2007 2

"Кыйссаи Сәкам" дастаны

 Кыйссаи Сђкам I

7. Сђкамнећ Хуранга кайтырга чыгуы, юл маќаралары
142. Ул Сђкам Галинећ сњзин ишетњбђн,
Бетерде Хуран сарый йул тотубђн.
143. Књрђрњ кем берђкњ йулда катыйг барур,
Ачбан, арыйбан, сусайубан барур.
144. Йитеб килди, Сђкам ул ирни књрњб,
Бер сђгать ул ирнећ катында торуб.
145. Бу Сђкам ђйди: кайу йирлик ирдњћ,
Ни эшкђ бу йирдђ сусабан тордыйћ?
146. Ул ђйњр кем: белгил, ђй, дђлил пђџлеван,
Ќиџаншаџ — шаџым торур, йирим — Хуран.
147. Мине дар ул, йђшерб Мђккђгђ изди,
Ул Сђкамни монча кичђ калдый тийњр.
148. Ишеттем мин — Сђкам мљселман булмыш,
Галидин њзенгђ амандар куймыш.
149. Йђнђ џђм Сђкамга ђймишлђр њзин,
Килњрмез тимешлђр, ун кљндђ кизин.
150. Гали берлђ килњр ул џђмзђ пђџлеван,
Хараблыйк кыйлгайлар безни рђњван.
151. Катыйг эш ишетеб катырак барурмын,
Ќиџаншаџ шаџымга чарлаб ђйтњрмен.
152. Бу сњзни сњзлђди ул ир аћламайын,
Бигакыл кешилђр сагынмаз кизин.
153. Књр эшин, казаныћ нилђр булгусы,
Тилдин ушал ир тапкыл њлгњсе.
154. Бу Сђкам ул сњзни ишетти ирсђ,
Кылыч берлђ ордый ул ирне кисђ.
155. Њлтњрди бу йирдђ ул ирни Сђкам,
Шад булубђн барды бигамь.

8. Сђкамнећ Хуранга кайтып Ќиџаншаџ кызына љйлђнње
156. Хуран эчрђ йегет џђм хуќа,
Књрњшдилђр ђйђмен азакыйн хуќа.
157. Бу Сђкам Делдњлни зљлфокар билђ,
Књћлњм шад булубђн севенеч кыйла.
158. Ќиџаншаџ зљлфокар, Делдњлни књрњб,
Агладый, Сђкамни кочдый кем торуб.
159. Катында ултурдый, ђйњр: ђй, ќуан,
Ихсанђтђ килдњћ дир дђлилђ пђџлеван.
160. Мин айганный килтњрдњћ мића,
Уш имди бирђйен кызыймный сића.
161. Бетерњб килтњрдић бу айгайный эшем,
Бирђйен сића нигярин тик кызыйм.
162. Ќиџаншаџ илгђ байурдый рђњван,
Аш эчкњ-йыйгубђн кыйлыћлар миџман.
163. Ќљџњдлђр туйлаш мђќлес кыйлдыйлар,
Зљлфокар, Делдњлни барча књрдилђр.
164. Йђнђ џђм килтњрмеш Мђликнећ гљрзњсин,
Ќиџаншаџ бирњр тиб Сђкамга кызыйн.
165. Олуг туй кыйлдыйлар олу-кечи,
Калмадый Хуранда иркђк-теши
166. Тљп-тљгђл йыгдый чирикин камуг,
Калмадый Хуранда йђнђ тирсђ муг.
167. Зљлфокар, Делдњлгђ нђзар кыйлдыйлар,
Туйлаш Сђкамга кызный бирдилђр.

Хуранда Сђкам алып кайткан Гали коралларын тамаша итњ
168. Туйла тљкђтди ќљџњдлђр ашыйн,
Књрњб таћладыйлар Мђликнећ гљрзњсин.
169. Утыз мећ чирикдђ бер ир булмадый,
Зљлфокарны кынындыйн чыкара алмадый.
170. Йђнђ бер ир чыкмадый Делдњлгђ менђ,
Катыйга килњбђн йљгђнин ора.
171. Мђликнећ гљрзњсин таћландый књргђн,
Ул гљрзњнић агрый йљз йитмеш батман.
172. Ќљџњдлђр књрњб булдый хђйран,
Таћ-гаќђбкђ калдыйлар џђрњ ќуан.

9. Галинећ Сђкам артыннан мђлик белђн Хуранга тљс њзгђртеп барганы
173. Йђнђ уш ишетећ Галинећ эшин,
Хуран таба барубђн сђфђр кыйлмыйшыйн.
174. Бу мђлик ђйњр: ђй, шири Хода
Бул ќаным сића кыйлайын уш фида.
175. Кайда син барсаћ шаџ намдар,
Сића мин булайн чакђр сђляхдар.
176. Гали, ђй, атлан — мђлик чин бњгњн,
Биргђй носрђт уганым бу кљн.
177. Хуран табардан сђфђр кыйлдыйлар,
Икђкњ атланыйб йулга кердилђр.
178. Барурлар бу икисе нљкђр йук алайын,
Тигдилђр шђџђргђ ун кљндђ кизин.
179. Књрдилђр — бер йирдђ торур потханђ,
Шђџђрнећ катыйга килдилђр йђнђ.
180. Бер кортка аш-њтмђк килтњрмеш торур,
Йђнђ џђм потка табынмыш торур.
181. Гали ђйди: кортка, йитњрмеш йулыйн,
Мљселман бул имди, монафикъ лђгыйнь.
182. Ул кортга Галинећ сњзњн алмадый,
Џђр ничђ сњз ђйди — кабул кыйлмадый.
183. Мђликнећ бу сњзгђ ачыгы килеб,
Кылычыйн чыкардый илкендђн алыйб.
184. Ул мђлик тњшњрди кортка башыйн,
Икђкњ ултуруб йидыйлар ашыйн.
185. Гали ђйди мђликкђ: ишеткђйсен,
Бу йулдан син, бу йулдан мин керђйен.

10. Мђликнећ бђлагђ тарганы џђм Галинећ яћа бер хђйлђсе
(Бу урында бер бит ќитми, анда Мђлик Галидђн аерылгач бер бђлагђ тара џђм аныћ янына килђ. — М. Ђ.)
186. Гали ђйди: ни булдый йђнђ?
Ни ишкђ торубђн чаварсыз йђнђ?
187. Ул мђлик ђйдњр кем, ишеткел Гали,
Килмешлђр тотыб мине алгалый.
188. Айырылыб синдин килњрдђ њзњм,
Ќиџаншаџ кызыйна тљшди књзњм.
189. Бер мђлгун лђгыйнь ђйтњр анларныћ ара,
Књћелсез йамандур йљзи кара.
190. Килеб минем башымга ордый,
Такый мине сњгњбђн катыймда тордый.
191. Какубђн йибђрдњм аны бу заман,
Атындан йикылыб ул бирди ќан.
192. Сњзњм бу, ишем ишеткел Гали,
Аныћ љчњн килмешлђр мине алгалый.
193. Гали ђйди: ишеткел, йђ пђџлеван,
Нђ эшкђ кылдыћ моны шаџи ќиџан?
194. Ђйтмђдњмми сића мин зинџар, зинџар,
Кешегђ тигњрмђгел, џђргиз ђсмар.

11. Мђлик «шаџ» белђн Гали «нљкђр»нећ Ќиџаншаџка кунакка барганы
195. Гали ђйди: кил имди, олуг џалђ,
Ќиџаншаџ катыйна бу ирлђр белђ.
196. Ќиџаншаџ катыйна керсђћез мђгђр,
Син шаџ улућ, мин сића улайын чакђр.
197. Икђкњ сњзине сњзлђштилђр,
Ќиџаншаџ катыйна йитеб кердилђр.
198. Ќиџаншаџ буларный књрњб курыкты,
Бер алтундыйн тђхет аћа урун куйды.
199. Гали анда мђликкђ ишарђт кылдый,
Мђлик тђхет њзрђ кичеб ултурдый.
200. Галишир артка сђляхдар булуб,
Торур ирди бакыйб, нљкђр тик булыб.
201. Шаџиншаџ буларны књрњбђн ђйњр:
Нљкђрњн тђхеткђ ултурсун, тийњр.
202. Ќаваб ђйди сњзгђ рђњван,
Сњзњмне ишеткел, ђй бу заман.
203. Кайу йирдђ бойурсам мин торурга,
Аныћ ирке йук монда ултурурга.
204. Бик ултурурмын, айђ, шђџрийар,
Колымныћ ултурурга нђ ирке бар.
205. Сезнећ тик ирђнлђр кайда торгай мђгђр,
Сезнећ ил нђ йирдђдњр биргел хђбђр.
206. Мђлик ђйњр, ишет айђ шђџрийар,
Гарђб иллђрендђ безњм тик ирђнлђр.
207. Йђнђ ђйде: атым ирњр Шђџрийар,
Нљкђрњм атый ирњр Ширзаман.
208. Тамаша љчњндњр бу йиргђ килдим,
Гарђб иле илњмдњр, ђй шаџым.
209. Ишетдњк бу йаналыг гаќђб хђйер,
Сђкам килтњрмеш дирлђр Делдњл, зљлфокар.
210. Аны ишетеб нљкђрњм билђ,
Књргђле килмешмен, килтњргил џалђ.
211. Ќиџаншаџ ђйди: Сђкам ќуан,
Мљбарыз ирњр, гайђт дђлил пђџлеван.
212. Мђккђгђ бу йирдин йалгуз барыйб,
Галине њлтњрњб сђляхайын алыйб.
213. Ќиџаншаџ ничњк бу сњзи ђйди,
Мђлик кљлњб, Галигђ йљз ђвњрди.
214. Шаџныћ бер инак вђзири бар ирди,
Барубђн Ќиџаншаџы катына керди.
215. Ђйтњр кем: шаџ, бу икђкњ кеби,
Књрмђдњм џич булар тик адђми.
216. Ќиџаншаџ ђйтњр: ђй, вђзирњм сића,
Сњзњм бар йакыйн кил, колак тот бђћа.
217. Имди бђнем куркынычым колдыйн торур,
Бикендђн анчђ курыкмазмын тийњр.
218. Нагяџ йљзњн баксам џђр заман,
Тђнемдин ќаным чыкар тик булдый ќан.
219. Сњзлђди бу сњзни вђзир берлђ хан,
Куркычындан килтњрди сљфрђ нан.

12. Ќиџаншаџ сараенда кунаклар белђн очрашу
220. Бу сљфрђ ичендђ килтњрди тђгам,
Бойурйан казый ђйди йимђгђ џђм
221. Ики илкин озатуб кулны салды,
Сљфрђдђне йарин бњри тиди.
222. Бер батман бер йагы чыкадыйр ђйди,
Ќиџанныћ йимђкин таћлар иди.
223. Барча тђгамин йљккђ тљйди мђликзар,
Галинећ катында торур зар.
224. Ќиџаншаџ ђйтњр айђ пђџлеван,
Нљкђрићђ ирмђсмњ џђр йан.
225. Ќиџаншага мђлик ђйњр билђ гайан:
Нљкђрњм-мђлик, њзњм — ач калдым байан.
226. Тђгамећ килтњргел, бар ирсђ џалђ,
Уш имди йикайман нљкђрњм бийлђ.
227. Ќиџаншаџ чарлайуб ќар ђйњр:
Тђгамлђр бар ирсђ, килтњргил, тийњр.
228. Хђббаз йђнђ чук килтњрди аш,
Мђлик ђйди нљкђр калдый йђнђ ач.
229. Мђлик ђйди: ишет, айђ, шђџрийар,
Минем нљкђрњм торур ач (вђ) зар.
230. Ќиџаншаџ ђйди, нљкђрњћмњ (ашы)
Ичендђ камры бардур йиймђйдњр ашый.

13. Ќиџаншаџныћ килгђн кунакларына Сђкам алып кайткан коралларны књрсђтње
231. Йђнђ ђйди мђлик: ђй шаџи ќиџан,
Килтњргил Делдњл, зљлфокарны рђњван.
232. Ќиџаншаџ бер кач ирни изди,
Зљлфокар берлђ Делдњлне китергел тиди.
233. Бардый ул кеши Канбарга айур:
Ќиџаншаџ, Делдњл, зљлфокарны килтњр тийњр.
234. Ќиџаншаџ катыйна килебдњр миџман,
Икђњ кљтњрлђр дђлил пђџлеван.
235. Бу сњзне ишетеб Канбђр севенди,
Мђгђр Гали килдисђ, нђ булгай тиди.
236. Делдњлне ђйђ дими, зљлфокарны алыйб,
Ќиџаншаџ катыйна керди ул килеб.
237. Бу сђгать Канбђр Галине књрди,
Башыны какдый килубђн тордый.
238. Гали ул дђм Канбарга ишарђт кыйлдый,
Гали бу дђм Делдњлне чыкаргыйл тиди.
239. Ул дђм чыкардый дњнди йљзњн,
Канбар аћладый Галинећ ишарђт сњзњн.
240. Сайрар ирди Делдњл Галине књрњб,
Акрур ирди каты сийасил оруб.
241. Йђнђ бу сђгать бу Сђкам ќуан,
Алыйб килди гљрзине ул пђџлеван.
242. Ќиџаншаџ ђйтњр кем: ђй, Сђкам сића,
Сњзњм бар ђйтђйем, йакыйн кил бђћа.
243. Ќиџаншаџ ђйњр: ђй, Сђкам ќуан,
Мђккђгђ йалгуз барган син пђџлеван.
244. Бу мђлик тђхет њзрђ ултуруб торур,
Килњбђн нљкђри табугыйн кыйлур...
245. Бу Сђкам ђйњр кем: айђ, шђџрийар,
Булар тик џђйбђтлњ ќиџанда кем бар?
246. Бу сњзне сњзлђшди Сђкам берлђ хан,
Такый ђйди мђлик, — ђй шаџи ќиџан.
247а. Мљбарыйз бик бар ирсђ, килсњн тийњр,
Зљлфокарны кынындыйн чыкарсун тийњр.
247б. Ќиџаншаџ ђйди кем: ишеткел Канбар,
Алыйб кил мића кем, син зљлфокар.
248. Бу Канбар зљлфокарный аћа бирди,
Ул мђлгунь бакубђн аны алдый.
249. Бер кывђт кыйлубђн ул мђлгунь књчњн,
Зљлфокарный кынындыйн чыкармак љчњн.
250. Ничђ тартдый ирсђ џђргиз булмадый,
Зљлфокарый кынындыйн чыкара алмадый.
251. Мђлик ул сђгать Галигђ бакдый,
Књлкњсњ килњбђн књзине какдый.
252. Мђлик ђйди: белећ, айђ, шђџрийар,
Биргњл, чыкарсун аны ушпу нљкђр.
253. Ќиџаншаџ ђйњр: кем синећ бу чакђр,
Чыкарса чыкарур аный такы бу мђгђр.

14. Ќиџаншаџ кешелђренећ Сђкам алып килгђн Гали коралларын тота белмђњлђре
254. Чыкарса бирђймен телем мал њкњш,
Сансыз кол џђм бирњрмен алтун-кљмеш.
255. Бу мђлик торубђн Галигђ ђйњр:
Зљлфокарећни кынындыйн чыкаргыйл, тийњр.
256. Зљлфокарни тотты сабындыйн рђњван,
Тартубђн чыкардый аны ул заман.
257. Башыйндыйн чђверди зљлфокарни йђнђ,
Љч кат кемешди тотубђн кынына.
258. Ќиџаншаџ бу эшкђ булубђн хђйран,
Башыйн иргабан ђйњр, ђйђ, пђџлеван.
259. Ихсанђт сабаџ шаџ, шаџи дђлил,
Син бары мђлик дик булмадыћ хђќил.
260. Йђнђ ђйди мђлик: айђ, шђџрийар,
Делдњлгђ менгђле бер ирни чыкар.
261. Ќиџаншаџ ачыйг килњбђн ђйњр:
Барыйбђн Шђмђкне килтњрњћ тийњр.
262. Барыйбђн Шђмђкне алыйб килдилђр,
Ќиџаншаџ катыйга кериб тордыйлар.
263. Бу ќљџњд килњбђн Ќиџаншаџ таба,
Ућында торубан бу ирлђр рђњван.
264. Ђйњр кем: айђ, шаџым менђйен моный,
Бер чаулан кыйлубан књрђйен аный.
265. Ђгђр булса Делдњл, арысландыйн чђлђк,
Менђйен тђрђнгђ, ђй шаџым, мђлђк.
266. Књрњћ ул ќљџњднећ олуг сњзлђгђн,
Бу Делдњл башыйга оран йљгђн.
267. Айакыйн књтђриб менђрдђ лђгыйнь,
Сикерди бу Делдњл, белећлђр йакыйн.
268. Иш кыйлды анда ул Шђмђкгђ Делдњл,
Тугман тик булдый бу сђгатьдђ ул.
269. Ќиџаншаџ бу ишкђ булуб кайгулук,
Йыйгылыйб килди барча кечик џђм олук.
270. Йђнђ бер ќљџњд кубубђн ђйди рђњван,
Йир њбњбђн ђйњр кем: ђй, шаџи ќиџан!
271. Дђстњр бир мића Делдњлгђ менгђле,
Ни булдый рђњван ђйлђгђй ђле.
272. Бер мђлгунь кубубђн килди йакыйн,
Ишеткел, ни кыйлдый бу Делдњл хакыйн.
273. Бу ќљџњд тотубђн менђрдђ аный,
Ќђџђннђмгђ барды ќљџњднећ ќаный.
274. Йђнђ бер ќљџњд-исерњк ђйњр,
Ќиџаншаџ катыйга килњбђн торур:
275. Дђстњр бирђй, шаџым син имди мића,
Ђгђр арыслан ирсђ, менђйен аћа.
276. Ќиџаншаџ ђйњр кем: ул бу сњзим аћлагыйл,
277. Син исерњк торырсын, сњзим тыћлагыл.
278. Исерњк кешилђр тапугыны ни белњр,
Исергђн кешилђр арыслан булур.
279. Ќиџаншаџ ќљџњдни таба белмђди,
280. Ничђ сњз ђйтсђ, кабул кыйлмадый.
281. Бу ќљџњд Делдњлне тотубђн ђйњр,
Сикерњбђн менђйен моны тийњр.
282. Бу Делдњл дђ оруб лђгыйньни басыб,
Ќљџњд њлди, бардый ќиџандыйн чыкыйб.
283. Њлтерди ул йирдђ Делдњл аный,
Ќђџђннђмгђ бардый ќљџњднећ (џђм) ќаный.
284. Килтњрњрлђр бу эшне књрњб рђњван
Ђйтњрлђр: ат ирмђс бу, нђ кяџан.
285. Ун ирни њлтњрди анда ул,
Илаџи бихакдин ул Мљхђммђд рђсњл.
286. Ул эшни књрњбђн такый ушбу шаџ,
Башы кавый кыйлубђн кыйлды ђй (аџ).

15. Галинећ кораллар белђн эш итњен књрсђтње
287. Бу мђлик Галигђ ишарђт кыйлур,
Бу Гали Сђкамга бакыйбан торур.
288. Йђнђ ђйди мђлик: айђ, шђџрийар,
Дђстњр биргил, менсњн минем сђляхдар.
289. Дђстњр бир мића, — тийер делдњлне менеб,
Пђџлеван нљкђрећ сђляхдин кыйлыб.
290. Ќиџаншаџ ђйњр: кем бу нљкђр?
Ђгђр менсђ моный, такый бу менђр.
291. Такый монча Делдњлнећ уза сића,
Телим мал, телђћлђр бирђйен аћа.
292. Бу мђлик Галигђ ишарђт кыйлубђн ђйњр,
Делдњл уза, рђњван моны килеб йитњр.
293. Кубубђн килди хђйдђр њзи,
Бакыйбан танды бу Делдњл књзи.
294. Бу Дљлдњл таба улдым Галине књрњб,
Бу мђйдан эчендђ чауланлар кыйлыб.
295. Йитеб мондый белњћ улдым ул шир, гарђб
Бу кяфирлђр барый кыйлдыйлар гаќђб.
296. Бу чаулан кыйлбан ушал пђџлеван,
Ќљџњдлђр гакыйлдыйн китди ул заман.
297. Ќиџаншаџ ђйњр бакыйбан: гаќђб ир торур,
Ќљџњдлђр књрњбђн тамаша кыйлур.
298. Бу мђлик ђйњр кем: айђ, шђџрийар,
Пђџлеваныћ бар ирсђ, орушсын булар.
299. Минем бер сђляхдарыйм њлсђ, йук зыйан
Синећ бер нљкђрећ њлсђ, тотма сђмар.
300. Бу Ќиџаншаџ бу кизин анда њзинђ,
Ачыйг килеб кан койулдый књзинђ.
301. Чириккђ дийер Ќиџаншаџ бакыйбан ђйњр:
Кем булгай сезнећ дик мљбадин? — тийњр.
302. Бар ирди ќљџњдлђрнећ ир бер ќуан,
Хуран эчендђ ирди њзи пђџлеван.
303. Кубубђн килди шаџныћ катыйга њзи,
Шаџныћ ућында торуб ђйди сњзи.

16. Мђќлеснећ бозылуы џђм бђхђс кубу
304. Диди: дђстњр биргел шаџи ќиџан,
Кем ђйтмеш, нђ булмый, айђ, пђџлеван.
305. Шаџа бирди бу кяфер килеб,
Йђнђ алмасдыйн бер кылыч алыйб.
306. Мђйданга чыксун књрђйен аны,
Сђкамныћ утућда тњкђр каны.
307. Гали берлђн керди мђйданга бу ќљџњд ара,
Галигђ кылыч белмђди йђнђ ќљџњд ора.
308. Ничђ хђмлђ кылдый ќљџњд булмадый,
Кылычыйн Галигђ ора алмадый.
309. Булмадый кылычыйн кыныйга салыб,
Билендђн ђлинђ кђмђнди алыйб.
310. Кђмђндине Галигђ килтњрњб,
Гали хђмлђ кылмаз иди тик торуб.
311. Бу ќљџњд хђмлђ кылдый алтмыш катла,
Гяџ кинмђди кылычыйн ташлай тота.
312. Хаќил булдый булгай кызардый йљзи,
Галигђ бакубђн тилмерди књзи.
313. Такый анда кизин бу шире хђйдђр,
Делдњлгђ мениб, тотыйб зљлфокар.
314. Бер гиз хђмлђ кылыб ордый аны,
Ќђџђннђмгђ шул сђгать бардый ќаны.
315. Ќиџаншаџ ђйди кем: нђ кылдућ ќуан,
Ђй, дигай ... дђлил пђџлеван.
316. Имди кем мђликнећ бу чакђр,
Њлтњрди нђ тик мљбарыйзлар тийњр.
317. Мин аныћ њчњн алайун тийњр,
Аны тотубђн зинданга салайун тийњр.
318. Бу сњзгђ мђликнећ ачыгы килиб,
Сђкамнећ гљрзњсин кулдан алыйб.
319. Ђйди: ђй, Сђкам, сњзњм бар сића,
Ишеткел, ђйтђйњм колак тот бђћа.
320. Атлагыл имди џђла дар заман,
Катлангыл бу йулду хуш пђџлеван.
321. Ирђнлђр кљне ушпу кљндњр,
Безгђ биргњчи уганым носрђт торур.

17. Ќиџаншаџ белђн Сђкамныћ аралары бозылышы
322. Бу Сђкам ђйди: ђй, шаџи ќиџан,
Фида улсун сића уш ќаным рђњван.
323. Ќиџаншаџ моны ишетеб аћладый,
Шђџђргђ керди, капугыйн багладый.
324. Йђнђ чарлаб ђйди: ђй, Сђкам ќуан,
Тђхшидњ уш кыйлдућ мића пђџлеван.
325. Галинећ башыйн килтњргел тидњм,
Сез мљселман булмышсыз белмђдњм.
326. Син мића бу кљн йахшы кылмышсђн,
Кызум биргђн тапугыйн њтђмешсђн.
327. Хуран ичрђ сине ирђнлђр ара,
Тотубђн кылдургаймын мећ парђ.
328. Бу сњзгђ Сђкамнећ њфкђсе килди,
Књћлинђ нђ шђй килсђ, кыйлур ирдњћ.
329. Ђйде: вакыт йитњшди џалђ,
Син оруш кыйл булар билђ.

18. Ќиџаншаџныћ Гали белђн бергђ бер сугышы џђм аныћ кулыннан џђлакђте
330. Ќиџаншаџ буларныћ сњзњн тыћладый,
Чыкубђн мђйданга йакыйн килди.
331. Мђйдан ичрђ чыкыб ђйди кем: йа, Гали,
Килдњм сића кил оруш кыйлгалый.
332. Мин белдњм, ул Сђкам хђйлђ кылмышын,
Тереклђйњ сине куйуб килмешен.
333. Ђй, Сђкам, ымсыну син кылдућ мића,
Кызум биргђн тапугыйн њтђдњћ мића.
334. Йђнђ ђйди: Гали, сњзњм бар сића,
Йалгуз чыкубђн оруш кыйлсана.
335. Гали ђйди: андаг булсун ђй лђгыйнь,
Ул сыйфатлыг џада ђр-мљрсђлин.
336. Йђнђ атымдыр Гали ђл-Мортаза,
Догачым ирњр Мљхђммђд Мостафа.
337. Ђй, лђгыйнь хђмлђ кыйлгыл син борун,
Сезнеке ђйњ сића бу кљн.
338. Бер хђмлђ кылды ул арыслан Гали,
Ќђџђннђм тљбинђ ќљџњднић ќаный.
339. Кылыч берлђ аны ордый бер књчњн,
Њтњб йиргђ керди кылыч очыйн.
340. Ќиџаншаџ њлди, гњренђ булдый Хуран,
Хараб булдый ќљмлђ шђџђр хан вђ ман.

19. Галинећ Ќиџаншаџ яклыларны ќићње џђм Хуранны мљселман иле итње
341. Кеминећ башыны шамшадга ордый,
Барый канга булануб йиргђ тљшди.
342. Кеминећ башыны кђс-кђс кыйлубдур,
Барусыныћ дамагыйн мђст кыйлубдур.
343. Ки џђр берин эшин кыйлганда хђйдђр,
Ки џђр дђм ђйтњр ирди «Аллаџу ђкбђр».
344. Мђлик џђм вђзирлђри калдый хђйран,
Кызыйб билмђди њлгђнни чындан.
345. Сњйђкин бердђй кыйлыб булдый хђбђрдар,
Кырыйлган исекђ тљшди, булдый ђфкяр.
346. Сорућ диди, — кем бу дийњ — пђримњ?
Књземезни баглан, ђйа, ќадгирмњ?
347. Халайыкный кырыйб тђмам итђдњр,
Барыймызныћ башымызга тийђдњр.
348. Соралыћ кем, — бу кемдњр? — безгђ ђйтсњн,
Илемез белсњн, вђ сонгыйга йитсњн.
349. Диде: шаџи йегет, кандин килњбсен?
Баџадирларны кырдућ диди гђрсен.
350. Гали Дљлдњлене чарлаб алдый фиђл-халь,
Килеб тђгъзыйм билђн ултурдый фиђл-халь.
351а. Диди хак йулыйда талиб талђб ирњрмен,
Талђб дђ барчадин галиб ирњрмен.
351б. Чу талиблыкда мин галиб ирњрмен,
Гали ибне Ђбњталиб ирњрмен.
352. Ђгђр йљз мећ баџадирлар хђраб кыйлса,
Кырармын барчасыйн ки кяфер улса.
353. Гали атлыйг хода арысланыдырмын,
Мљселман бђндђнећ ќаныдырмын.
354. Ирњр пђйгамбђр Ђхмђд мохтар,
Аныћ ићђсидњр солтан Саттар.
355. Лђкабем илтифаты Аллаџ Галидњр,
Кылычым зљлфокар хђйдђридњр.
356. Ирњр ќефтем минем хатын кыйђмђт,
Атый Фатыймадур, дингђ рђхђт.
357. Бђгырь парђм Хђсђн ул бивафадур,
Хљсђйен дђшт шђџид гђр белђдњр.
358. Бу кљн миндин барућызга ќђфадур,
Кылычым барча кяфирни чападур.
359. Кайынатам Мљхђммђд мостафадур,
Минем атым Гали ђл-мортазадур.
360. Бу сњздин билдилђр кем, Галидњр,
Ишетелгђн ушал ирнић иридњр.
361. Диди ул бер заманныћ фигале,
Ки армансыз берар ушыб калале.
362. Гали ђйди, — хуш, андаг кыйлыћызлар,
Йигылыйб барча биђрман булућызлар.
363. Гали кайтуб барыйб бер йиргђ тљшди,
Арасында чынан бер кичђ кичди.
364. Монади кыйлдый кяферлђргђ џай, џай,
Галине њлтњрњбмез дидњћез, — ай, ай.
365. Гали безнећ билђн худиркђ икђн,
Нљкђри, лђшкђри йуксђйкђ икђн.
366. Тийњ йљз мећ чирекни раст кыйлдый,
Мђлик баџадирларыйн хасс кыйлдый.
367. Гали џђм таћ намазыйн кыйлдый,
Тулгасыйн алыйб башыйга куйдый.
368. Госсабђсин чормайубђн билигђ алуб,
Ходаныћ йадыйный књћлигђ салуб.
369. Мљбарыйзлђргђ баџир кайда килсњн,
Гали тђнџадур аћа хђрабђ кыйлсун.
370. Ќљџњдлђр Галидин бу џђйбђти књрњб,
Мљселман булдыйлар барчасый килњб.
371. Мљселман булдыйлар хакыйкать књћел,
«Тђћрим бер» тидилђр, йђнђ «Мљхђммђд рђсњл».
372. Кач кљн булар ичендђ торуб,
Сђкамгђ Хуран илин белдњрњб.
373. Џђр менњб бардый Мђккђгђ сарый,
Мђккђ иле чыкдыйлар, књрњште барый.
374. Књрњштилђр буларга йегет-карый,
Шад булдый шђџђр или тљгђл барый.
375. Рђсњл кочтый йаранларун,
Аћа фида кылдыйлар анлар ќанларун.
376. Тоттым битњ «Сђкам кыйсса»сыйн,
Укыган онутмасун књћел госсасын.
376. Гали ирђнлђри ќиџанда куптылар,
Хасе йаранлардан булуб њттелђр.
377. Барча ќиџанга тормаз, ђй њтђр,
Бу Хуран сђгадђтлњ ... вђ микђн.

СЊЗЛЕК:
Агладый — елады.
Амандар — котылу.
Арыйбан — арып.
Ачбан — ачыгып.
Ђвњрди — бордый.
Ђндишђ — уй.
Ђсмар — нђтиќђ.
Ђфкяр — яраланган.
Баџир — ачык, гњзђл.
Бигамь — гамьсез.
Бикендђн — бигеннђн.
Булануб — болганып.
Гайан — ап-ачык.
Галиб — ќићњче, љстен.
Ќадгирмњ — сихерчеме.
Ќар — кычкырып.
Ќефтем — хатыным.
Илкендђн — сабыннан.
Илкин — кулын.
Иркђк-теши — ир — хатын-кыз.
Ирмђсмњ — тњгелме.
Ихсанђтђ — ярдђмчелеккђ.
Йимђгђ — ашамага.
Йыгдый — ќыйды.
Кавый — кљчле.
Капугыйн — капкасын.
Кач кљн — ничђ кљн.
Кђмђнди — билбау.
Кизин — соћ.
Кортка — карчык.
Куркычындан — куркуыннан.
Кяџан — књрњче.
Лђкабем — кушаматым.
Лђшкђри — гаскђре.
Мђст — исерек.
Миџман — кунак.
Монади — кычкыручы, чакыручы.
Монафикъ — ике йљзле.
Монча кичђ — моныћ кадђр.
Мљбадин — алмаштырыр.
Мљбарыз — бергђ-бер чыгып сугышучы, пђџлеван.
Мљбарыйз — ялгыз, бергђ бер чыгучы.
Мљбарыйзлђргђ — батырларга.
Муг — мђќњси.
Нан — икмђк.
Нђзар — карау.
Носрђт — ярдђм, ќићњ.
Нљкђр — сугышчы, хезмђтче.
Парђ — кисђк.
Потханђ — мђќњсилђр гыйбадђтханђсе.
Сђляхайын — намусын.
Сђляхдарыйм — намуслы, тљзек ирем.
Севенди — сљенде.
Сорућ — сора.
Сусайубан — сусап.
Талиб — шђкерт.
Тапугыйн — хљрмђтин.
Таћладыйлар — таћ калдылар.
Тђгам — икмђк.
Тђгъзыйм — хљрмђт.
Тђнџадур — ялгыз.
Тђхет њзрђ — тђхеттђ.
Тђхшидњ уш — шуны туплап.
Тигдилђр — ќиттелђр.
Тигњрмђгел — тимђ.
Тирсђ — христиан.
Туйла тљкђтди — туй белђн бетерди.
Уганым — Аллам.
Њлгђнни чындан — тередђн.
Њфкђсе — њпкђсе.
Фида — корбан.
Хасс — билгелђде.
Хђббаз — пешекче.
Хђйдђр — арыслан.
Хђќил — оятлы.
Хђмлђ — џљќњм.
Џада ђр-мљрсђлин — илче.
Џђйбђтлњ — џђйбђт.
Џђргиз — џђрчак.
Чаварсыз — чабарсыз.
Чакђр — белгечећ.
Чакђр сђляхдар — турылыклы хезмђтче.
Чирекни — сугышчыны.
Чук — књп.
Шамшадга — Шам, Дамаск кылычына.
Шири Хода — Ходаныћ арысланы, ягъни Гали.

I Ахыры. Кереш мәкаләне һәм башын журналның үткән саннарыннан кара: Гасырлар авазы - Эхо веков. - 2006. - № 2. - Б. 173 - 179; 2007. - № 1. - Б. 202-208. 

Љч кулъязма нигезендђ тђнкыйди текстны тљзњче,
аћлатмалар бирњче археограф,
филология фђннђре докторы
Марсель Ђхмђтќанов