2007 2

Ќирсеп њткђн гомер

Халкыбызда бик матур, тирђн мђгънђле ђйтем бар: исђннђрнећ — кадерен, њлгђннђрнећ каберен бел. Лђкин миллђт буларак, без моћа бик тугры була алмадык шикелле. Язмышыбыз дучар булган тоталитар режимны моныћ тљп сђбђплђреннђн берсе дияргђ була.
Патша хакимлегенђ каршы кљрђшкђ џђм милли-мђдђни хђрђкђткђ ифрат зур љлеш кертеп, халкыбызныћ матур килђчђге љчен тљрле фидакарьлеклђр кылган џђм чит иллђргђ китеп, њзлђре белгђн туры юлдан читкђ тайпылмаган бљек шђхеслђребезнећ исемнђрен озак еллар телгђ алу мљмкин булмады. Хђтта ќинаять саналды. Болар арасында Йосыф Акчура, Садри Максуди-Арсал, Рђшит Рђхмђти Арат, Ђкъдђс Нигъмђт Курат, Хђмит Зљбђер Кошай, Зђки Вђлиди Тоган, Габделкадыйр Инан, Закир Кадыйри Уган, Габдулла Баттал Таймас, Гаяз Исхакый кебек сђяси эшлеклелђр, галимнђр, язучылар бар. Аларныћ исемнђре џђм хезмђтлђре туган иллђренђ соћлап, њзлђре бу дљньядан мђћгегђ аерылгач кына кайтты.
Дљньякњлђм танылган тюрколог профессор Ђхмђт Тимер, корыч диварлар ќимерелеп ун елдан артык гомер узганнан соћ гына дљнья куйса да, туган якларын кайтып књрђ алмады, аныћ турында фильмнар тљшерелмђде. 1990 нчы елларныћ ахырында «Мђћгђрлђр» фондыныћ матди булышлыгы белђн Татарстан телевидениесе љчен галимебезнећ тормышы турында документаль фильм тљшерергђ ђзерлђнгђн булсам да, ић элек Ђхмђт аганыћ Й. Акчура белђн бђйле китабын тљгђллђњне кљтњ, соћыннан фондныћ ќитђкчесе С. Имренећ дљнья куюы проектныћ ярты юлда туктап калуына сђбђп булды. Якташыбызныћ вафатына дњрт ел тулган кљннђрдђ, аны хљрмђт белђн искђ алып, ђлеге проектныћ сценариен шушы язмада теркђп калдырырга булдым.

* * *
Ђхмђт Тимер элеккеге Бљгелмђ љязенећ Ђлмђт авылында Зђйнђп џђм Рђшит Яруллиннарныћ икенче балалары булып дљньяга килђ. Тљркиядђге чыганакларда џђм њз паспортында 1912 елныћ 14 ноябрендђ туган дип язылса да, Сарман районында яшђп иќат итњче язучы-галим Д. Гарифуллинныћ эзлђнњлђре нђтиќђсендђ ул чордагы Ђлмђт авылы мулласыныћ њз куллары белђн теркђгђн документта Ђхмђт Тимернећ 1910 елныћ 14 февралендђ (яћача 27 февралендђ) дљньяга аваз салганлыгы мђгълњм. Књрђсећ, булачак галим, Совет шпионнарыныћ эзђрлеклђњлђреннђн шиклђнеп, њзе турындагы тљгђл билгелђрне яшерергђ тырышкан.
Кечкенђ Ђхмђткђ яшьли мђгърифђткђ омтылучанлык, мљгаен, ђти-ђнисеннђн књчкђндер. Чљнки Рђшит абзый да, Зђйнђп ханым да ул заманныћ шактый укымышлы кешелђреннђн саналганнар. Ул укырга-язарга ђтисеннђн љйрђнђ. Гарђп џђм фарсы теллђрен белгђн Рђшит абзыйны 1921 елда Бљгелмђдђге рус мђктђбенђ укытырга чакыралар. Ђтисе кечкенђ Ђхмђтне дђ њзе белђн ала. Ђхмђткђ укуны яћадан беренче сыйныфтан башларга туры килђ. Бу турыда ул њзе: «Беренче сыйныфны чиркђњ бинасындагы бер мђктђптђ бетердем. Инкыйлаптан соћ бу мђктђп гади бер урыс мђктђбенђ ђверелде. Монда мин, татар баласы булганга, књп интегњлђр џђм кимсетњлђр кичердем. Сыйныфта татарлардан мин берњзем генђ идем. Беренче сыйныфны зур тырышлык књрсђтеп тђмамлагач, икенче џђм љченче сыйныфларда яћа ачылган урыс мђктђбендђ укыдым. Мин бик тырышып укыдым, русчаны да яхшы ук љйрђндем», — дип аћлата журналист Сђгыйть Хђйригђ биргђн интервьюсында. Шул ук вакытта ул туганы, халык укытучысы Џ. Атласи ярдђмендђ бик тырышып алман телен љйрђнђ.
Бљгелмђдђ белем алу еллары озакка сузылмый. Режимныћ мђрхђмђтсез ќиллђре аларныћ да тыныч тормышын ќимереп ата. Рђшит абзыйныћ революция елларында милли хђрђкђткђ катнашкан бер мулла булуын искђртеп Ђхмђтне укый торган мђктђбеннђн куалар. Шулай итеп, булачак галим Совет илендђ белем алу ирегеннђн бљтенлђйгђ мђхрњм ителђ.
 
Туган илдђн гомерлеккђ аерылу
1929 елда Ђхмђтне тђкъдире туган туфрагын ташлап, Тљркиягђ качарга дучар итђ. Башта юлга биш кеше чыгарга карар кылына. Лђкин Батумга ќиткђндђ аларныћ љчесен тотып алалар. Ђхмђт њзенећ юлдашы — Карабаш авылы имамы Шакир хђзрђтнећ улы Габделђхђт Биккол белђн, ике атнага соћрак кузгалып, чик буен њтеп Тљркия ягына чыгуга ирешђ. Аныћ ђти-ђнисе џђм бљтен туганнары Татарстанда кала. Лђкин Сталин заманында барган эзђрлеклђњлђр, халкыбызныћ ић зыялы кешелђрен нахакка гаеплђп юк итњлђр Ђхмђтнећ ђтисе — Рђшит хђзрђтне дђ читлђтеп њтми. Аны књренекле мђгърифђтче, тарихчы-галим Џ. Атласи ќитђкчелегендђге «Идел-Урал» оешмасы белђн бђйлђнештђ булуда гаеплђп кулга алалар џђм 1938 елныћ 15 февралендђ 9 иптђше белђн бергђ атып њтерђлђр. Бу фаќигане Ђхмђт бик авыр кичерђ џђм ул аныћ гомере буена тљзђлмђс ярасы булып кала.
 
Исђнме, Тљркия
Чик буен њткђч тђ, качкын егетлђр Ђхмђт белђн Габделђхђтне тљрек хђрбилђре тотып ала. Љч ай тоткарланганнан соћ алар укырга телђклђрен белдереп, Тљркия мђгариф министрлыгына гариза язалар. Тљркиянећ дђњлђт парламенты ђгъзасы Й. Акчурадан ярдђм алгач кына аларны кљз кљне Трабзон укытучылар интернат-мђктђбенђ урнаштыралар. Бу дђњлђт мђктђбе булганы љчен акча тњлђнелми торган уку йорты була. Лђкин ул 1934 елда ябыла џђм Истанбул Хђйдђрпаша мљгаллим мђктђбе белђн берлђшеп лицей булып оеша. Якташыбыз 1935 елда лицейны ућышлы тђмамлый. Лђкин кулына бирелђчђк аттестатныћ мљгаллим мђктђбенекеме яки лицейныкымы икђнлеге тђгаенлђнмђгђнгђ Ђ. Тимер югары уку йортына мљрђќђгать итђ алмый тора. Нђкъ шул кљннђрдђ газеталарда, Тљркия мђгариф министрлыгыныћ Ђнкарада Тел, тарих џђм география факультеты ачылуын, анда имтихан белђн 40 кеше алыначагын белдергђн игъланнар басыла. Ђхмђт Тимер шунда мљрђќђгать итђ. Тљркия мђдђният министрлыгыныћ музейлар буенча мљдире, књренекле галим, тумышы белђн Зђй районы Чыбыклы авылыннан булган миллђттђшебез Хђмит Зљбђер Кошай белђн танышуы да шул кљннђргђ туры килђ.
1935 елныћ 12 ноябрендђ матбугатта имтихан нђтиќђлђре басылып чыга. Якташыбызныћ исеме ялгышлык белђн Ђхмђт урынына Мђхмђт дип язылган була. Ђле ул чакта Тљркия ватандашы булырга љлгермђгђнлектђн њзенећ фамилиясен Тимур дип йљри. Берничђ айдан соћ тљрек ватандашлыгы алып, туу турындагы таныклыгына Тимер дип яздыра, џђм ул бљтен татар-тљрек дљньясына Ђхмђт Тимер булып таныла.

Хәйдарпаша лицееның төп бинасы. Истанбул, 2006 ел.

Яћа ачылган Тел, тарих џђм география факультетында укыту љчен тљрек галимнђреннђн башка, чит иллђрдђн, књбрђк Алманиядђн фђн белгечлђре чакырылган була. Аларныћ байтагын якыннан танучы Хђмит Зљбђер Кошайныћ Ђхмђт Тимергђ укытучылары белђн якынлашуында шактый ярдђме тия. Чит илдђн килгђн галимнђр арасында ић беренче танышкан кешесе, Хђмит Зљбђер Кошайныћ Будапештта укыгандагы сыйныфташы, профессор Л. Рашшоний була. Ђ. Тимер аћа алманча лекциялђрен тљрекчђгђ тђрќемђ итњдђ зур булышлык књрсђтђ: «Бу ярдђм љчен акча мђсьђлђсе кузгатылмаган булса да, кесђмђ мул итеп чђйлек куярга онытмый иде», — дип искђ ала аныћ турында язмабыз герое. Л. Рашшоний белђн Ђ. Тимернећ укытучы-укучы мљнђсђбђтлђре соћыннан ярты гасырга сузылган шђхси џђм гаилђ дуслыгына ђверелђ.
Њзенђ белем бирњче чит ил мљгаллимнђре арасында Ђхмђт Тимернећ тормышында ђџђмиятле урын билђгђн кешелђрнећ берсе — Алманиянећ Лейпциг университеты профессоры Бенно Ландсбергер. Тљрекчђ белмђгђн укытучысына миллђттђшебез бик яхшы итеп тљрек телен љйрђтђ. Соћыннан бу мљгаллиме аћа Алманиядђ белем алу дђверендђ зур булышлык књрсђтђ.
Русча, алманча, гарђпчђ, урта дђрђќђдђ инглиз џђм француз теллђрен белгђн Ђхмђт Тимерне, фђннђр белгече, галим буларак кына таныту — аныћ шђхесен тулы ачу љчен ќитеп бетмђстер. Мљхтђрђм миллђттђшебезнећ оста итеп боз љстендђ фигуралы шуучы, тапкыр шахматчы, талантлы скрипкачы икђнлеге књплђргђ мђгълњм тњгел. Хђтта аныћ њзе язган кљйлђре булуын да аз даирђдђ генђ белђлђр. Профессорлар Рашшоний џђм Ландсбергер белђн уртак тел табуыныћ сере — музыкага мђхђббђт, дисђк ялгыш булмас, мљгаен.
 
«60 ел Алманиядђ»
Ђхмђт Тимернећ Алманиягђ беренче мђртђбђ сђяхђт хыяллары миллђттђшебез, тљрки дљньяда санап бетергесез гыйльми хезмђтлђре белђн танылган галим, профессор Рђшит Рђхмђти Аратныћ булышлыгы белђн чынга аша. Алманиягђ дњрт айга дип киткђн якташыбыз Тљркиягђ ќиде елдан соћ гына кайта. Ул анда Берлин университетында белем ала. Шул ук уку йортыныћ чит теллђр югары мђктђбендђ жиде ел татар теле дђреслђре бирђ. Фђн юлына беренче адымнарын атлый. Ђ. Тимер 1941 елныћ 17 июнендђ аспирантура тђмамлый, тик имтиханнарын тапшырып бетерњенђ карамастан, диплом яклау тантанасы љчен мљрђќђгатен кичектереп килђ. Моћа Алмания белђн Советлар Берлеге арасында сугыш башлану џђм милли мђсьђлђлђр белђн тыгыз шљгыльлђнње сђбђп була.

Ә. Тимер.  Әнкара, 1963ел.

Сугыш башланып берничђ ай узуга Алман дђњлђте рус булмаган миллђт ђсирлђре арасында тикшеренњ эшлђре алып бару љчен комиссия тљзи. Андагы хезмђткђ татарча џђм русча белњче кирђк була. Ђхмђт Тимернећ бу њзенчђлеген белгђн алманнар аны эшкђ чакыралар. Њз халкы белђн турыдан-туры аралашу мљмкинлеге булачагын исђпкђ алып, ул алманнарныћ тђкъдимен кабул итђ. Тљркестанлы ђсирлђр љчен њзбђк Вђли Каюмхан, Тљньяк Кавказлылар љчен Алимхан Кантемир, азђрбђйќаннар љчен Мђхмђт бђй, татар, башкорт, чуаш џђм фин халыклары љчен Ђхмђт Тимер билгелђнђ. Бу эш башта ђсирлђр белђн танышып, сљйлђшњдђн гыйбарђт була, тора-бара алар арасыннан ућайлы дип табылганнарны сайлап «Тљркестан» «Кавказ», «Татар-башкорт» кебек исемнђр астында легионнар корыла. Бу гаскђри берлђшмђлђрне алманнар Советлар Берлегенђ каршы сугышка ђзерлилђр.
Ђ. Тимер 1941 елныћ август аеннан башлап ноябренђ кадђр 15 концлагерьга барып, рус булмаган ђсирлђр белђн аралаша, Идел-Урал тљбђгеннђн чыккан татар-башкортларныћ исемлеклђрен тљзи. Анда аларныћ номерлары, исем-фамилиялђре белђн бергђ туган еллары да књрсђтелђ. Ђлеге мђгълњматлар сугыш башлану белђн оештырылган Альфред Розенбург ќитђкчелегендђге Кљнчыгыш министрлыгына тапшырыла. Бу эш белђн озак мавыкмый, кљнлек сђясђтне ташлап фђн белђн ныклап шљгыльлђнњен дђвам итђ. Комиссиядђге вазифасын миллђттђше Габдрахман Шђфи Алмаска йљкли.
1943 елныћ 22 июлендђ ул фђн докторы исемен ала. Шул ук елныћ 15 октябрендђ поезд белђн Истанбулга юлга чыга. Тљркия аны хђрби хезмђткђ кљткђн була.
Ђ. Тимер тормышында Алман иленећ аерым бер урыны бар. Авыр, катлаулы, лђкин шул ук вакытта гаять кызыклы гыйлем дљньясына аяк басуы, фђн љлкђсендђ сикђлтђле юлларны узып, баскычтан-баскычка књтђрелеп, Аннемарие вон Габаин, Эрих Џейнич, Ричард Џартман, Ганс Уберсбергер кебек књренекле галимнђр арасына керње белђн аћа бу мђмлђкђт туган иле кебек изге, кадерле. Шућа књрђ ул Алмания белђн арасын, эшлекле књрешњлђрен љзмђскђ тырышкан.
Галим икенче мђртђбђ Алманиягђ тугыз елдан соћ килђ. 1952 елда Џамбург университеты Якын кљнчыгыш тарихы џђм мђдђнияте семинары ќитђкчесе, профессор Б. Шпулер аны тљрек теле дђресе буенча лектор итеп чакыра. Алманиядђге берђр университетныћ доцентлык имтиханнарына керергђ уйлап йљргђн галимебез бу тђкъдимне сљенеп кабул итђ. 1953 елныћ 1 августында доцентлык баскычына књтђрелђ. Аннан соћ «Татар ђдђбияты тарихы» џђм «Монголча текстлар» дигђн дђреслђр бирђ башлый. Болар белђн генђ чиклђнмичђ, фђнни эшчђнлеген бик актив дђвам итђ. Ул бљек тюрколог В. Радловныћ тормышы џђм эшчђнлеге турында тикшеренњлђр алып бара. Бу фђнни ђсђре 1955 елда Алманиядђ, 1991 елда Тљркиядђ басылып чыга.
Ђ. Тимер 1954 елда яћадан Тљркиягђ ђйлђнеп кайта.
Ул Алманиягђ љченче тапкыр 1975 елныћ октябрь аенда китђ. Бу юлы аны Мюнхен шђџђренђ, «Азатлык» радиосына эшкђ чакыралар. Миллђттђшебез «Ђсир миллђтлђрне большевизмнан коткару њзђге», «Советлар Берлеген љйрђнњ институты», «Хљр Аурупа» радиосы кебек Америка карамагындагы ђлеге радионыћ «Татар-башкорт» редакциясендђ бер ел консультант булып эшли.
Ђ. Тимерне тљрки дљньяга хезмђт иткђн галим дип кенђ ђйтњ, дљреслеккђ бик њк туры килеп бетми кебек. Ул, тљрки халыкларныћ тарихын белмђгђн џђм тљрки дљнья буенча ќитђрлек мђгълњматы булмаган алманнарга, безне, тљркилекне аћлаткан кеше, шулай ук алман миллђтенећ асыл тарихыннан хђбђрсез тљркилђргђ алар турында кић џђм дљрес мђгълњмат биргђн остаз да. Аныћ турында фђнгђ, гыйлем эстђњгђ генђ тњгел, халыклар дуслыгына да чиксез ђџђмият биргђн кеше дип ђйтђсе килђ. Чљнки гасырга якын гомеренећ џђр мизгеле эзлђнњлђр џђм ачышлар, иќат белђн, халыклар џђм галимнђр дуслыгы белђн бђйлђнгђн. Шул дуслык нђтиќђсендђ 1981 елда Берлин университетында бергђ укыган сыйныфташы, профессор Ќуанс Бензинг Ђ. Тимерне 2 елга Маинц университетында кунак профессор буларак, тюркологиягђ бђйле лекция укырга чакыра. Дђреслђр бирњ белђн бергђ ул ђлеге дустыныћ шђкерте Клаус Шёнигка татарлар белђн бђйле кандидатлык диссертациясен ђзерлђргђ ярдђм итђ.
Ђ. Тимергђ «Советлар Берлеген љйрђнњ» институты ђгъзасы буларак ул оешманыћ Алманиядђ уздырыла торган утырышларына еш катнашырга туры килђ. Лђкин институт 20 ел хезмђт књрсђткђннђн соћ 1972 елда ябыла. Институтныћ тљркестанлы џђм Идел-Ураллы галимнђре инициативасы нђтиќђсендђ 1958 елларда тљрки ќљмџњриятлђр белђн бђйле «Идел-Урал» џђм «Тљркестан» дип исемлђнгђн коллектив ђсђрлђр ќыентыгы ђзерлђнђ башлый. Институт ђгъзасы булмаган кайбер миллђттђшлђребез дђ «Идел-Урал» китабы љчен мђкалђлђр язып тапшыралар. Язмаларны ђњвђл тљрекчђ џђм инглизчђ, соћыннан алман белђн рус теллђренђ тђрќемђ итђргђ уйлыйлар. 1965 елда профессор Ђкъдђс Нигъмђт Курат бу эшне њз љстенђ алып, инглизчђсен ђзерлђргђ керешђ. Тик ђгъзалар арасына совет шпионы њтеп кергђн дигђн шик туа. Болай да эшлђре бик њк яхшы бармаган институтка ябылу куркынычы яный башлый. Ђкъдђс Нигъмђт Курат «Идел-Урал» китабына керергђ тиешле бљтен язмаларны, чит-ят кеше кулына элђкмђсен дип, њзенђ ала. Аныћ њлеменнђн соћ улы Юлунг Текин Курат язмаларныћ кайберлђрен Ђ. Тимергђ тапшыра.

Ә. Тимер гаиләсе Һәм туганнары белән. Әнкара, 1992 ел.


Язлардан — кљзлђргђ, кљзлђрдђн — мђћгелеккђ
Ђ. Тимер Тљркиядђ беренче булып Ђнкарада Тљрек мђдђниятен љйрђнњ институтын оештыра, 1961-1975 еллар арасында аныћ ќитђкчесе була. Соћыннан мондый институтлар Истанбул, Измир кебек эре шђџђрлђрдђге югары уку йортларында да барлыкка килђ. Ђ. Тимернећ матбугатта 250 дђн артык фђнни хезмђте басылган. Алар арасында, тљрле журналларда чыккан мђкалђлђр, зур-зур монографиялђр, аерым китаплар бар. Ул књп иллђрнећ гыйльми оешмаларында ђгъза булып тора, халыкара симпозиумнар оештыра. 1962 елда профессор дђрђќђсе ала. 1980 елда 70 яше тулгач, лаеклы ялга чыга. Лђкин гыйльми џђм иќади эшчђнлек алып баруын туктатмый, њзенећ бљтен тормышын љч китап итеп бастырып чыгара. Беренчесендђ — «Њз калђменнђн тормышы џђм ђсђрлђре» (Ђнкара, 1993. – 117 б.) — Татарстандагы тормышы аћлатылган булса, «60 ел Алманиядђ (1936-1996)» (Ђнкара, 1998. – 426 б.) дип аталган икенче китабында Алманиядђ укыган џђм эшлђгђн елларын, љченче китапта «Ватаным» дип, Тљркиядђ яшђгђн гомерен тасвир итђ. Инде 90 яшендђ булуына карамастан, Й. Акчура турындагы китабы љстендђ эшлђде.
Ђхмђт Тимер Татарстанга кайтыр љчен берничђ тапкыр омтылып караса да, батырчылык итђ алмыйча, 2003 елныћ апрель аенда гњр иясе булды. Аныћ кызы Зђйнђп-Баџшаиш 1993 елда ђтисенећ туган якларын беренче тапкыр кайтып књрде.

Фотолар авторныћ шђхси архивыннан.


Рушания Алтай,
журналист
(Истанбул, Тљркия)