тљрле характерлы иќтимагый каџарман рольлђрендђ чыгыш ясый. Аларныћ ић ућышлылары рђтендђ поручик Байчурин («Адашкан кыз», Ф. Бурнаш), Искђндђр («Сафура», Ђ. Таќетдин-Рахманкулов), Рђњф («Мансуровлар гаилђсе», Г. Минский), Рљстђм («Дим буенда», С. Ќђлал) рольлђрен књрсђтергђ була. Европа тђрбиясе алган бу белемле, зыялы яшьлђр Г. Девишевныћ иќат шђхесенђ якын торалар. Аныћ иќатын баштан ук књзђтеп барган М. Парсин бу турыда болай дип яза. «Уйнаучыларга килгђндђ Поручик ролен талантлы яшь режиссерыбыз Девишев башкарды. Без Девишевны сђхнђдђ бик сирђк књрђбез. Ул њзен бик иркен тотып, џђрбер сњз џђм хђрђкђтлђрен мыскаллап њлчђгђн кебек мизанлап, поручикларча зур вђкарь белђн уйнады џђм њзендђ зур сђхнђ кљче барлыгын књрсђтте. Тик аныћ тавышы-сљйлђве генђ акрынрак иде. Девишевныћ моннан соћ да шундый рольлђрдђ чыгуын кљтђбез»14.
Артист профессиясенећ техника џђм технологиясен, сђхнђ бизђлеше кануннарын нечкђлеклђренђ кадђр белњ, югары театраль культура џђм кић мђгълњматлы булу Г. Девишевка режиссерлык эшендђ зур ярдђм итђ. Ђсђрне сђхнђгђ куярга алынганда ул инде џђр нђрсђнећ ничек буласын џђм аћа ирешњ љчен нилђр эшлђргђ икђнен тљгђл белђ. Республиканыћ йљзе булган ић зур коллектив белђн ќитђкчелек итђргђ алынганда ул аны кай юнђлештђ, ничек алып барасын бик яхшы књз алдына китерђ.
1927-1928 ел сезонын ачканда театрныћ ђле књптђн тњгел генђ билгелђнгђн директоры Ф. Бурнаш, газета битлђрендђ коллективныћ яћа сезонга љр-яћа сђнгать советы ќитђкчелегендђ керњен хђбђр итђ џђм, ић мљџиме, аныћ программасын игълан итђ: алга таба да театр реализм юнђлешендђ, академик стильдђ иќат итђчђк. Ђмма бу экспериментлар, яћалык эзлђњ, алдынгы эш методлары куллану булмый дигђн сњз тњгел. Сезон дђвамында шартлы реализм нигезендђ берничђ спектакль кую књз алдында тотыла15.
Табигый, ђйтелгђннђрнећ барысы да театрныћ баш режиссеры белђн килештерелгђн, алай гына да тњгел бергђ уйланган дигђн сњз. Моныћ шулай икђнен Г. Девишевныћ 1928-1929 ел сезоны алдыннан икенче бер газетага биргђн интервьюсы раслый16.
Шулай итеп реалистик юнђлеш, реалистик режиссура. Билгеле, реализм хђзер яки алдагы елда гына сайланган юнђлеш тњгел. Г. Девишев аны инде Вахтангов студиясендђ укыган елларда ук њз кыйбласы иткђн була, татар театры сђхнђсендђге моћа кадђрге бљтен эшчђнлеге, куйган барлык спектакльлђре дђ шуны дђлилли.

 Г. Кутуйныћ «Балдызкай» исемле пьесасыннан бер књренеш.
1925 ел.

Б. Лавренев. «Разлом» драмасының IV пәрдәсеннән күренеш. 1978 ел.

Баш режиссер вазифасына Г. Девишев иќади шђхес буларак тулысынча формалашкан хђлдђ, хђтта К. Тинчурин кебек зур тђќрибђле режиссер белђн ярышыр дђрђќђгђ ќиткђч килђ. 1926-1927 ел сезон нђтиќђлђре турындагы мђкалђсендђ Ф. Бурнаш К. Тинчурин куйган спектакльлђр 29, ђ Г. Девишев куйганнар 30 тапкыр баруы турында яза. Бу факт њзе генђ дђ књп нђрсђ турында сљйли. Шул ук мђкалђдђ Ф. Бурнаш бу ике режиссерныћ эш методларын чагыштыра џђм аларныћ икесенећ дђ бер њк реалистик юнђлеш тарафдарлары икђнен ђйтђ. Тик режиссерларныћ берсенђ (К. Тинчурин) чиклђнгђн реализм якын булса, икенчесенђ эзлђнњ, яћалыкка омтылу хас — аныћ реализмы шартлылык белђн баетылган17.
Г. Девишевныћ Ф. Бурнаш тарафыннан дљрес тотып алынган иќат њзенчђлеклђре театрныћ алдагы эшчђнлегендђ чагылыш таба. Эзлђнњ рухы ић башта репертуарга кагыла џђм Девишев ќитђкчелек иткђн елларда ђле моћа кадђр татар сђхнђсендђ бљтенлђй књрелмђгђн авторлар мђйданга чыга: Р. Лотар («Тђхеттђ шут»), Ђбњ Сђгыйть («Сђхрђ кызы»), А. Деннери џђм Кермон («Ике ятимђ»), Б. Лавренев («Разлом»), Д. Фурманов («Фетнђ») џђм башкалар. Яшь милли драматургия дђ кыю рђвештђ сђхнђгђ атлый. Баш режиссер куюында Ђ. Таќетдин-Рахманкуловныћ «Килмешђк», «Сафура», Г. Кутуйныћ «Балдызкай», Г. Минскийныћ «Мансуровлар гаилђсе», Р. Яхинныћ «Урман кызы», М. Зђетовныћ «Ханбикђ», Ш. Ганиевныћ «Сњнмђс йолдызлар», Џ. Такташныћ «Иртђнге матурлык», Н. Исђнбђтнећ «Пикњлђй Шђрђфи» кебек ђсђрлђре шактый зур ућыш белђн бара. Инде танылган драматурглар да театрга яћа ђсђрлђр алып килђлђр. Ф. Бурнашныћ «Адашкан кыз», К. Ђмиринећ «Тимер ага», Ш. Камалныћ «Ут», Ф. Сђйфи Казанлыныћ «Зђкуан мулла шђќђрђсе» пьесалары шул елларда язылган џђм тамашачыга тђкъдим ителгђннђр. Г. Девишев кыска гына вакытта репертуарны тулысынча њзгђртњгђ ирешђ, яћарта.
Баш режиссерны театр сђхнђсенећ техник мљмкинлеклђре канђгатьлђндерми. Тиздђн аныћ инициативасы белђн сђхнђ уртасына ђйлђнђ торган тњгђрђк мђйданчык урнаштырыла џђм эшлђтелђ башлый. Моћа кадђр кулланылган бертљрлерђк павильон декорациялђрдђн сђхнђ мђйданын љч њлчђмле архитектура-тљзелеш юлы белђн чишњгђ књчелђ. Театрда рђссам П. П. Беньков урынын белеме буенча архитектор П. Т. Сперанский ала.
Ђлбђттђ, бу њзгђрешлђр Татар дђњлђт академия театры спектакльлђренећ сыйфатында, тышкы бизђлешендђ чагылыш таба. Алар форма ягыннан књп тљрлерђк, тљгђлрђк џђм ќыйнаграк булалар. Артистлар уенында геройларныћ эчке дљньясын ачу тирђнђя. Сђхнђ сурђтлђњ чаралары арасында психологик яктан акланган атаклы «Девишев паузалары» урын ала. Музыка, яктырту алымнары да спектакль тукымасында њз дђрђќђсенђ куела.
Узган елларныћ кайбер театр эшлеклелђре Г. Девишев турында бары тик аныћ љчен матурлык тљшенчђсе ић алгы урында булган режиссер-эстет буларак фикер йљртђлђр. Моныћ љчен аны шактый кискен гаеплђгђн чорлар да була18. Чыннан да Г. Девишев спектакльлђре форма матурлыгы, бар нђрсђнећ њз урынында, ќиренђ ќиткереп эшлђнње белђн аерылып торалар. Књп кеше катнашкан халык сђхнђлђре куеламы, яки берничђ персонаждан гына торган эпизод чишелђме, аныћ игътибар њзђгенђ даими рђвештђ образларныћ ишарђ, хђрђкђт, пластикасы, нђфислеге куела. Халык сђхнђлђрендђ тљрле тљслђрдђн торган аерым группалар тљзелђ. Линия тљзеклеге џђм композиция бљтенлеге бу режиссер љчен соћ дђрђќђдђ мљџим џђм кыйммђтле категориялђр. Ђйе, бу шулай. Ђмма Г. Девишев ић-ић беренче планга булачак спектакльнећ идея эчтђлеген, ђсђр ярдђмендђ халыкка ђйтелђчђк тљп фикерне ачуны куя. Бу ић мљџиме. Ђ калган бар нђрсђ, никадђр кыйммђтле булса да, икенчел. Ђлеге максатка образларны психологик яктан ќентекле нигезлђњ дђ хезмђт итђ. Г. Девишевныћ ић яхшы сђхнђ композициялђре нђкъ ђнђ шул кеше психологиясен, характер њзенчђлеклђрен тирђннђн ачу белђн дђ кызыклы.
1926-1927 ел сезонында Г. Девишев Казанныћ мђдђни тормышын шаулаткан ике спектакль чыгара. Г. Кутуйныћ «Балдызкай» комедиясе, сезон барышында ић књп тапкыр (7) уйнала џђм зур популярлык казана19. Р. Лотарныћ «Тђхеттђ шут» ђсђре буенча эшлђнгђн «Сарай серлђре» соћгы еллардагы тђрќемђ пьесалар нигезендђ куелган ић яхшы спектакль дип бђялђнђ20.
Мещанлыкныћ кљче, яшђњчђнлеге темасы ул чорда ук милли театр љчен яћалык булмый. Шул темага узган сезоннарда гына барган К. Тинчуринныћ «Нђни абый», К. Ђмиринећ «Печђн базары», «Казан кызы» ђсђрлђрен ђле тамашачы яхшы хђтерли торган була. Ђгђр Г. Кутуй пьесасында бары тик шул проблема гына чагылса, ихтимал, ул Г. Девишевны кызыксындырмас та иде. Мещанлык, азгынлыкны фаш итњ белђн бергђ биредђ автор ќђмгыять тормышында ђле яћа гына туып килгђн љр-яћа књренешне — моћа кадђр изелгђн дип саналган татар хатын-кызларында социаль активлык, њзаћ уяну процессын яктырта. Пьеса режиссерны нђкъ ђнђ шул ягы белђн њзенђ ќђлеп итђ, ђ њзђктђ торган кљчле характерлы, актив, бар нђрсђгђ њз фикере булган, ирлђр белђн бертигез дђрђќђдђ иќтимагый мђсьђлђлђр чишњдђ катнашкан Рабига образы (аны спектакльдђ М. Кугушева уйный) татар сђхнђсендђ ачыш буларак кабул ителђ.
Сакланып калган фоторђсемнђргђ караганда, режиссер бу спектакльдђ татар театры љчен традицион сђхнђ бизђлеше тљреннђн китђргђ омтыла. Сђхнђнећ бљтен кићлеген диярлек алып торган баскыч њзђккђ куела. Артист Мљхђммђт (С. Айдаров) џђм аныћ хђлђл ќефете яшђгђн икенче катка менђ торган бу баскыч режиссерга књп тљрле мизансценалар корырга, уен љчен сђхнђ идђнен, икенче кат мђйданчыгын џђм баскычныћ њзен кић кулланырга мљмкинлек бирђ. Ђлбђттђ, горизонталь, вертикаль буенча њзгђреп торган мизансценалар тамашаны тагын да дђртлерђк, кызыклырак итђ. «Режиссер Гомђр Девишевныћ ниндидер аерым њз стиле бар. Сђхнђ бизђлешендђ тирђн милли мотивларны куллану сђбђпле бик кыйммђтле стиль. Г. Девишевка шулай ук эчке хислђргђ бирелњчђнлек џђм тљслђр, яктылыкны бик нечкђ сиземлђњ хас», — дип яза «Балдызкай»ны караганнан соћ тђнкыйтьче Ф. Саллави21. Чынлап та, музыкаль яктан С. Сђйдђшев тарафыннан баетылган спектакльдђ вакыты белђн ихлас лирик хислђр, вакыты белђн тирђн драматизм љстенлек ала. Баштан ахырга кадђр сњрелмђс кызыксыну белђн каралган тамаша барышында артист, режиссер, актив газета хђбђрчесе Ђ. Мђќитов њзенчђлекле књзђтњ ясый. «Татар театрында књп уйналу ягыннан “Балдызкай” пьесасы беренче урынны алды. — дип яза ул. — “Балдызкай” уйналганда бљтен залда каты кљлњ 23, ярым кљлњ 29, тынлык — бирелеп тыћлау 16, кызгану 1, уен барганда шау-шу юк. Барлыгы 69 реакция булып, аерым пђрдђлђргђ бњлгђндђ 17 ярымшар туры килђ. Бу нђрсђ пьесаныћ яхшы ук ућышлы, караучыны ялыктырмый, баштан ахырга кадђр тигез, књтђренке тонда баруын књрсђтђ»22.
Бу юлы да Г. Девишев спектакль љчен яхшы башкаручылар ансамбле тудыруга ирешђ. «Пьеса менђ дигђн итеп уйналды, — дип фикерен дђвам итђ Ф. Саллави. — Бигрђк тђ Кугушеваныћ (Рабига) тљптђн уйланган нђфис уенын билгелђп узасы килђ. Айдаров (Мљхђммђт) џђм Кушловская (Гљлшат) талант џђм баш июченећ онытылмас типларын тудырдылар. Гыйрфан ролендђге яшь артист Камал III њзенећ ић яхшы образын иќат итте. Кечкенђ кибет џђм зур хатын хуќасы Хђсђн ролендђ Уразиков аерым тора. Бу характерлы артист инде берничђ сезон дђвамында татар сђхнђсен бизђп килђ. Булатова (Хђмдия), Таќдарова (Маша) џђм Рђхмђтуллина (Хђсђннећ хатыны) њз рольлђрен ућышлы гына башкардылар»23.
Г. Девишевныћ 1926-1927 ел сезонындагы икенче спектакле «Сарай серлђре» дђ артистларныћ ућышлы образларына бай була. Бу ђсђрдђ танылган осталар белђн бергђ ђле књптђн тњгел генђ Татар театр техникумын тђмамлап чыккан яшь артистлар да катнаша. Биредђ инде режиссерныћ кемнђр белђн књбрђк шљгыльлђнњен аћлау кыен тњгел. Ђйе, Х. Сђлимќанов, З. Закиров, Х. Кђтиев кебек ќаваплы рольлђр башкаручы яшь артистларны ансамбльдђн аерылмаслык хђлгђ китергђнче, режиссерга књп кљч тњгђргђ туры килђ. Театр тђнкыйтьчелђренећ рецензиялђрендђ ић элек бу артистларныћ исемнђре аталу Г. Девишевныћ хезмђтенђ дђ бђя дигђн сњз24.
Књплђрнећ бертавыштан бђялђњлђренђ караганда, спектакльнећ ић зур ућышы — Ш. Шамильский иќат иткђн Арлекин образы. Ђле књптђн тњгел генђ татар сђхнђсе љчен этап саналган ат карагы Мићлегали образын («Зђћгђр шђл», К. Тинчурин) иќат иткђн артистка Арлекин ролендђ кљчле техника, сњзне осталарча куллану, мавыктыру сђлђте кирђк була. Чљнки режиссер спектакльнећ эчтђлеген, ђйтђ торган фикерен ић элек шушы образ аркылы уздыра. Табигый, беркадђр самими рђвештђ артистныћ власть иялђреннђн љстенлеген раслаучы инкыйлаб елларында, бик књп театрларда куелган пьесаныћ кимчелеклђрен дђ књргђн, тарихка китеп баруын да аћлаган режиссер. Тик ул режиссер њз алдына куйган ике мђсьђлђне чишђргђ ућай була: ђле яћа гына театрга килгђн артистларныћ сђлђтлђрен ачу, аларны эш белђн сынау џђм татар сђхнђсенећ ић зур осталарыныћ берсе Ш. Шамильский талантыныћ яћа якларын књрсђтњ. «Кызыл Татарстан» газетасы битлђрендђ басылган рецензиядђн књренгђнчђ, Г. Девишев њзе телђгђн нђтиќђгђ ирешкђн дияргђ була.
Рецензия авторы Ђ. Мђќитов, Г. Девишевныћ режиссура сђнгатендђге кайбер сыйфатларын да ачыклап китђ. Ић беренче планга ул режиссерныћ аналитик фикерлђњ сђлђтен куя. Бу чыннан да шулай. Ђсђрне куярга алынганчы Г. Девишев аны бик ќентеклђп љйрђнђ, отышлы џђм ќитешмђгђн якларын њлчи. Тикшерњ, анализлау нђтиќђсендђ спектакльнећ ућышлы чыгуына ышангач кына эшкђ тотына.
Ђ. Мђќитов шулай ук Г. Девишевныћ булачак тамашада кечкенђ генђ детальлђрне дђ исђпкђ алуын, аларны зурайтып бер бљтенгђ ђйлђндерњен, тљп фикер тирђсендђ берлђштерњен ђйтеп китђ. Театр тђнкыйтьчесенећ бу сњзлђре дђ дљрес. Ђйе, Г. Девишев куйган спектакльлђр композиция бљтенлеге, тљзеклеге белђн аерылып торалар. Ђ. Мђќитов режиссерныћ сђхнђ сурђтлђњ чаралары белђн осталарча идарђ итњен билгели џђм ассызыклап, беркадђр тискђре тљсмер белђн, аныћ матурлыкка, эстетик зђвыклыкка омтылышын књрсђтђ. «...Ул бљтен кљче белђн эстетикага барырга тырыша, — ди ул. — Девишев станок, сукнолардан файдаланса да, аларны бер яћалык кертњ, ђсђрнећ барышы, артист уены белђн бђйлђњ љчен тњгел, бђлки матурлык — бизђклђњ, оригинальлек кылу, тормыштагы књренешлђрне тљрлелђндереп бирер љчен генђ файдалана»25.
Бу соћгы фикер ућаеннан матурлык тљшенчђсенећ Г. Девишев режиссурасында бервакытта да тљп максаты тњгел, бђлки ђсђрнећ фикерен ачу љчен бер чара гына булып торганлыгын алдарак та ђйттек.
«Сарай серлђре» спектаклендђ, Г. Девишев ђле моћа кадђр татар театрында очрамаган сурђтлђњ алымы куллана — вакыйгалар барышы белђн акланган логик паузаларга ул музыка кертђ. Музыкаль булмаган ђсђрдђ музыка куллану, џичшиксез, спектакльне баета џђм сђнгать ђџеллђре тарафыннан њзенђ књрђ бер ачыш буларак кабул ителђ26.
Г. Девишев театр белђн ќитђкчелеккђ Октябрь инкыйлабыныћ 10 еллык бђйрђм елында алына. Ул вакыттагы катгый талђп буенча коллектив бу датаны аерым спектакль белђн билгелђп њтђргђ тиеш була. Театр репертуарында юбилейга багышланган ике спектакль — тљрек язучысы А. Хђмиднећ «Џинд кызы» џђм Ф. Бурнашныћ «Адашкан кыз» ђсђрлђре барлыкка килђ.
Татар дђњлђт академия театрыныћ 1927-1928 ел сезоны 28 октябрьдђ «Џинд кызы» спектакле премьерасы белђн ачыла. Англия дђњлђтенећ Џиндс­тан­да алып бар­ган колони­аль сђ­я­сђ­те ни­ге­зен­дђ ан­да­гы ха­лык­ныћ тњ­зђ алмас­лык авыр шарт­лар­да яшђ­е­шен, ха­тын-кыз, ба­ла-ча­га­лар­ныћ хо­кук­сыз­лы­гын, ту­ып кил­гђн мил­ли азат­лык хђ­рђ­кђ­тен сурђт­лђ­гђн пье­са, Г. Де­ви­шев фи­ке­рен­чђ, дљнь­я­да­гы берен­че со­ци­а­лис­тик дђњ­лђт­нећ юби­лей елын­да бик ак­ту­аль яћ­гы­раш алыр­га ти­еш бу­ла. Бу шу­лай бу­лып чы­га да.
Рђссам П. Бень­ков џђм ре­жис­сер спек­такль љчен ачык, як­ты тљс­лђр кул­ла­нып Џиндс­тан­ныћ га­ќђ­еп ма­тур, бай та­би­га­тен ча­гыл­дыр­ган де­ко­ра­ци­я­лђр эш­ли­лђр. Бу байлык, тљс­лђр тан­та­на­сы, иќат­чы­лар фи­ке­рен­чђ, та­ла­нып хђ­ер­че­лек­кђ кал­ды­рыл­ган халык­ныћ ђшђ­ке тор­мы­шын та­гын да кал­ку­рак књрсђтергђ ти­еш бу­ла­лар. Алар­га бик књп тари­хи ма­те­ри­ал љй­рђ­нер­гђ, ђдђ­би­ят бе­лђн та­ны­шыр­га, Џиндс­тан­ныћ та­би­гать шартларын, ан­да яшђ­гђн ха­лык­лар­ныћ яшђњ рђ­ве­шен, го­реф-га­дђт­лђ­рен, тормыш-кљнкњреш њзен­чђ­лек­лђ­рен њз­лђш­те­рер­гђ ки­рђк бу­ла. Баш­ка­рыл­ган зур эш­нећ нђти­ќђ­се бу­лып, ха­лык­лар­ныћ ти­гез хо­кук­ын рас­ла­ган, бер мил­лђт­нећ икен­че­сен изђр­гђ ха­кы юклы­гын сђн­гать ча­ра­ла­ры бе­лђн аћ­лат­кан дул­кын­лан­дыр­гыч сђх­нђ ђсђ­ре дљнь­я­га ки­лђ.
«А­даш­кан кыз» спек­так­лен­дђ Г. Де­ви­шев ча­гыш­тыр­ма­ча якын та­рих бул­ган граждан­нар су­гы­шы ва­кый­га­ла­ры­на мљ­рђ­ќђ­гать итђ. Лђ­кин бу оч­рак­тан аныћ сђх­нђ компо­зи­ци­я­се њзђ­ген­дђ ал­гы саф­та­гы кљ­рђш­че­лђр тњ­гел, бђл­ки кљ­рђш­кђ ике­лђ­неп, њзлђре­нећ эч­ке кар­шы­лы­гын ќи­ћеп ки­лњ­че­лђр то­ра. Та­ма­ша­ныћ тђњ­ге кар­ти­на­ла­рын­да Та­ран­чы да (Ка­мал III), Му­жик та (Б. Тар­ха­нов) ак­лар­га кар­шы идђн ас­ты кљ­рђ­ше алып ба­рыр­га уй­ла­мый­лар, ки­ре­сен­чђ ва­кый­га­лар­дан чит­тђ­рђк то­рыр­га, нейт­ра­ли­тет сак­лар­га ом­ты­ла­лар. Лђ­кин «ка­тыш­мау» сђясђте сак­лап ка­ла ал­мый, алар ба­ры­бер кљрђш­че­лђр ара­сы­на ки­лер­гђ мђќ­бњр бу­ла­лар.
Спек­такль­нећ тљп ха­тын-кыз ка­џар­ма­ны Хђ­ди­чђ­не (Ф. Ильс­ка­я) ике­лђ­нњ, гражданлык по­зи­ци­я­се­нећ нык бул­ма­вы ин­кый­лаб­ка кар­шы­лар ягы­на алып ки­лђ џђм финал­да ул да кљ­рђш­тђш­лђ­ре бе­лђн бер­гђ ќи­ће­лњ ки­че­рђ.
Г. Де­ви­шев спектакльне реалистик режиссура сђнгатенећ ић яхшы традициялђрендђ, џђрбер каџарманныћ характер њсешен, аларныћ џђр кылган эшен психологик яктан нигезлђп, тормыш-кљнкњреш дљреслеге принципларында кора. Бу ђсђр татар театры тарихында сђхнђ уртасындагы ђйлђнђ торган тњгђрђкнећ беренче тапкыр кулланылуы белђн дђ ђџђмиятле27. Алты картинадан торган џђм картина саен вакыйгалар урыны њзгђргђн спектакль љчен бу бик кирђкле табыш булып чыга. Тњгђрђккђ берьюлы берничђ картинаныћ ќиџазлары урнаштырыла џђм вакыйгалар барган урынны алыштыру љчен аны бары берничђ градуска бору да ќитђ. Яћалык сђхнђ эшчелђренећ хезмђтен ќићелђйтеп кенђ калмый, бђлки бљтен спектакльнећ барышына да ућай тђэсир ясый, чљнки вакыйгаларныћ љзлексез агышын тђэмин итђ, љстђмђ тизлек куша.
Спектакльдђ инкыйлабныћ кан дошманы поручик Байчурин ролендђ режиссер њзе дђ сђхнђгђ чыга. Академия театрында Г. Девишев моћа кадђр дђ њзен актер буларак сынап караган була. Тик телне ќитђрлек белмђњ њзенекен итђ, актерда сљйлђгђндђ акцент, ышаныч ќитмђњ сизелђ. Ђ бу эшендђ инде ул ќитешсезлегеннђн тулысынча арына џђм зыялы, акыллы, шућа књрђ њзе хезмђт иткђн идеянећ џђлакђтен алдан књргђн џђм моны шђрап белђн књмђ килгђн ак офицер образын иќат итђ. Поручик Байчурин режиссерныћ татар сђхнђсендђ актер буларак беренче зур ућышы.
Ђгђр «Адашкан кыз»да Г. Девишев революциянећ зыялылар белђн мљнђсђбђтен, бђйлђнешен тикшерсђ, Ф. Бурнашныћ икенче бер ђсђре «Хљсђен мирза» аша халык џђм революция, халык џђм ќитђкче темасын њзђккђ куя.
Ђйтергђ кирђк, татар драматургиясендђ џђм театрында бу тема љстендђ эшлђњ егерменче еллар дђвамында љзлексез дђвам итђ. «Хљсђен мирза» пьесасыныћ сђхнђ тормышы — моныћ ачык мисалы. Ф. Бурнашныћ сњзлђренђ караганда, ђсђрнећ «Џиќрђт» дип аталган беренче варианты 1918-1919 елларда ук язылган. Лђкин ул вариант авторны канђгатьлђндерми џђм ќитди њзгђртњлђр кертелђ. 1922 елда љр-яћадан эшлђп чыгылган џђм башкача аталган пьеса («Ќирсезлђр») 1922 елда Татар дђњлђт театрында куела28.
Режиссерныћ шактый борынгы, крепостнойлык чорларында ук барган вакыйгаларга нигезлђнгђн пьеса белђн кызыксынуы ни белђн аћлатыла соћ? Књрђсећ, октябрь инкыйлабыныћ юбилей елында изњчелђр џђм изелњчелђр арасындагы тирђн каршылык тамырларын љйрђнњ џђм аны сђнгать чаралары аша тамашачыга ќиткерњне режиссер њз бурычы итеп санагандыр. Чын иќатчы буларак узганнан башка бњгенгенећ дђ, килђчђкнећ дђ була алмавын ул бик яхшы аћлаган булса кирђк.
Болардан тыш, вакыйгаларга, сюжетныћ кискен борылышларына бай, кљчле џђм куе буяулар белђн язылган ђсђр Девишевны њзенећ тамашачыны тетрђтерлек хислђргђ ия булуы белђн ќђлеп иткђндер. Девишевныћ тырышлыгы, иќат мљмкинлеклђрен тулысынча куллануы нђтиќђсендђ кабатланмас эре характерлар, масштаблы халык сђхнђлђре џђм лирик књренешлђрне дђ эченђ алган кызыклы тамаша туа. Ул чын-чынлап республиканыћ зур театраль вакыйгасына ђйлђнђ. Кљчле башкаручылар составы, акыллы, эзлђнњчђн режиссура, талантлы композитор (С. Сђйдђшев) џђм рђссам (П. Беньков) — књренгђнчђ, яхшы сђхнђ ђсђре туар љчен бљтен мљмкинлеклђр дђ бар џђм ул туа да.
Г. Девишев халык сђхнђлђренђ аеруча књп кљч куя. Ул халыкныћ эшлђргђ дђ, књћел ачарга да, њз мђнфђгатьлђре љчен кљрђшергђ дђ сђлђтле тере образын тудыру максатында эшкђ татар театр техникумы укучыларын тарта29. Матур ќырга, ялкынлы биюлђргђ сђлђтле яшьлђр режиссерныћ максатын тормышка ашыру љчен идеаль материал булалар. Шућа књрђ дђ алар катнашкан халык сђхнђлђре чын мђгънђсендђ тамашаныћ бизђгенђ ђверелђлђр.
Халык образын режиссер њсештђ, њзгђрештђ бирергђ омтыла. Беренче эпизодларда ул ђле эшли џђм њз кайгы-хђсрђтен озын моћлы ќырлар аша белдерђ генђ. Њзен талаучыларныћ ерткычлыгын эндђшми кичерђ, канђгатьсезлеген эчкђ яшерђ килђ. Вакыт узган саен тамашачы аныћ књћелендђ ачу кузгалуын књрђ. Ниџаять, халык њз хуќаларына буйсынмас хђлгђ ќитђ џђм њзе сайлаган ќитђкчелђр кул астында ач, ялангач, рђнќетњчелђр тарафыннан соћгы чиккђ куелгач алпавыт утарларын таларга, ќимерергђ китђ. Лђкин тарихи тђќрибђ белђн коралланган режиссер белђ: ђлегђ баш књтђргђн халыкныћ ќићње љчен иќтимагый шартлар ќитешмђгђн џђм спектакль џђлакђт, халык фаќигасе белђн тђмамлана.
Г. Девишев аћлавынча, халык йљзсез-нисез масса тњгел, бђлки бик књп тљрле язмыш, характерларны бергђ туплаган бердђмлек. Аннан халык бђхете љчен кљрђшњчелђр генђ тњгел, каршы реакцион элементлар да чыккан. Режиссерныћ бу карашы спектакльдђ дђ чагылыш таба. Биредђ џђр персонаж — халык хђрђкђте ќитђкчесе карт крепостной Бикморза — М. Ђпсђлђмовмы, яки яшь, кызу канлы крестьян Шамил — Камал III ме, я булмаса халык књтђрелешен бастыру љчен барын да эшлђгђн сатлык Солтан — Х. Сђлимќановмы — бары да њзенђ генђ хас характер сыйфатлары, йљреш-торыш, сљйлђшњ рђвешлђре белђн баетылган.
Драматургик материалда халык књтђрелеше юлбашчысы крестьян Муса образы беркадђр туры сызык буенча бирелгђн. Егерменче еллар башы агитацион драматургиядђге типик «тимер» каџарман яћа тарихи шартларда котылгысыз искергђн булып тоелыр иде. Шућа књрђ Г. Девишев њз сурђтлђњ чаралары белђн аны «ќылытырга», хис-кичерешлђр белђн баетуга омтыла.
Аћарчы Татар дђњлђт академия театрында мондый образларны романтик артист М. Мутин башкарып килгђн. Ђгђр Муса образы да аћа тапшырылса, кљчле, нык характерлы, лђкин кешелек сыйфатлары бљтенлђй диярлек књренмђгђн «тимер» каџарманныћ тагын бер яћа варианты дљньяга килер иде. Лђкин Г. Девишев бу тапталган юл белђн тњгел, яћа эздђн китђ. Крестьяннар юлбашчысы образы психологик портрет остасы, гаќђеп тормышчан, романтик књтђрелешлђргђ сђлђтле «ќир» артисты Ш. Шамильскийга тапшырыла. Бу халык герое образын чишњгђ бљтенлђй яћача якын килњ булып тора. Артистныћ гаќђеп бай эчке мљмкинлеклђре Г. Девишевка драматургик материалныћ схемага корылганлыгын ќићђргђ, образга тере кеше эчтђлеге салырга ярдђм итђ.
Пьесада Мусаны љзелеп сљя торган Сара џђм тљп каџарман катнашындагы ике кешелек эпизодлар бар. Аларда кыз њзенећ мђхђббђтен тђкъдим итђ, ђ Муса аныћ хислђрен џђрвакыт кире кага. Автор тђкъдим иткђн шарт буенча, Муса ќирбилђњче Хљсђен гаилђсендђ тђрбиялђнгђн бу кызны яратмый џђм Сара белђн књрешњ, аћлашу сђхнђлђре аннан бернинди хис-кичереш талђп итми. Артист алдында торган бурычны режиссер књпкђ катлауландыра. Яћа шарт буенча Муса Сараны яратмаган љчен тњгел, бђлки иќтимагый тигезсезлек аркасында кире кага. Ул Сараны љзелеп ярата, бер књрешњ љчен зар-интизар, лђкин алпавыт кызына љйлђнђ алмый. Шућа књрђ дђ сљйгђн кызы белђн очрашулар, аннан баш тарту Муса — Шамильскийга ђйтеп бетергесез зур газаплар, авыр кичерешлђр алып килђ. Чљнки белђ: ул сайлаган кљрђш юлы аныћ њзенђ дђ, сљйгђн кызына да бђхет тњгел, бары авырлыклар китерергђ мљмкин. Ш. Шамильский њз-њзе белђн, мђхђббђте, хислђре белђн даими кљрђш алып баручы кешене уйный. Роль дђртле хислђр, тирђн психологик паузалар белђн тулылана. Шулай итеп, Ф. Бурнашныћ «Хљсђен мирза» ђсђре театрга тагын бер зур яћалык алып килђ. Режиссер Г. Девишев џђм артист Ш. Шамильский кљчле ихтыярлы, кыю, халык бђхете љчен корбаннарга, утка-суга керергђ ђзер, шул ук вакытта хис-кичерешлђргђ, мђхђббђткђ, газапларга сђлђтле бљтенлђй яћа тип халык герое иќат итђлђр.
«Хљсђен мирза»да беренче кат кулланылган, халык катнашкан књренешлђрне чишњ алымнары, халык сайлап куйган ќитђкче образын иќат итњ тђќрибђсе Г. Девишевныћ Б. Лавренев, Д. Фурманов ђсђрлђре буенча куелган «Сыну» («Разлом»), «Фетнђ» спектакльлђрендђ њстерелђ џђм баетыла. Тарихта шђхеснећ роле, халык массаларыныћ кљче, каџарман џђм масса арасындагы бђйлђнешлђрне ачкан сђхнђ композициясе Октябрьныћ унбер еллыгына багышлап куела, Татарстан республикасы књлђмендђ зур яћгыраш ала. Бер-бер артлы «Атака», «Тамашачы», «Кызыл Татарстан», «Красная Татария» газета-журналларында яћа премьерага багышланган зур-зур мђкалђлђр дљнья књрђ. Алар бертавыштан режиссерныћ бу гаќђеп актуаль яћгыраган хезмђтенећ ућышын билгелђп њтђлђр.
Алдагы «Хљсђен мирза»дагы кебек њк, «Сыну» спектаклендђ Г. Девишевныћ тикшерњ объекты булып аерым герой гына тњгел, ђ халык массасы, алар арасындагы мљнђсђбђтлђр тора. Режиссер њз алдына бу юлы да тљрле кабатланмас типлардан, характерлардан ќыелган тере халык образын тудыру бурычын куя.
Спектакльнећ сценографиясендђ режиссер џђм художник П. Сперанский, «Балдызкай»ны куйгандагы кебек њк, сђхнђ мђйданын яћа архитектура-тљзелеш алымы кулланып чишђргђ булалар. Капитан Берсенев (З. Солтанов) торган фатир шунлыктан ике катлы итеп књрсђтелђ. Беренче џђм икенче каттагы уен мђйданчыклары, аларны тоташтыручы ярымтњгђрђк формадагы баскыч горизонтальлђр џђм вертикаль буенча књптљрле мизансценалар корырга булыша. Бу, ђлбђттђ, пластик яктан тамашаны сизелерлек ќанландыра. Ђмма тискђре тђэсире дђ бар. Вакыйгалар кызганда этаждан этажга књчешлђр тамашаны беркадђр суыталар, спектакльнећ темпо-ритмын тљшерђлђр. Шулай булса да, файда књпкђ артыграк була.
Корабльдђге халык књренешлђрен масштаблырак књрсђтњ љчен режиссерга кићрђк мђйдан кирђк була. Шућа књрђ авансценаны кићђйтњ хисабына крейсерныћ борын љлеше тамаша залына чыгарыла. Бу сђхнђне књпкђ тирђнђйтђ џђм режиссерга кирђк вакытта теге яки бу персонажны алгы планга чыгарырга, эре итеп књрсђтергђ, аныћ књзлђренђ карап књћелендђ нилђр бар икђнен аћларга ярдђм итђ. Ђ спектакльдђ халык сђхнђлђрендђ катнашкан џђр матрос турында да бик књп нђрсђ белеп була. Чљнки Г. Девишев бу књренешлђрдђ уйнаган театр техникумыныћ џђр укучысы белђн аерым-аерым эшли, персонажныћ биографиясен, язмышын, њз-њзен тоту њзенчђлеклђрен, яраткан џђм яратмаган кешелђрен ачыкларга булыша. Нђтиќђ буларак, тамашада катнашкан џђр матрос кабатланмас сыйфатлар белђн тулылана, тере эчтђлек белђн байый.
Лђкин вакыйгаларда катнашучылары берлђштерђ торган нђрсђ дђ бар. Ул —  башланган эшнећ њз файдаларына, њзлђре телђгђнчђ тђмамлануына ышаныч, уянып килгђн њзаћныћ активлыгы. Боларны тамашачыга ќиткерњ љчен Г. Девишев матросларны тљрле группаларга, аларны тагын да ваграк тљркемнђргђ бњлђ џђм џђр тљркем љчен аерым максат билгели. Тљркемнђр алдына куелган максатлар тљрле-тљрле, кайчак капма-каршы булганлыктан, бђхђс-тарткалаш та сирђк књренеш булмый. Књп кљч куеп, ќентеклђп эшлђнгђн халык сђхнђлђре чын-чынлап спектакльнећ њзђк књренешлђренђ ђверелђ.
Г. Девишевныћ «Сыну» спектакле тере халык массасын тагын бер кат сђхнђгђ чыгару белђн бергђ, халыкныћ тљп каџарманы Годун образын иќат итњ белђн дђ кыйммђтле.
Спектакльдђ театрныћ ић алдынгы кљчлђре катнаша. Рольлђр бњлгђндђ режиссер артистларныћ иќат шђхесе буларак њзенчђлеклђрен генђ тњгел, тормыш тђќрибђсен, биографиясен, язмышларын да исђпкђ ала. Мисал љчен большевик Годун образы беренче бљтендљнья сугышында катнашкан актер Ш. Шамильскийга бирелђ.
Њзенећ тормышчан, гади уен манерасы белђн аерылып торган артист Ш. Шамильский героен да шундый ук сыйфатлар белђн сурђтли. Тышкы кыяфђте белђн ул зыялылар гаилђсеннђн, ђмма белем ала алмый калган кеше. Никадђр генђ тормыш авырлыгын књрсђ дђ, Годун-Шамильскийга ђшђкелек, дићгез жаргоны иярмђгђн. Ул «братишка» тњгел, ђ профессиональ кљрђшче, ниндидер бер аерым бурыч њтђњ љчен крейсерга ќибђрелгђн, њзенећ ныклы характеры, кљчле рухы белђн матрослар арасында зур ихтирам, дђрђќђ казанган шђхес. Годун-Шамильский тарихта њзе кебеклђрнећ ролен бик яхшы аћлый џђм килђчђк љчен системалы рђвештђ белемен књтђрњ љстендђ эшли. Буш вакыты булу белђн китапларга тотына, аћа белемен арттырырга кирђк. Тормышчанлык, психологик тљгђллек Годун-Шамильскийда кешелек сыйфатлары, принципиальлек белђн тулыландырылган. Годун, Берсенев кебек образлар аша Г. Девишев џђр намуслы кешенећ иртђме-соћмы революцион њзгђртеп кору юлына килергђ тиешлеген раслый.
З. Солтанов иќат иткђн Берсенев образы — сыну, ќимерелњ заманында иќтимагый кљрђшкђ тартылган кљчле шђхес. Ихласлык, намуслылык, акыл, илдђ бара торган вакыйгаларга аек караш аны дљреслекне аћлауга алып килђ. Годунныћ Берсеневка, џђм аныћ гаилђсе ђџеллђренђ мљнђсђбђте шулай ук ихлас, дустанђ. Ул Берсеневны вљќданлы, гадел, саф књћелле булуы, халыкны яратуы љчен чын-чынлап ихтирам итђ, аны кирђкмђгђн вак борчулардан, ђшђкелеклђрдђн сакларга тырыша. Чљнки килђчђктђ ђнђ шундый чын мђгънђсендђге зыялы, њз эшен бљтен нечкђлеклђренђ кадђр аћлый торган белгечлђрнећ бђясе бик югары булачагын ул тљшенђ. Годун белђн Татьяна (Н. Таќдарова) арасындагы мљнђсђбђтлђр дђ гашыйклар арасындагыча тњгел, књбрђк дуслык мљнђсђбђтлђрен хђтерлђтђ. Годун Татьянага инглиз телен љйрђнњдђге булышлыгы љчен рђхмђтле, ђ Татьяна исђ бу сђлђтле кешегђ ярдђм итђ алуы љчен шат.
Спектакльдђ Г. Девишев Годун, Берсенев кебек образларга С. Айдаров иќат иткђн Штубе образын каршы куя. Озын буйлы, чибђр, њз-њзен генђ ярата торган Штубе-Айдаровка ќир йљзендђ бер изге нђрсђ дђ юк. Ђгђр файдалы булса, ул њз мђнфђгате љчен илен дђ, денен дђ сатарга ђзер. Намуслы, вљќданлы кешелђргђ ул љстђн генђ карый, ђ Годун кебек тњбђннђн књтђрелгђннђргђ нђфрђт тоя. Спектакльнећ ахыргы пђрдђсендђ, эше барып чыкмаган, Штубе крейсерны шартлатырга тырыша, лђкин юлдан алып ташлана.
Спектакль эффектлы финал белђн тђмамлана. Годун фђрманыннан соћ тантаналы марш астында ић биек мачтага акрын гына кызыл флаг књтђрелђ. Шуннан соћ корабльнећ барлык кораллары хђрђкђткђ килђ. Кљчле дићгез ќилендђ ялкындай биегђн кызыл флаг, тљрле якка атар урын эзлђп бертуктаусыз хђрђкђтлђнгђн туп џђм пулемет кљпшђлђре тамашачыда ашыгып алга баручы корабль тђэсире тудыралар. Ђйтерсећ лђ, корабль тњгел, бђлки ќићелмђс революция образы, халык бђхете љчен дљньяны њзгђртеп кору рухы бернинди каршылыкларга да карамыйча килђчђккђ ашкына.
Халык сђхнђлђрен, революция каџарманнары образларын хђл итњ, сђхнђ мђйданын яћа алымнар кулланып чишњ юнђлешендђге эзлђнњлђрен Г. Девишев алдагы «Фетнђ» спектаклендђ дђ дђвам итђ. Тик, «Сыну»дан аермалы буларак, «Фетнђ» кић ќђмђгатьчелек тарафыннан зур мђдђни вакыйга итеп каршыланмый. Шулай булса да, сђнгатьчђ эшлђнеше тљрлелеккђ карамастан, бу ике спектакль режиссерныћ яћа тормыш љчен кљрђшњче халык образын сђхнђдђ чагылдыру максаты белђн уртак.
Алда ђйтелеп њткђнчђ, Г. Девишев гомумевропа театр сђнгатенећ реалистик традициялђрендђ тђрбиялђнгђн режиссер буларак, књбрђк чит ил џђм рус драматургиясе ђсђрлђрен сђхнђлђштерђ. Ђ татар тормышыннан алынып язылган пьесалар, бигрђк тђ тормыш-кљнкњреш, гореф-гадђт, этнографик тамырлар белђн бђйлђнгђн булсалар, аћа авыррак бирелђлђр. Лђкин бер ђсђр љстендђ Г. Девишев мавыгып, њз-њзен онытып эшли. Ул да булса М. Фђйзинећ «Галиябану» музыкаль драмасы.
Пьеса режиссерны шигриятькђ байлыгы, сафлыгы, хислђрнећ ихласлыгы, характерларныћ тљгђл џђм ачык эшлђнње белђн ќђлеп итђ. Шућа књрђ дђ, њзенећ революциягђ кадђрге татар тормышын аз белњен тойган хђлдђ, ђсђрне куярга алына ул, авыр, катлаулы эшне ќићеп чыгарына ышана. Музыкаль драма жанры аћа бу очракта бердђнбер дљрес юлны књрсђтђ. Ђсђрдђ сурђтлђнгђн тормышны шигърилђштерњ юлы була бу. Шигърият спектакльнећ бљтен компонентларын — сценография, костюм, яктырту, тавыш эффектлары, музыкаль бизђлеш џ. б. њз эченђ ала, тамашаныћ бљтен тукымасына њтеп керђ, режиссерныћ сурђтлђњ чараларын, артистларныћ уен манерасын билгели.
Ђле моћа кадђр Г. Девишевныћ бер вакытта да татар авылы тормышыныћ бу кадђр тирђн катламына њтеп кергђне булмый. Кљнкњреш билгелђре дђ бу кадђр тљгђл џђм ќиренђ ќиткереп башка бер спектакльдђ дђ кулланылмый. Биредђ юкђ кайрысы белђн ябылган иске агач йорт, ишек алдында чђчђктђге алмагачлар, хђтта алар астында йљгереп йљргђн тавыклар яки рђссам П. Сперанский белђн берлектђ сайланган авыл табигате књренеше (чишмђ буе, елга аркылы салынган басма, ярдагы агачлар) — ювелирларча тљгђллек белђн эшлђнгђн. Рђссам џђм режиссер, хђтта кайбер натуралистик детальлђр кулланудан да курыкмыйча, революциягђ кадђрге татар авылыныћ шигъри образын иќат итђлђр, аныћ табигатенећ гњзђллеген, шул гњзђллек фонындагы социаль тигезсезлекне књрсђтђлђр. Шулай итеп Г. Девишевны вакыйгалар њзђгендђге традицион мђхђббђт љчпочмагы гына тњгел, бђлки авылда уйналган фаќиганећ иќтимагый нигезлђре кызыксындыра, яшьлђр бђхетенђ каршы торган акча, байлык хакимлеген фаш итњ мљмкинлеге тарта. Спектакль, мђгълњм булганча, Хђлил (Х. Сђлимќанов) њлеме белђн тђмамлана. Шулай булса да режиссер финалга бераз яктылык љстђргђ, авыл халкыныћ гаделлек љчен кљрђшергђ кљче барлыгын књрсђтергђ омтыла. Хђлилнећ њлеменнђн соћ авыл хакимияте вђкиллђре Исмђгыйльне (Ш. Шамильский) кулга алырга тиеш булып та, нигђдер (бђлки шул ук катлам вђкиле булгангадыр) бу эшне њтђргђ ашыкмый. Бары тик Галиябануныћ нђфрђтле сњзлђре, ќыелган халыкныћ сњзсез басымы астында гына Исмђгыйльгђ богау салалар. Китњчелђрне авыл кешелђренећ каџђре озата.
Г. Девишев спектаклен алдагы куелышлардан аерып торган тагын бер зур яћалык — С. Сђйдђшевнећ бу сђхнђлђштерњ љчен махсус язган увертюрасы. Режиссерныћ драманы шигърилђштерњ телђген исђпкђ алып язылган увертюра спектакль башланганда биш минутка тулар-тулмас вакыт эчендђ яћгырый, лђкин шул арада да тамашачыга књп нђрсђ турында сљйлђргђ љлгерђ. «Сђйдђшев тарафыннан язылган увертюра, џичшиксез, аћа (спектакльгђ. — Г. А.) зур љстђмђ, — дип яза спектакльгђ рецензия авторы Г. Кутуй. — Аныћ увертюрасы пђрдђ ачылмас борын ук бљтен пьесаныћ аџђћен сљйлђп бирђ. Скрипка тавышы йљрђктђн чеметђ — Галия елый... Гармонь љстђлђ — авыл яшьлђре Галиябану кљен ќырлап узалар. Кларнет шыћшып ала. Хђлил сљйгђн яры янына килђ, гобой акырып куя — Исмђгыйль арага керђ... Бакыр инструментлар књтђрелђлђр, дулыйлар, љермђ куптаралар, виолончель њкси, Галияне мећ сумга саталар... тирђн тынлык ... тагын шыћшу, тагын скрипка, тагын елау. Хђлил њлђ.
Сђйдђшев кул астында телгђ килгђн музыка ђнђ шуларны сљйли»30. Бђлки бу Сђйдђшев музыкасын беркадђр гадилђштереп, туры сызык буенча шђрехлђњдер. Ђмма бер нђрсђ ачык: увертюра уйналачак драма вакыйгаларына эмоциональ тљс бирђ, тамашачыны фаќига белђн тђмамланачак кљчле мђхђббђт хикђясен карарга ђзерли. «Галиябану»ны алдагы куелышларда увертюра кертњ канунлаштырыла џђм моннан соћгы бер генђ спектакль дђ увертюрасыз башкарылмый.
Авыл тормышын шигърилђштерњ алымы Г. Девишев тарафыннан яшьлђрнећ кичке уен књренешлђрендђ дђ тормышка ашырыла. Аерым бер њзенчђлекле матурлык, шигърият кљтњдђн кайткан малларныћ тавышларында да, яшьлђр ќырлаган халык кљйлђре моћнарында, алар арасындагы чиста, саф мљнђсђбђтлђрдђ, шаярышып сњз атышу, шигъри алышларда яћгырый.
«Мића “Галиябану”ныћ књп халыклы сђхнђсе эшлђнгђн репетициялђрдђ булырга туры килде, — дип яза Уфадан Казанга килгђн, берничђ ел элек бу театрда эшлђгђн режиссер М. Мђџдиев. — Монда режиссер Девишев зур энергия белђн эшли иде. Бу эш, тамашачы књрми торган, кара эш. Монда режиссер бљтен уйнаучыларга “ќыр белђн ярышу”, “бакадан курку” џђм башка шундый задачалар уйнарга кушып, шул сђхнђлђрне беткесез санда тђкърарлатты. Бик књп љйрђтте»31.
М. Мђџдиев мђкалђсеннђн китерелгђн бу љзектђ Г. Девишевныћ ничек армый-талмый њз дигђненђ ирешкђнлеге чагылыш тапкан. Ђлбђттђ, Галиябану белђн Хђлилнећ парлы књренешлђрен эшлђгђндђ дђ шушындый ук тырышлык, кљч, энергия талђп ителђ. Шућа књрђ дђ алар шигъриятнећ ић югары њрнђге буларак яћгырыйлар. Галиябануныћ сљйгђне Хђлилгђ атап чыгарган ќыры, сђхнђдђн тамаша залына иркен, саф, тулы сулы елга кебек агыла. Г. Кайбицкая џђм Х. Сђлимќанов чиратлашып башкарган, йљрђктђн чыккан халык моћы, дулкын булып књплђрнећ књћел ярларын кага, йљрђк кылларын чиртђ. Ђйтерсећ лђ, бер-берсен љзелеп сљйсђ дђ, мђћге бергђ була алмас ике ярныћ, соћгы сулышы, ахыргы йљрђк тибеше...
Спектакль тамашачы тарафыннан яратып кабул ителђ. Театр тђнкыйтьчелђре дђ аны ућай бђяли, Г. Девишевныћ режиссерлык хезмђте югары куела. «Ачыктан-ачык ђйтергђ кирђк — Кушловская, Шамильский шикелле кљчле артистлар, композитор Сђйдђшев, художник Сперанский, режиссер Девишевлар ярдђме белђн ТДАТ бу зур имтиханны ућышлы бирђ алды. Књћеллђрне тулысынча канђгатьлђндерерлек тирђн эз калдырды», — дип яза спектакльне иќат итњче тљп кљчлђр турында тђнкыйтьче С. Фђйзуллин.
1929 елныћ ќђендђ сђламђтлеге кинђт начараю сђбђпле Г. Девишев Симферопольгђ књчеп китђ џђм Кырым дђњлђт татар театрыныћ режиссеры булып эшли башлый. Кызганычка каршы, бу Г. Девишевныћ Татарстан белђн, Татар дђњлђт академия театры белђн бљтенлђйгђ хушлашуы булып чыга. Лђкин аныћ милли сђхнђ сђнгатен њстерњ љлкђсендђге эзлђнњлђре, эшчђнлеге эзсез югалмый, татар режиссурасы яћа сурђтлђњ чараларына, моћа кадђр књрелмђгђн алымнарга байый. Кыска гына эш дђверендђ ул татар сђнгате эшчђннђрен тирђн психологик анализга, форманы тоемларга љйрђтђ. Г. Девишев куйган џђр спектакльдђ диярлек нинди дђ булса бер яћалык кулланыла. Милли сђхнђ љчен яћа режиссура алымымы ул, сурђтлђњ чарасы яки кую эффектымы, ђллђ элек таныш булган образларныћ, спектакльлђрнећ аерым сђхнђлђрен, эпизодларын, хђтта тулы бер ђсђрне бљтенлђй яћача шђрехлђњ, хђл итњме — болар бары да Г. Девишевныћ эзлђнњ љлкђсен билгелилђр.
Гомђр Гыймран улы Девишевныћ татар мђдђниятен, татар театр сђнгатен њстерњдђге хезмђтлђре бђялђп бетергесез зур џђм искиткеч кыйммђтле. Шућа књрђ дђ аныћ исеме милли мђдђниятнећ ић-ић књренекле шђхеслђре арасында.
 

ИСКЂРМЂЛЂР:

1. Красная Татария. – 1924. – 11 мая.
2. Шунда ук. – 14 май.
3. Шунда ук. – 11 май.
4. Шунда ук. – 11 июнь.
5. Г.Л. Татар театры тирђсендђ//Кызыл Татарстан. – 1924. – 21 сентябрь.
6. Татарстан театр эшлеклелђре ќђмгыяте китапханђсе, 7 ф., 83 папка, 30 б.
7. Нђќми К. Эшчелђр бистђсе//Кызыл Татарстан. – 1924. – 14 ноябрь.
8. Усманов Ш. О Татарском государственном театре//Красная Татария. – 1924. – 19 ноября.
9. Парсин М. Казан татар театрыныћ ХХ нче сезоны//Безнећ юл. – 1926. – №4. –Б. 46.
10. Агайбаш. Распутин патшалыгында//Кызыл Татарстан. – 1926. – 3 декабрь.
11. Шђрђфиев Ф. Камал III. – Казан, 1967. –Б. 27.
12. Шунда ук.
13. Дульский П. Татреспублика на юбилейной выставке искусств народов СССР // Еженедельник (бесплатное приложение к газете «Красная Татария). – 1927. – 20 ноября.
14. Парсин М. Адашкан кыз//Кызыл Татарстан. – 1927. – 2 февраль.
15. Бурнаш Ф. К предстоящему сезону 1927/1928 гг. в Татарском академическом театре // Еженедельник Татарстанского управления зрелищных предприятий. – 1927. – № 1. – С. 11.
16. Девишев Г. Зимний сезон Татарского академического театра//Красная Татария. – 1928. – 14 сентября.
17. Бурнаш Ф. Дђњлђт татар академия театры. (1926/27 елгы сезон)//Безнећ юл. – 1927. – №4-5. –Б. 35.
18. Ђдђбият џђм сђнгатьнећ њзђк дђњлђт архивы, 970 ф., 6 тасв., 393 сакл. бер., 50 кгз.
19. Бурнаш Ф. Дђњлђт татар академия… –Б. 35.
20. «Союз члены». Дђњлђт татар театрында «Сарай серлђре»//Кызыл Татарстан. – 1927. – 26 январь.
21. Саллави Ф. «Балдызкай»//Красная Татария. – 1926. – 23 ноября.
22. «Союз члены». «Балдызкай» (Алтынчы кат куелу ућае белђн)//Кызыл Татарстан. – 1927. – 1 февраль.
23. Саллави Ф. Књрс. хез.
24. «Союз члены». Дђњлђт татар театрында...
25. Шунда ук.
26. Шунда ук.
27. Кызыл Татарстан. – 1927. – 25 ноябрь.
28. Бурнаш Ф. Сайланма ђсђрлђр: 2 т. – Казан, 1959. – 1 т.–Б. 86.
29. Ђмин Г. «Хљсђен мирза»//Тамашачы. – 1927. – № 2. –Б. 6.
30. Кутуй Г. Академия театрында «Галиябану»//Кызыл Татарстан. – 1929. – 27 январь.
31. Мђџдиев М. Казан татар театры//Тамашачы. – 1929. – №24(9). –Б. 8.

Гали Арсланов,

сђнгать фђннђре докторы