2007 2

Џђр язмышныћ - њз иясе, џђр тарихныћ – њз гыйбрђте

И. Надиров. 1997 ел.

Мин Нђдер авылында туган мећнђрнећ берсе. Балачагымда, тљгђлрђге 1932-1936 елларда, шул авыл мђктђбендђ укып йљрњемне, аннан соћгы чорда ђти-ђнием белђн Ютазы районындагы Алмата дигђн поселокта яшђвемне искђ тљшерђм. Ђмма Нђдер гомерем буе хђтеремнђн чыкмады. Искђ алган Алматада безнећ гаилђ кыерсытылган хђлдђ фђкыйрь генђ тормыш алып барырга дучар ителгђн иде. (Аныћ сђбђплђре хакында ђти-ђниемнећ озын истђлеклђрендђ тђфсиллђп язылган). Шућа књрђдер, Нђдер џђм Тайсугандагы туганнарым мине ел саен ќђйге каникул айларында њзлђренђ чакыралар иде. Бљек Ватан сугышы башланган кайгылы кљн дђ Нђдердђ чагыма туры килде. Бу борынгы татар авылы минем књћелемне њзенећ милли сыйфатларга бай традицион кљнкњреше, йолалары, халкыныћ ачык чырайлы булуы, табигатенећ гњзђллеге белђн яулап алгандыр дип уйлыйм. Нђдердђн соћ мића татар халык иќатын ќыючы, љйрђнњче галим буларак Татарстанда гына тњгел, Русиянећ књп кенђ љлкђлђренђ таралып утырган йљзлђгђн татар авылларында булырга туры килде. Ђмма Нђдер кебек матур, милли рухлы авыллар бармак белђн генђ санарлык булып истђ калган. Бу сњзлђр газиз туган авылыма карата ихластан ђйтелгђн мактау џђм ярату сњзлђре булып кабул ителсен иде.

Нђдер яныннан бормаланып агучы ямьле Зђй буйларында, куе урманнарда йљргђнебез, тауларга менгђнебез, «Изге чишмђ» дип аталган чишмђдђн тђмле су эчкђнебез, авылныћ тирђ-якка атаклы алма бакчасында булганыбыз ђкияти тљш кебек ђле дђ хђтердђ тора. Шунысы њкенечле, Нђдердђ хђзер якын кардђшлђребез калмады, язмыш аларны тљрле тарафка таратты.
Бай тарихлы борынгы авыл булса да, Нђдер хакында ђлегђ хђтле махсус хезмђтлђр язылмаган диярлек. Шулай да соћгы елларда дљнья књргђн дњрт чыганакны аерып књрсђтер идем. Алар дњртесе дњрт жанрга карый, дњрт стильдђ язылганнар, лђкин фђнни ђџђмиятлђре ягыннан мактап телгђ алырлык кыйммђткђ иялђр. Минемчђ, мђгълњматка ић бае — Ђлмђттђ яшђњче тарихчы Рђфыйк Ђмирхановныћ «Образование Надыровской волости и основание села Альметьево» (к проблеме заселения края) дигђн мђкалђсе1. Бу мђкалђдђ Нђдер Њрђзмђтов (1711-1758) дигђн зирђк бер кешенећ Яћа Нђдер џђм аныћ тирђсендђге берничђ авылга нигез салуы, шул чордагы патша хезмђткђрлђре белђн бђйлђнештђ торуы, «старшина» дигђн рђсми исемгђ лаек булуы тарихи документлар ярдђмендђ дђлиллђп књрсђтелђ. Мђкалђдђ Нђдер бабайныћ нђсел тамырлары турында да кызыклы гына хђбђрлђр бар.

Надировның әтисе Нурислам һәм әнисе Мәгьмүрә. Ютазы районы, Алмата авылы, 1951 ел.

Икенче чыганак исђ њзенећ тарихи язмалары, ђдђби ђсђрлђре белђн танылган џђм Сарманда яшђњче галим Дамир Гарифуллинныћ «Ќиде ќил дуенында» дигђн китабы. Аныћ тышында «Ќђлил поселогы тарихы буенча кыскача хђбђрлђр» дигђн аћлатма да бирелгђн. Китапта фђннилеге белђн ђйбђт тђэсир калдыра торган «Нђдер волосте џђм Нђдер Њрђзмђтов турында сњз» дип исемлђнгђн кечкенђ бер бњлекчђ бар2. Анда автор тарафыннан ясалган, Нђдер Њразмђтовныћ XVIII гасырдан башлап бњгенге кљннђргђ кадђр сузылган нђсел агачы (шђќђрђ) рђсемен аерым кыйммђткђ ия бер сђхифђ дияр идем (шђќђрђдђ ђтием Нурислам ягыннан булган џђм безнећ гаилђ тарихын књз алдына китерђ торган нђсел тамыры бирелњен рђхмђт тойгысы белђн билгелђп њтим).
Љченче чыганак — ике галимнећ — Раиф Мђрданов белђн Ирек Џадиевныћ Кукмара районы газетасында басылган џђм яћа документларга байлыгы ягыннан истђ калучы мђкалђсе3
Хуплау сњзлђре белђн телгђ аласы килгђн дњртенче чыганак — мђгълњм педагог, журналист џђм язучы Хатип Хђбибуллинныћ «Язмыш сукмагы» дигђн китабы4. Нђдердђ туып њскђн бу автор авылга булган тирђн мђхђббђтен аерым истђлек, мђкалђ џђм хикђялђрендђ сурђтли. Китапны яратып, сокланып укыйсыћ, чљнки ул Нђдернећ кешелђрен, табигатен ќылы хислђр, књркђм сњзлђр ярдђмендђ тасвирлый алган.
Нђдер авылыныћ бай тарихына бђйле кайбер мђгълњматлар безнећ гаилђ архивыбызда да саклана. Алар: ђтием Нурислам Шаџисламовныћ (1888-1964) њз кулы белђн язган књлђмле генђ (кулъязма 34 биттђн тора) тђрќемђи хђле џђм ђнием — Мђгъмњрђ Шаџисламованыћ (1900-1987) мића сљйлђгђн хатирђлђре. Бу язмаларда урын алган вакыйга-хђллђр безнећ хосуси гаилђ тормышын гына чагылдырмый, алар узган гасырныћ беренче яртысындагы татар авылына хас социаль кљнкњреш њзенчђлеклђре хакында сљйли торган шђхси-тарихи документлар буларак та игътибарга лаек.
 
ИСКЂРМЂЛЂР:
1. Проблемы изучения истории заселения и образования населенных пунктов Альметьевского региона. Материалы симпозиума. Альметьевск, 25-27 мая 2000 г. – Казань, 2000. – С. 3-15.
2. Гарифуллин Д. Ќиде ќил дуенында. – Яр Чаллы, 2004. – Б. 8-12.
3. Мђрданов Р., Џадиев И. Нђдер Њрђзмђтов џђм аныћ нђселе // Хезмђт даны. – 2003. – 6, 11 сентябрь.
4. Хђбибуллин Х. Язмыш сукмагы. – Тљмђн, 2002. – 255 б.

Илбарис Надиров,филология фђннђре кандидаты
 
Кайгы књрми егет ир булмый
(Нурислам Шаџисламов истђлеклђре)I
1959-1960 еллар.
Элеккеге Самар губерниясе, Бљгелмђ љязендђ Нђдер дигђн бер авыл бар. Бу зур авыл Зђй елгасы буена урнашкан. Авылныћ бу урынга кайчан утыруы, ни љчен Нђдер дип аталуы хакында халык арасында тљрле имеш-мимешлђр йљри. Имеш, Екатерина II патшалык иткђн дђвердђ тљрек иле белђн сугыш барган. Хатын патша бер вакыт шул сугышта йљргђндђ, аны тљреклђр њтергђнче кыйнап сазлыкка ташлаганнар. Лђкин Екатерина исђн калган. Аныћ янына урыс армиясенећ ике солдаты килеп чыкканнар да, ђби патшаны танып алып, коткарганнар. Патша њзен коткаручыларга бњлђк бирергђ булган. Солдатларныћ берсе — Нђдер Њрђзмђт исемле икђн. Ул њзенђ ќир сораган. Патша аћа хђзерге Нђдер авылы урнашкан тирђдђн зур гына мђйдан бирергђ карар кылган. Нђдер бирегђ књчеп килгђч, авылны аныћ исеме белђн атаганнар. Аћа дворян исеме бирелгђн. Ќирнећ чиклђре Самар белђн Уфага кадђр сузылган икђн. Нђдер карт књп ќирлђрен сатып, якыннарына љлђшеп бетергђн. Ахырдан њзе дђ ќирсез калган. Бу вакытта ђби патша њлгђн була инде. Нђдер картка судлаша торгач сажинга-сажин њлчђп, башкалар белђн тигез итеп ќир бирелгђн. Бљлгђн дворян авылына Казан ягыннан килгђн халык тулган. 800 дђн артык хуќалык ќыйналган. Бу хђбђрне яшь чагында ишеткђн идем.
Мин шушы авылда, 1888 елда 11 январьда Шаџислам исемле крестьян гаилђсендђ туганмын. Бабаларымныћ исемнђрен ђле дђ хђтерлим — ђтием Шаџисламныћ ђтисе Ибраџим, аныћ ђтисе Монасыйп, аныћ ђтисе Йосыф, аныћ ђтисе Якуп, аныћ ђтисе Ђюп, Ђюпнећ ђтисе Нђдер... Нђдер картныћ ђтисен белњчелђр юк.
Ђтием Шаџислам карт урта хђлле крестьян булган. Ул 1855-1860 еллар тирђсендђ туган. 18 яшендђ приемнан (солдатка алынудан) калгач, Исхак хаќига ялланып кучер булып эшлђгђн. Шунда эшлђгђндђ, Ђлмђттђ љйлђнђ. Ђнием Сабый исемле балта остасыныћ кызы — Зљџрђ була. Миннђн башка безнећ семьяда тагын ике бала була — Фатыйма (1884), Мљкђррђмђ (1886). Беренче апам тиздђн њлеп китђ.
Ђтием Нђдердђ 1891 елны њлђ. Ђнием дђ бер елдан соћ, авырып њлеп китђ. Без Мљкђррђмђ апа белђн ике бала ятим калдык — мића бер ат белђн йорт туры килгђн. Аннары мине ђтиемнећ агасы Солтан тђрбиягђ алган. Мљкђррђмђ апам Ильяс исемле туганнары кулында калган.
Мин 12-13 яшькђ кадђр Нђдернећ иске мђдрђсђсенђ укырга йљрдем. 14 яшемдђ Солтангђрђй байга эшкђ ялландым. Елына 12 сум акча, бер пар књлмђк-ыштан, ике пар биялђй, ике кием оек, бер ќилђн бирергђ булды. Чабатаны њзем ясап кияргђ тиеш идем. 15 яшькђ чыккач Карабашка киттем. Анда хђзрђт њзе укыта, кара, кђгазь, калђм бирђлђр икђн дигђн хђбђрне ишеткђн идем. 30 чакрым ќирне ќђяњлђп килеп, кич сђгать 8 дђ барып керђм ќизнилђргђ. Икенче кљнне њк мине Ђхмђтсђгыйть хђлфђгђ илтеп, укырга бирделђр. Мђктђптђ шђкертлђр књп, књћелле. «Мљхтасар»ны, коръђн тђфсирен яхшылап њзлђштердем. Ќизнђйлђр бик тђрбиялђп тоттылар. Бер њк вакытта ќђйлђрен тырма тырмалап, сарык кљтеп йљрим, кљзлђрен-кышларын укыйм.
Ќизнђй, Бљгелмђдђ Исхак хаќиныћ кассиры булганлыктан, шактый бай иде. Мал-ќир бар. Алай да мин качарга булдым. Мђдрђсђдђн бљтен ђйберлђрне кайтарып куйдым да, бер ятим малай белђн Ржаевка боярына ялланырга ниятлђдек (Бљгелмђ аръягында). Бу 1905-1906 елларда булды. Эшлибез. Менђ бер вакыт бояр казармасына бер ничђ кеше килделђр. Алар революционерлар булып чыкты. Иртђгђ помещикны таларга барабыз дилђр. Таланган малларны бњлђлђр. Без Ќђлалетдин исемле 19 яшьлек егет белђн бу хђллђрдђн куркып качтык. Боярны талауны ишеткђч патша гаскђр ќибђрде. Књтђрелешне бастырдылар. Мин Карабашка кайтып киттем.
Љс-баш ђйбђт иде. Егет чак. 1907 елда Кодаш авылыннан килгђн Тђхави бай малае њзлђренђ ялчылыкка чакырды. Ул њзе сђњдђгђр булып Ђлмђт-Сљлђй базарларында сату итеп йљри иде. Аныћ улы Хђниф белђн без ситса сатып йљрдек. Буш вакыт аз, чљнки йорт эшендђ дђ катнаштым. Шундый хђлне хђтерлим: Тђхави белђн Ђлмђткђ барабыз. Кара тљн. Мукшы авылы кырында арба чокырга ауды. Бай малае комач астында басылып калды. Кычкыра бу: «Чыгар тизрђк, њлђм», — ди. Мин кљлђм моннан: «Шулаймы, њлђсећме? Њл! Мине сњгђсећ, кычкырасыћ. Башкача алай эшлђмђсећме? Ђйт, ант ит», — дим. Ант итте бу. Бер елга якын ачуланышмый гына йљрдек. Аннан расчет алдым да, Нђдергђ кайтып киттем.
Бер вакыт Ђлмђтнећ Йосыф бай малае Зђки њзенђ батраклыкка чакырды. Ул сатучы иде. Аћа ялландым. Коры кеше. Мине авылдашлар алдында «бурлак» дип сњгђ иде. Мин урысча белмђгђч, бурлакны «бур» белђн бутап моћа ачуым килде. Бер чак тоттым да ачуланыштым, ул куркып чыгып качты. Кибет минем кулда калды. Аннары мин кайтып киттем. Љйгђ килде, ялына бу. Ат ќигеп кил, дидем. Расчет сорадым, бирмђде. Казанга барып кайт инде, аннан китђрсећ, ди. Яхшы эшли идем, шућа чыгарасы килмђде. Кљйлђп, чљйлђп бер ел йљртте бу. Мића 19 яшь иде инде.
Нђдергђ кайттым. Арслан хаќи Нђдернећ ић атаклы алпавытларыннан берсе. Анда ике елдан артык батрак булып эшлђдем, приемга кадђр. Хаќиныћ 15 баш аты, 15 сыеры, 50-60 сарыгы бар иде.
Прием килеп ќитте. 1910 елда Ахун бай малае Шђрифќан, Рамазан Гыйльфаны џђм 10-15 егет ќыйналдык. Шђрифќан дус кеше иде. Солдатка бармас љчен, йомырка гына эчеп, начар ашап нечкђрде. Аны нђзек дип калдырдылар. Мића льгота бар иде. Мљкђррђмђ апаны минем тђрбиядђ итеп књрсђтеп, ђти-ђнием юк дип калдырдылар. Мљкђррђмђ апаны «Мактама башына» кияњгђ бирделђр.
1911 елда мин Нђдернећ бер егете Мићнехуќа белђн читкђ чыгып киттем. Бђлђбђйгђ кадђр атка утырып бардык. Аннан Уфага киттек поезд белђн. Атна чамасы грузчик булып йљрдек пристаньда. Минем паспорт та юк бит, свидетельство гына. Монда ошамады. Икђњ Чилђбегђ юнђлдек. 10 кљнгђ якын вокзалда грузчик булып йљрдек. Аннары контрактныйлар янына яшеренеп кенђ утырдык та, Себергђ сыпырдык. Иркутскига ќиттек. Аннан пароход белђн Читага. Тимер юл эшлђнђ торган тупикта тукталдык. Урман кисђргђ тотындык. Бу юлны Коротков дигђн бай эшлђтђ иде. Анда ђллђ никадђр тоннель, косогор бар иде. Безнећ авыл кешелђре бар дип ишетеп, Хабаровскига киттем. Солдатлардан сораштым — берђњ дђ белми. Мићнехуќа Читага китеп барды, шунда очрашырга булдык...
1914 ел якынайды. Ак билетларны сугышка ала башладылар. Мин џаман тимер юл эшчесе булып йљрим. Нђбиулла Гибанов дигђн бер иптђш белђн Благовещенски шђџђреннђн чикне њтеп, Амурны кљймђдђ чыктык та Махњга юнђлдек. Кытай шђџђре, акча бар. Ике ай чамасы тордык. Спиртонос булырга исђп бар. Дњртђњ булдык — ике урыс, Нђбиулла џђм мин. Монда спиртныћ 5 шешђсе 18 тиен кљмеш, ђ бездђ 10 тђћкђ. Кытайлар бик књп. Русча белђлђр. Бер вакыт спирт ќыйдык та Амур аша киттек чыгып. Сакчыларны кљйлђдек.
Акча књбђйде. Тагын киттек, кытайларны яллап књбрђк алып чыга башладык. Ике ел чамасы йљрдек. Соћгы чыгуда берничђ кљймђдђ идек. Яныбызда ефђккђ, йонга тљрелгђн 116 чилђк спирт иде. Юлдашлар 48 кытай. Кљзге яфраклар коелган чак, 1915 елныћ кљзе.
Таможнийлар белђн очраштык. Алар 8 ат љстендђ, коралланганнар. Сугыш булды. Чигенсђк тђ, кырпак кар љстендђ эзлђр кала. Яшеренгђн ќирдђн икенче кљнне 20 лђп таможник чолгап алдылар, бик каты кыйнадылар. Кытайларны кайтарып ќибђрделђр. Таможниклар бар да кораллы. Безнећ дњртебезне алып кайттылар њз стансаларына. Коралларны, ђйберлђрне алдылар. Сђгатьлђр, алтын балдакларда бар иде. Допрослар башланды. Безне 3 кљн тоткач, Благовещенскига алып киттелђр, алар ат љстендђ, без ќђяњ, юл буенча чыбыркы белђн кыйнап бардылар. Аннары конвой астында пароход белђн Хабаровскига ќибђрделђр. Пристаньдђ урыслар икесе дђ качты, без икебез кача алмадык. Шђџђр тљрмђсенђ яптылар, 1915 елныћ ноябрь ае иде, революция булганчы, шунда ике ел яттык. Безгђ суд булмый торды, кичектерделђр. Безгђ ђйтђлђр: «Сезгђ котылу юк, я њлем, я 20 ел тљрмђ», — дилђр.
Революция булгач та, без яткан тљрмђгђ кызыллар, партизаннар килеп керде. Суд булмаганнарга тикшерњ башланды, суд булганнарны я бђхиллђделђр, я сугышка бару вђгъдђсе белђн чыгардылар. Мин пекарь булып эшлђгђнгђ почет бар иде, љс-баш таланса да, ярыйсы иде.
Мине чыгарганда, юлга 18 тђћкђ акча, справка, билет бирделђр. Владивостокка киттем. Танышларны табып, пристаньда — товарный дворда эшлђргђ калдым. Баржаларда ђйбер бушатабыз, тљяп озатабыз. Керенский акчаларын кочак-кочак ала идек. Пристань буенда зур сарайга озын љстђлгђ књмђч, балык китерђлђр иде — эшлисећ, ашыйсыћ, туктап тору юк. Эше књп булганда, акчасы да књп керђ иде. Илгђ кайтасы килђ иде инде њземнећ дђ, бер кемгђ дђ хат язмыйча 8-9 ел њтеп китте бит. Уйлыйм инде, кайтып ќитсђм Солтан ќизнигђ бер 100 сум бирђм дђ, кире Себер якларына чыгып китђм дип.
Кайта торгач килеп ќиттек Николаевски дигђн стансага. Петропавелны, Чилђбелђрне уздым. Уфага ќиттек. Кассага киттем. Хђзер Бљгелмђгђ кайтасы бар бит. Касса янында књрђм, бер бђлђкђй малай бљтерелђ минем янда. «Син, абзый, кая барасыћ?», — ди. «Мин Бљгелмђгђ — Урсалы волостена», — дим. Шулай диюгђ ул мића: «Нурислам абый, ђллђ синме бу?» — ди. «Ђйе, — дим. — Син кем буласыћ?» «Мин синећ туганыћ, Сљлђйман булам. Солтан улы», — ди. Аптырап калдым. Ул теге бђлђкђй Мђсњп ќићгинећ улы икђн. Мин киткђндђ ул ќићгинећ кечкенђ генђ малае калган иде. Шул булып чыкты. Сораша башладым. Ул ђйтђ: «Мин љйдђн чыгып китђргђ мђќбњр булдым. Ђни њлде, ђти яшь хатын алды, мине кага башладылар. Менђ бер ел инде шулай йљрим», — ди. Карыйм, аягында чабата, љстендђ бер алама пинќђк, аркасында бер капчык.
Мин аны авылга бергђ кайтырга љндђдем: «Бераз кунак булабыз да, кире минем белђн китђрбез», — дидем. Килеште бу. Уфада аны киендердем. Љстенђ костюм, аягына шиблет ботинкасы, фуражка, књлмђк-ыштан алдым. Аннары билет алып Бљгелмђгђ юл тоттык. Анда кайткач, Шаџгали абзыйларга тљштек. Аларда кунаклар бар иде. Безне мунчага ќибђрделђр. Бу 1918 елныћ 28 марты иде. Љч кљн буе кунак булдык монда. 1 апрельдђ Шаџгали абзый Ђлмђттђн кђлђш алып кайтты — Ђшрђф кызын. Нђдернећ Сђхђбие китерде тройка белђн. Болар кайткач, тагын књтђренке књћел белђн бер кљн булдык та, Сђхђбине яллап, тройка белђн Нђдергђ киттек. 40 сум бирдем. Карабаштагы абыстайга кердем. Ќизни њлгђн икђн. Шунда абыстайга 10 аршин ситса бирдем. Бик куанды, бик књп рђхмђтлђр укыды. Минем исђн булуыма гаќђплђнде. Без ашыгып кына кабат юлга кузгалдык. Бер сђгатьтђн Нђдергђ кайтып та ќиттек. Солтан абзыйлар капкасы алдында тукталдык. Тройка, дугаларда кыћгырау чылтырый. Бу хђлне књреп халык ќыелды, бала-чага... Нурислам белђн Сљлђйман кайтканнар дигђн хђбђрне тиз таратканнар. Минем љс-баш менђ дигђн, кара пальто, кара костюм, башта эшлђпђ, аякта ялтыравык ботинкалар, кулда кђкре таяк. Янда ике чемодан. Сљлђйман да яхшы кыяфђтле. Мин балаларга кљмеш акча чђчтем, бусы инде дан љчен дђ эшлђнде.
Минем Нђдергђ кайтып тљшкђн кљн 1918 елныћ 3 апреле иде. Солтан абзый бик хуп књреп љйгђ алып керде. Ул арада чђй дђ љлгерде. Књчтђнђчлђрем књп иде, књмђч, конфет, лђндерин, такта чђй — бар да љстђлгђ куелды. Књрше-тирђ, туган-тумачалар белђн љй тулды. Чљнки 8-9 ел бер хђбђрсез хат та салмыйча йљреп кайттым бит.
Ат белђн олаучы булып, йљк ташып йљри башладым. ЂлмђттђнБљгелмђгђ, Бљгелмђдђн Богырысланга. Аннан он ташып кљн итђ башладым. 1919 ел килеп ќитте. Ќђен сабан сљреп икмђк чђчњдђ булсам, кышын йљк ташыдым. Богырысланнан Чаллыга, Алабугага да йљрдек. Њз файдама берђр капчык он салып кайта идем. Егерменче ел да шул эш белђн њтте.
Егерме беренче ел ачлык булды. Бу елда мине Ђлмђтнећ волость исполкомына военкоматка эшкђ алдылар. Бер ел диярлек дезертирлар белђн кљрђшеп њтте. Аннары военкоматтан њзем сорап киттем. Грамотам юк, мића мондый эш авыр дигђч ќибђрделђр. Атны сатып икмђк алырга туры килде. Алай да књпмедер вакыттан кабат ат алып, йљк ташуга књчтем. Бу эш белђн тагын љч ел буе шљгыльлђндем. Њзебез љчен икмђк игњ эшлђрен эшлђргђ дђ туры килде.
1925 елда поселкага књчмђк булып язылдык бер ничђ кеше, шунда књчњ нияте белђн йљрибез. Без уйлаган идек Петровка бояры урыныннан ќир алырбыз дип. Тик алай булып чыкмады. Андрей Пузанов дигђн бояр ќиреннђн бирергђ булганнар. Без Ќиџангиров Рамазан белђн анда бармаска булсак та, Нђдер халкы безнећ калуга риза булмаган диделђр... Шуннан соћ без 1926 елныћ язында яћа урынга књченеп килдек. Бљгелмђ районы, Урал авыл советы, Пузанов ќиренђ Алмата исеме кушылды. Андагы совхоз каядыр књчеп китте. Бу урынга без ничек књчеп килдек. Њзем 1888 елда туган, хатыным Мђгъмњрђ 1900 елда туган, Илбарыс исемле бер улым бар (1925 елда туган), хатынныћ ђнисе — ђби бар, 75 яшьлђрендђ. Минем бер ат бар. Нђдердђге љйне сатып алдым.
Шулай итеп яћа урында бер иске љйне сиплђп тора башладык.
Хљкњмђт урман биргђн иде халыкка, мин дђ шуныћ хисабына бер бура буратып куйдым. 1927 елда бер кладовой салдырдым таштан, боярныћ каралтысын бњлгђндђ мића да таш бирелгђн иде.
Ярый, 1928 елда икмђклђр яхшы ућды. Кљчкђ урып ќыйдык игенне. Алты кеше бер булып урак машинасы алдык. Шул машина белђн бер урып карадык. Бљгелмђ земотделы озын срок белђн тњлђргђ дип, бер молотилка бирде. Ул ике ел ятты чокырда, моны телђњчегђ килеп суктыру љчен гомуми ќыелыш белђн рљхсђт бирергђ булдылар. Ул вакытта молотилканы беребез дђ књрмђгђн бит, рђтен белмибез. Алай да Ярулла, Габдрахман белђн љчебез каешлар сатып алып 4 ат ќигеп суктырып карадык. «Новое поле» авылыннан бер урыс мастеры алып килгђн идек. Молотилканыћ ничек эшлђвен карарга бљтен авыл ќыелды. Шулай итеп бер кышны ашлык суктык. 1929 елда колхозлашу књренђ башлады. Бу вакыт мине бик байга санап, ургычы, молотилкасы бар дип, хезмђтчелђр тота дип сљйлђњчелђр булган. Дљресендђ, мин бер кайчан да хезмђтче тотмадым, њзем гомер буе хезмђтче булган кеше бит.
1929 елда барыбыз да колхозга кердек. Халык надан. Счетовод юк колхозда. Тоттылар да мине хисапчы итеп куйдылар. Юкса, мин дђ бер нђрсђ белмим бит инде. Самоучка. Русчам бар аз гына, иске хђрефлђр белђн татарча язгалый алам. Шул гына. Авыл советы председателе урыс — Кудряшов Михаил иде. Мин язам берђр кђгазь русча, ул бер нђрсђ дђ аћламыйм, дип кире ќибђрђ. Шуннан бер вакыт Сталин иптђшнећ «Ућышлардан баш ђйлђнњ» дигђн мђкалђсе чыга. Колхоз таралып та бетђ. Шул вакыт мића син гариза язып биргђнсећ дип, юк бђла тагалар. Кудряшов бу хђбђрне ишетеп, мине бик шелтђлђде. Шуннан бу юк бђланы таккач, мин дђ тњзмђдем, ачуым килеп колхоздан чыктым. Ярый, язга чыктык. Игеннђр чђчтек. Без бер аерым хуќалык инде. Икмђк ућды. Мин колхозга кабат кайтырга телђп, гариза язсам да мине кабат алмадылар. Келђттђге икмђклђрне кљчлђп алып киттелђр. 1931 елда июнь аенда ГПУ килде. Бер нинди тикшерњсез, судсыз-нисез кулак ясадылар да куйдылар. Сабитов Хђйретдин белђн икебезне атка утыртып Бљгелмђгђ озаттылар. Барып кердек тљрмђгђ, љченче камерага, шпаналар бњлмђсенђ. Халык шыгырым.
Менђ шулай бетте ул колхозга керњ хђле. Бђлђкђй генђ эштђн, алдый-алдый зур эш чыгардылар. Дљреслекне тикшерњче булмады, яклаучы булмады. Оятсыз, кљнче кешелђргђ ышандылар, мине тыћламадылар. Шул кара эчле кешелђр аркасында Бљгелмђ тљрмђсенђ килеп элђктем.
1931 елныћ августында булса кирђк, безне бу тљрмђдђн монастырьга књчерделђр. Бер ай чамасы шунда яттык. Шунда чагында бер кљнне,кљтмђгђндђ, Алматадан Мђгъмњрђне, Илбарысны, ђбине ђйберлђр белђн китерделђр. Ђбине икенче кљнне Нђдердђн Сабир баќа гариза биреп алып китте. Шул монастырь казармасында 10 кљн яттык. Аннары барыбызны да вокзалга алып киттелђр. Халыкныћ иге-чиге юк. Кара болыт кебек. Аџ-ваџ килеп елаучыларныћ тавышы кая карама ишетелеп тора. Вагоннарга тљяделђр. Без: «Каласыћ инде Бљгелмђ, каласыз туган ќирлђр», — дип ќырлап барабыз. Бер заман барып ќиттек Уржумка дигђн станциягђ... Тљшерделђр безне. Карлы яћгыр ява. Салкын. Коридорда ятабыз. Мин чирлђдем шунда. Шул тљнне безнећ бљтен багажны урлап киттелђр вокзал ишек алдыннан. Бљтен кием-салым, савыт-саба, урын-ятак ђйберлђре юкка чыкты. Ярый, иртђн атлар килде. Сельхозкомбинаттан биш чакрым ерактарак икђн без яшђргђ тиеш урын. Ат сарайларын чистартып шунда урнаштык. Рђт-рђт сђкелђр ясадык. Мич юк. Салкын. Ашларны урамда пешерђбез. Бик тыгыз. 800 лђп кеше диделђр. Монда књбесе байлар, муллалар икђн. Мин генђ ярлы булганга, гарьлђнђм дђ, хурланам да. Мђгъмњрђ дђ бик ачулана. «Без монда ник килдек, ник ќибђрделђр безне монда»? — ди. Монда эшли башладык. Дранка ярабыз. Минем белђн бергђ Камы авылыннан Гариф Кашапов, Нуретдин Фђрхетдинов, Колшђриф авылыннан Мансур Минџаќев белђн Ќиџанша мулла улы Ђнђслђр эшли. Дранка белђн тњбђлђр ябабыз.
Мђгъмњрђ бит авырлы булып килгђн иде. Ул 1931 елныћ ноябрь ахырларында бер бђби — малай тапты. Аћа Ђмир дип исем куштык. Књпмедер вакыттан соћ скарлатина чыгып Мђгъмњрђ белђн Илбарыс чирли башладылар да, аларны Златоустка илтеп больниска салдым. Бђлђкђй бђби белђн мин дђ киттем. Алар анда бер ай чамасы яттылар. Аннары безне књчерергђ хђбђр килде. Вавилово стансасына — урман кисђргђ. 20 чакрым урман эченђ. Бу декабрь ае иде инде. Их, салкын бозлы яћгыр ява кљн-тљне, шул чагында љшњлђрем... Хђзер дђ ќылына алмаган тљсле тоела. Барып кердек бер баракка, тимер миче бар, 6 семья идек. Утын кисђргђ куштылар. Мине бригадир иттелђр. Ул кара урман куркыныч та иде. Аюлар, бњрелђр, еланнар књп иде. Бер ел анда эшлђп њтте... 1932 елныћ июнь аенда хатынны ике улым белђн кайтарып ќибђрдем. Качырып эшлђнде бу эш. Нђдер авылына — ќизнисенђ. Мђгъмњрђ анда кайткач, мђктђпкђ каравылчы булып эшкђ керђ. Олы улым 1 класска укырга кергђн. Нђдергђ мин дђ елына ике мђртђбђ — бер яз, бер кљз кайтып йљри башладым. Бер ай торып килђ идем. Аннан килгђч комендантка књренђ идем, бер сњз дђ ђйтми иде.
Эшебез џаман шул дранка яру, тњбђ ябу. 1932, 1933 еллар шунда њтте. Иптђшлђр дђ иске. Мђгъмњрђ бу вакыт колхозга кереп, мђктђптђн бушаган чакларда колхозда да эшлђп йљрде.
Мђктђптђ алар ике каравылчы булып, эшлђре бик тђ књп икђн. Бу вакыт мин Ютазыга, Казанга гаризалар язам. Мине дљрес раскулачивать итмђделђр дип, алты мђртђбђ яздым. Тик берсенђ дђ ќавап килмђде. 1934 елда язын Нђдергђ, кљзен Алматага кайтып кешелђргђ эшлђшеп йљрдем.
Нђдергђ бер кайтуымда тагын гариза яздым, ТатЦИКныћ контроль комиссиясенђ. Мине дљрес ќибђрмђделђр, мин гаепсез дип. Бу гаризаны караганнар. Хђбђре Ютазы аша Алматага кайткан. Ул язуда мине «Акларга, высылкадан кайтарырга, ирек бирергђ, кайда колхозга керергђ телђсђ шунда яшђсен», дип язылган диделђр.
Мин Нђдердђн семьяны алып, Ђлмђттђн икебезгђ дђ паспортлар алып килдек Алматага. Исђп бар иде бљтен семья белђн Ташкент ягына китђргђ. Тик алай булып чыкмады.

И. Надиров гаиләсе белән. 1971 ел.

Илбарыс Нђдердђ укып калды, баќайларда торды, 5 класста иде инде, без Мђгъмњрђ белђн Ђмир — љчебез Алматада Хђким абзыйларда вакытлыча урнашып яши башладык. Колхозга алдылар. Бу 1935 елныћ кљзендђ булды. Шул вакыт колхоз идарђсенђ вербовщик килгђн. Карелия лесхозына 4 ат, ике кеше ќибђрергђ кирђк дип. Бу эшне мића куштылар. «Иптђш булса, барам», — дидем. Китђр кљн ќитте, иптђш юк, киттем бер њзем 4 ат белђн. Ютазыга баргач, Кыска Елга авылыннан тагын 6 ат бирделђр. 10 ат белђн киттем шулай Петрозаводскидан ары Пазежир дигђн ќиргђ. Пазежирныћ њзендђ леспромхоз дирекциясе, пекарня, кибеттђ ни телисећ бар. Монда бљтен эшче — фин халкы. Контордагы, кибетлђрдђге халык бик чиста киенеп йљри. Финнђр усал халык. Тђкђббер, њзлђре белђн бер-ике кат сугышырга да туры килде. Ну, берне биреп икене алдык. Закир абзыйга књбрђк элђкте.
Апрельдђ безне љйгђ кайтырга була диделђр. Бђйрђкђдђн Закир абзый белђн њзебез алып барган атларны танып, табып алдык та, юлга чыктык. Петрозаводскига килеп, поездга утыртып ќибђрделђр. Аннан Алматага кайттым. Апрельнећ 15 иде. Чђчњ вакыты. Председатель икенче кеше — Яркђев Сђлах. Аћардан љйне, усадьбаны сорыйм. Сђлах инде минем љйдђ торучы Зиннђт Кђлимуллин белђн дуслашып алган, љйне мића кайтаруга каршы тора. Район хуќалары аша сорарга куштылар. Бер кљнне мине дђ, Зиннђтне дђ райисполкомга чакырдылар, тик анда да Яркђев сњзенђ карап, мића йортны бирмђскђ дип, карар чыгардылар. Шулай итеп њзебезнећ яр буендагы мунчага књчендек. 1937 елныћ языннан 1940 елга кадђр шул мунчада тордык. Бик гарьлек булса да, мђќбњр булдык инде. Бер сыерыбыз, бер сарыгыбыз, ике кђќђбез бар иде. 1937 елда икмђк бик нык ућды, кая куярга да тњгел, 12 шђр кило бњлдек эш кљненђ. Њзебезнећ мунча тњбђсен, сарай тњбђсен тутырдык... Бодай оныныћ поты 5 сум, арыш оны 3 сум иде. Бер вакыт бер бричка он тљяп Бљгелмђгђ базарга барганым истђ калган. Минем белђн Илбарыс та барды. Ђллђ ничаклы кием-салым алып кайткан идем.
И. Надиров туганнары һәм әнисе Мәгъмүрә белән. Әлмәт, 1970 ел.


 Алматада яшђгђн чакта олы улыбыз Илбарыс 1942 елда Кђрђкђшле дигђн авылда 10 класс бетерде. Аннары елдан артык Ютазыда эшлђп йљрде. 1943 елда кљзен Уфага авиация институтына укырга китсђ дђ, сугыш аркасында армиягђ алынып 4 елдан артык шунда йљреп исђн-сау авылга кайтты. Бераз вакыт њткђч Казанга китте укырга. 5 ел университетта укыды, аннары љч ел аспирант булды. 1956 ел кљзеннђн башлап бер институтта эшли. Хатыны Дания — укытучы. Ике бђбилђре бар: Зљлфия белђн Илнур.
Икенче улым Ђмир, 1931 елда туган, ул армиягђ алынмады. 1956 елдан башлап Ђлмђттђ эшли, газосварщик булып. Хђзер Ђлмђттђ урын алып шунда йорт салырга уйлый.
Љченче улым Гамир, 1938 елгы. Ђлеге кљндђ Ђлмђттђ укып йљри шоферлыкка. Укуы февральдђ бетергђ тиеш.
Дњртенче улым Наил дђ Ђлмђттђ укый, 9 класста. Ул 1940 елда туган иде.
Без хђзерге вакытта Ютазы районыныћ Алмата дигђн авылында яшибез. 1957 ел мартыннан монда совхоз оешты. 1958 елда май ахырында Алматадагы љйне, бар вак-тљяк ђйберлђрне сатып Ђлмђткђ килдек.

I Истђлеклђрнећ кулъязмасы И. Надиров архивында саклана. Басмада кыскартып бирелде.
 
 
Рђхђтеннђн михнђтен књбрђк књрдек шул
(Мђгъмњрђ Шаџисламова хатирђлђре)II
Мин ђткђйдђн 8 яшьлђремдђ калганмын. Ђтием Хафиз исемле иде. Без љч кыз булганбыз. Љлкђне Фатыйма, уртанчыбыз Мљсђвђрђ, кечесе — мин. Љйдђ кызлар гына булганга књрђ ќир аз булган. Ђткђйнећ нибары ќиде кисђк ќире бар иде. Џђр кайсы љч-дњрт адымлык кына. Ђњвђле душны ел саен љлђшкђннђр, соћга таба љч елга бер генђ кат бњлгђннђр. Ђткђй љч ел буе рђнќегђн. Шуннан душ бњлгђн елны гына вафат булган. 1908 елда ахры. Безгђ ђткђйдђн бер љй, бер сыер калган. Ђнкђем Гайниќамал иген чђчеп, киндер сугып кљн књргђн. Ул безнећ љчебезне дђ укытырга тырышкан. Остабикђгђ имтихан биреп йљргђн чаклар ђле дђ истђ ђле.
Фатыйма абыстай иргђ бездђн иртђрђк чыкты. Ђ безне Мљсђвђрђ абыстай белђн икебезне дђ 1918 елда бирде. Мљсђвђрђ абыстайны Тайсуган авылына бирделђр, ђ мине Нђдердђге йортыбызга керттелђр. Димлђделђр дђ эш бетте, мулла абзый никах укыды.
Ђтиегез љйлђнгђнче 9 ел читтђ йљреп, кунакка гына дип кайткан була. Туганнары аны читкђ яћадан ќибђрмђскђ сљйлђшђлђр. Агайлар моћа ђйтђлђр: «Давай, син кал Нђдердђ, љйлђн», — дип. Шуннан ул безгђ йортка кергђн инде. Ђтиећ нђселендђ Надиров Арслан хаќи булган, ягъни хаќга барган бай кеше булып саналган. Аћа губернатор да килђ торган була дип сљйлилђр иде. Ул Арсланныћ бер малае — хаќи Мљхђммђт исемле була, аныћ малае Надиров Шамил ђле дђ исђн, Габдрахман авылында председатель иде. Ђтиећ аныћ янына баргалап та йљрде без Ђлмђткђ кайткач.
1918 елныћ май числолары иде. Ђтиећ безнећ љйгђ килгђне истђ ђле дђ. Љс-башында бик ђйбђт киемнђр, ќићелчђ зђћгђр пальтодан, кулында кђкре таяк, бер бармагында алтын йљзек. Њзенчђ бай инде. Бер янчык кљмеш акча да алып килгђн иде... Атаћ и батыр булган инде, и кыланган инде, йљрђк тђ булган њзендђ, дђрт тђ булган...
Љйлђнгђч, ул бик ныклап эшкђ кереште.
Безне авылдан 1931 елны ќибђрделђр. Минем Ђмир белђн йљкле чагым иде. Ђтиећ белђн Сабитов Хђйретдинне генђ алып киттелђр бит. Ђтиећ ќђй башында утын ђзерлђргђ дип урманга киткђн иде, аны шуннан алып киткђннђр, ђ безне августа ќибђрделђр. Алматада љч атыбыз, љч сыерыбыз калды, дљнья шул ул, дљнья, ул бер алдын, бер артын књрсђтђ, дилђр бит. Безне ќибђргђнче ђле бик каты тентњ булганы истђ тора. Ниндидер яшергђн мал эзлђделђр, берни дђ тапмадылар. Ђтиећ њзенећ тырышлыгы белђн байый башлагач, кљнчелђр, дошманнар књбђйде. Ул бит урамда таштан кибет тђ эшлђткђн иде.
Ярар, безне Алматадан Бљгелмђгђ китерделђр. Монастырь дигђн таш йортка яптылар. Бу инде тљрмђ иде. Мин олы корсаклы, сића 5 яшь иде. Шул кызыл таш тљрмђдђ 9 кљн яттык. Хђйретдин абзыйны кире кайтарып ќибђрделђр. Авылдан бер безне генђ сљрделђр.
Безне Бљгелмђгђ озатканда ђбиећне Нђдердђн килгђн Сабир ќизни алып калды, ышаныч язуы белђн. Кызыл таш тљрмђдђн чыккач, безне вагоннарга тљяп Магнитстрой-Златоуст ягына ќибђрделђр. Уржумка дигђн стансага барып тљштек. Халыкныћ чуты-кырые юк. Атаћ анда урман эшендђ булды, аны бригадир иттелђр. Ђ без кара урман эчендђге баракта тордык. Ђтиећнећ башына бњрђнђ тљшеп, башын ярды. Шуннан бирле гомере буена башы авыртты.
Без торган баракныћ љстендђ тавыклар, астында сарыклар иде. Барак 33 кешелек иде. Морќа чыгарып тордык инде шунда. Магниторскидан 40 чакрым дилђр иде. Ђмир шул баракта туды, кљзен. И, елан књп иде анда, кара еланнар мђш килђ иде. Барак янында агым су бар, син шул тирђдђ уйнарга ярата идећ. Бик шаян, шук малай идећ, тирђ-књрше хђйран була иде.
1932 елныћ ќђенђ таба без љч хатын, алты бала качтык аннан. Качтык дип, безне Камы кешесе Гариф Уфага кадђр илтеп, поездга утыртып ќибђрде. Ул Гарифныћ хатыны Саќидђ, тагын бер хатын Мђсрњрђ исемле иде. Аларныћ да икешђр бала. Кайтып тљштек Бљгелмђгђ. Аннан мин Нђдергђ, алар Камыга юл тоттык. Ахырдан ишетњемчђ, аларны Котдус исемле туганнары этап белђн кире ќибђртђ.
Юлда Ђмирне яулык белђн аркама асып, сине ќитђклђп барганым ђле дђ истђ. Нђдердђ авыл халкы мића якты чырай књрсђтте. Фатыйма абыстайларда яши башладык. Атаћнан хатлар килгђлђп торды. Ђгђр кире ќибђрсђлђр, без фђлђн урманда, шуннан эзлђп табарсыз, дип яза иде.
Колхозга керсђм, мине кире ќибђрмђслђр дигђч, колхозга керњ артыннан йљри башладым. Сельсоветта ђйттелђр, ирећнђћ аерылсаћ гына колхозга алабыз диделђр. Аерылдым. Ике бала белђн ничек итеп кара урман арасына кабат китим инде. Бер ђшђке Гариф исемле кеше бар иде. «Кулак хатыны килгђн икђн, шућа књрђ колхозныћ эшлђре алга бармый», — дип сљйлђнеп йљргђн бу. Андый денсезлђр бар иде инде ул вакытларда. Ул Гарифныћ ахырдан ике аягын кистелђр, рђхим књрмђде. Колхозга керсђм дђ, тљп эшем мђктђптђ булды. Аена 1 сум 80 тиен тњлилђр иде. Без икђњ сторожиха булып эшлђдек. Тугызар бњлмђ иде џђркайсыбызга. Ул вакытта мђктђптђ 700 лђп укучы, 18 укытучы бар дип сљйлилђр иде. Зђй буенда мђктђпнећ њз басуы бар иде. Анда иген чђчђлђр. Мђктђпнећ њзендђ столовые бар иде. Ђй, гомерлђр. Тамак љчен йљрдек инде ул вакытларда. Мђктђптђ атна саен йђ театр уйныйлар, йђ кино књрсђтђлђр. Ул вакыт тавышсыз кино иде, электр белђн эшлђми, кул белђн ђйлђндерђ торган.
Бер вакыт мђктђп директоры Шагалиев чакыра мине: «Ђйдђ, Мђгъмњрђ, театр карыйбыз», — ди. Ул арада сђхнђгђ артистлар чыгалар. Берсе ак алъяпкычтан, башына кызыл косынка бђйлђгђн. Кулында Ђлифба китабы. Латин хђрефлђре белђн. Бу шуннан укый нђрсђдер. Икенчесе башына борынгыча итеп иске яулык бђйлђгђн, љстенђ камзул кигђн. Кулында искечђ язылган бер китап, шуннан нидер укыган була. Бусы, янђсе мин инде, имеш, мин яћача укый белмим, искелек ягында калган кеше. «Ай, мђктђптђн ђйбер урлаган бу, дип рисвай итмђгђч, бусына бик исем китми», — дидем дђ чыгып киттем. Кљлешеп калдылар.
Алматада, бигрђк тђ сугыш елларында, интегеп яшђргђ туры килде. Ачлык, икмђк юк. Хатын-кыз да, бала-чага гына эшлђп маташа. Кеше башына 15 ђр гектар ќыярга бирђлђр иде. Шунда эшли-эшли биллђрем бљкрђйде. Шул атаћ тырышлыгы аркасында ач булмадык, аллага шљкер.

Фотолар авторның шәхси архивыннан.

II  Хатирђлђр кыскартып бирелђ.