2007 2

Ерактагы ак ќилкђннђр

          Оренбург шђџђре янђшђсендђ бай тарихлы зур Каргалы авылы бар. Хђзерге рђсми язмаларда ул Татар Каргалысы дип атала. Соћгы елларда мића ул авылда еш булырга туры килде. Анда књренекле татар зыялыларыннан Закир Рђмиев (Дђрдмђнд), Ризаэтдин Фђхретдин эзлђре дђ саклана.
Ул авыл элегрђк заманнарда мин њскђн тљбђкнећ рухи-дини бер башкаласы булып торган. Безнећ Бозаулык суы буе татар авыллары мулла-мђзиннђренећ књпчелеге шуннан чыккан. Совет хакимияте чорында да Каргалыдан чыккан укытучылар ишле иде. Сугыштан соћгы елларда Бозаулык буе Иске Белогор авылында безне дђ Каргалыныћ бер кешесе укытты. Њз исеме Мљхђммђтне балалар теленђ кертмђскђ тырышып, ул њзенђ «Салихов абый» дип эндђшњне генђ хуп књрђ иде.
Халык телендђ бу авылныћ «Сакмар буе Каргалысы» дигђн исеме дђ бар. Чљнки ул Сакмар-су тамагына якын гына ќирдђ урнашкан. Ђйе, татар дљньясына мђгълњм љч зур Каргалыныћ берсе булган бу авылга карата халык телендђ берничђ тљрле исем саклана. Еникиев, Терегулов морзаларныћ тљп йорты саналган (элек Бђлђбђй љязенђ кергђн) «Бђлђбђй Каргалысы» белђн Татарстанныћ Чистай шђџђре янђшђсендђге Каргалыдан аермалы буларак, Оренбург янђшђсендђгесенећ тагын бер рђсми атамасы булуын да ђйтеп њтик. XVIII-XIX йљзлђргђ караган язма документларда ул «Сђгыйдь бистђсе» (Сеитов посад) исеме белђн дђ йљргђн. Ризаэтдин Фђхретдиннећ Уфада яшђгђндђ њк бу авылга багышлап «Сђгыйдь» исемле китап (1898 ел) язганлыгы џђм «Ђхмђт бай» китабында (1911 ел) аерым бњлек багышлавы мђгълњм.
Каргалы элек Оренбург — Казан юлы љстендђге ић зур авылларныћ берсе булган. Хђзер дђ ђле ул Сакмар елгасы буйлап љч-дњрт чакрымга сузылып утыра. «Ђхмђт бай» китабыныћ «Каргалы шђџђре» бњлегендђ Р. Фђхретдин XX йљз башы авылын болай тасвирлый: «Оренбургтан егерме чакрымнарда, Сакмар елгасыныћ ућ яры буйлап сузылган бер шђџђр булыр. Халык телендђ ул Каргалы дип кенђ йљртелђ. (Бу исем аћа шђџђр уртасыннан Сакмарга агып тљшњче Каргалы елгасына нисбђтле рђвештђ бирелгђн.)
1749 елда имам Ђбњбђкер Габделмљкмђнов белђн Гатаулла Мљхђррђмов тљзегђн «Куш манаралы мђчет».
Аныћ «Сђгыйдь бистђсе» дигђн атамасы да бар. Анда мљселманнар гына яши. Бу бистђне сђњдђгђр Сђгыйдь Хђялин нигезлђгђн, шунлыктан шђџђр аныћ исеме белђн дђ йљри. Ќаек џђм Идел елгалары буйларында башка андый саф мљселман шђџђрлђре юктыр. Шушы кљндђ Каргалыда ун мђчет булып, књбесендђ икешђр указлы мулла бар. Каргалыныћ барлык ђџалисе (халкы) чама белђн унљч мећдер. Укымышлысы (хђлфђ вђ суфыйларны кертмичђ) йљз ярым чамасы булачактыр. Каргалы шђџђрендђ џђр гасырда њзенђ књрђ шљџрђтле галимнђр, аз булса да шагыйрь вђ ђдиплђр яшђгђн. Сђгыйдь бистђсен императрица Елизавета 1745 елда тљзергђ рљхсђт бирђ... Шушы кљнге Каргалыда ђлегђ почта вђ телеграф юк, хастаханђ дђ юк. Моћа шђџђр исеме бирелње башкалардан аеру ниятеннђн эшлђнгђндер. Оренбургта исђ бу кљндђ йљз мећ чамасы кеше яши, шуныћ дњрттђн бер љлеше ђџле ислам кешеседер», — ди галим.
Боларга љстђп шуны гына ђйтик, патшабикђ ђмере чыкканчы ук бу авылга нигез салына башлый. Оренбург губернаторы И. И. Неплюев рљхсђте белђн 1743 елда ук анда берничђ йорт корыла. Димђк, Каргалы авылы хђзерге Оренбург шђџђре белђн бер њк вакытта тљзелђ башлый. Ђ кайбер галимнђр фикеренчђ, ул ќирдђ элек-электђн ерак бабаларыбыз яшђгђн булырга тиеш. Чљнки ул безгђ кардђш халыклы Урта Азия мђмлђкђтлђре белђн Уфа, Казан тљбђклђрен тоташтыручы сђњдђ юлы љстендђ утрак тормыш алып бару љчен ић ќайлы урыннарныћ берсе.
Оренбург тарихчысы Сергей Попов хђбђр итњенчђ, 1747 елда Каргалыда 173 йорт-каралты ќитештерелгђн, анда яшђњче ир-ат саны мећгђ ќиткђн. Бу авылга зур сђњдђгђ керешерлек бай мљлкђтле џђм ђз-ким сђњдђ тђќрибђсе туплаган кешелђрне генђ алырга тырышканнар. Беренче књченеп утырган ике йљзлђп сђњдђгђр башлыча Казан, Вятка, Сембер губерналарыннан китерелгђн. Ђлбђттђ, алар арасында дин ђџеллђре дђ ишле генђ санала. Мђсђлђн, Каргалыныћ икенче ахуны, соћыннан илле ел чамасы Россиянећ Европа џђм Себер љлеше мљселманнары мљфтие вазифасын њтђгђн Мљхђммђтќан бине ђл-Хљсђен ђл-Борындыкый чыгышы белђн Сембер губернасыннан булса кирђк. Џђр сђњдђгђр, џђр мулла йорт-кура џђм мал-туар тоту љчен њзе белђн берничђ хезмђткђрне алып килђ алган. Аерым џљнђр осталарын чакырып китерњ дђ рљхсђт ителгђн. Мондый мђсьђлђлђрне хђл итњ авылныћ беренче старостасы Сђгыйдь Хђялинга йљклђтелгђн була.
1780 еллар башында монда љч мђчет эшлђгђнлеге мђгълњм. Аннары џђр ун-унбиш ел саен диярлек берђр мђчет салынган. Сакмар буендагы бишенче мђчетне булачак миллионер Хљсђеневлђрнећ бабасы Хљсђен бай салдырган, дип хђбђр итђ Ризаэтдин хђзрђт. XVIII-XIX йљзлђр аралыгында тљзелгђн кайбер таш мђчет биналары хђзер дђ исђн ђле. Зђки мулла тырышлыгы белђн тљзелгђн беренче таш мђчет 1775 елда ачылган. Элекке агач мђчет урынына яхшы кирпечтђн љч катлы итеп 1883 елда тљзелгђн базар мђчете XIX йљзнећ соћгы мђчете була. 1912 елгы зур янгыннан соћ авылда тагын бер мђчет торгызыла.
Р. Фђхретдин њз китабыныћ Каргалыга багышланган бњлегендђ «бу шђџђр килђчђктђ њз трамвае, телефон станциясе, хастаханђсе булган тагын да зуррак шђџђргђ ђверелер ђле», дип язса да, ул љметлђр љлешчђ генђ акланды. Без яшђгђн гасырныћ утызынчы-кырыгынчы елларында биредђ йортларга электр уты, радио кертелђ башлый, телефон линиясе сузыла. Ђ медицина пункты (амбулатория) белђн аптека унынчы елларда, унбиш авыруны дђвалауга исђплђнгђн тљбђк хастаханђсе исђ 1961 елда ачыла. Совет хакимияте дђверендђ элекке «шђџђр» њсми, киресенчђ, йортлар саны бермђ-бер, халык саны исђ љчлђтђ-дњртлђтђ кими. (Хђзер авылда дњрт мећ чамасы кеше яши.) Мондый «кимњ»лђрнећ сђбђплђре џђркемгђ аћлашыладыр, ике-љч йорт хуќасыныћ берсе байлар исђбендђ йљргђн ич ул вакытта.
«Џђр мђчет хозурында ибтидаи (башлангыч) вђ бђгъзелђрендђ рљшди (ќиде сыйныфлы) мђктђплђр ачыла», дип хђбђр итђ Р. Фђхретдин. Ђйе, авылда тљзелеш барган елларда ук мђктђп-мђдрђсђлђргђ дђ нигез салына. Тђњге мђдрђсђ мљдђррислђре Каргалыга књченеп килгђнче њк дини уку йортларына ќитђкчелек иткђн абруйлы шђхеслђр булалар. Шундый шђхеслђр арасында Габдессђлам бине Уразмљхђммђт мулла беренче булып тора. 1746 елда Каргалыга књченеп килгђнче ул Казан артындагы Ташкичњ авылы мђдрђсђсендђ балалар укыткан. Каргалыга књчкђндђ аћа 46 нчы яшь була. Белеме, тђќрибђсе дђ ќитњ булган бу мулланы авыл сђњдђгђрлђре махсус чакырып китергђн булса кирђк. Килгђч тђ ул монда беренче мђдрђсђне ачып ќибђрђ. Њзе белђн ияртеп кайбер шђкертлђрен дђ алып килгђнлектђн, хђлфђ-мљгаллимнђргђ кытлык кичерми. Тарихтан мђгълњм ки, патша хљкњмђте ќђберлђвенђ тњзђ алмыйча баш књтђргђн татар-башкортлар фетнђсен оештырган Батырша да шушы Габдессђлам ахун шђкертлђреннђн була. Оста янына оста, зыялы янына зыялы ќыелыр дип ђйтђ бит халык. Шигъри ќанлы мулла Габдессђлам артыннан ук диярлек Каргалыга Буа тарафыннан Вђлит мулла да килђ. Вђлит бине Мљхђммђт ђл-Ђминне икенче мђхђллђ каршындагы мђдрђсђгђ баш итеп билгелилђр. Вђлит ишан хђзрђтлђре белђн Уразмљхђммђт ахунныћ (кыскача исеме Габдессђлам Урай) шигырь њрнђклђре безнећ кљннђргђчђ сакланган. Аларныћ кайберлђре «Татар поэзиясе антологиясе»ндђ дђ урын алганнар. Боларныћ мђдрђсђсенђ ђдђби џђм гыйльми иќат белђн шљгыльлђнњгђ дђрте булган шђкертлђр тљрле тарафтан килђ башлый. Оренбург губернасы Бљгелмђ љязе Тимђш авылыннан килгђн шђкерт Габдерђхим дђ Каргалыда Вђлит ишан мђдрђсђсен њз итђ. Укуын тђмђмлагач ул мђдрђсђдђ калып, балаларга берничђ ел белем бирђ. Шушы ќирлектђ ул шагыйрь Габдерђхим Утыз Имђни ђл-Болгарый буларак таныла, тђњге гыйльми эзлђнњлђрен шушында башлап ќибђрђ. Утыз Имђни белђн бер њк чорда Каргалыда аныћ яшьтђше, каџарман язмышлы Салават Юлаев та белем ала. Билгеле, ул да олуг шагыйрьлђр арасында њзенећ шагыйрьлек кљчен сынап карагандыр. Бу ике яшьтђшнећ шђхес буларак ќитешњлђре џђм иќатларыныћ чђчђк ату чоры, шљбџђсез, шушы Каргалы дђверенђ туры килђдер. Габдерђхим Утыз Имђнинећ Каргалы кызына љйлђнње, 1774 елда аларныћ кызы Бђдигыльќђмал туганлыгы да мђгълњм.
Књпмедер вакыт Харђземдђ џђм Казан артындагы Казаклар, Кышкар мђдрђсђлђрендђ шђкертлђргђ белем биреп, байтак тђќрибђ туплаган шагыйрь џђм фикер иясе Ишнияз бине Ширнияз бине Ярмљхђммђт ђл-Харђзми дђ 1776 елда Каргалыга килеп тљплђнђ.
 

 1791 елда њлгђн имам џђм шагыйрь Ишнияз бине Ширнияз ђл-Харђзминећ кабер ташы.

Монда аны да мђдрђсђ мљдђррисе итеп куялар. Ишнияз мулланыћ ђдђби џђм гыйльми мирасы
кулъязмалар хђлендђ љлешчђ Казан мирасханђлђрендђ саклана. Каргалы авылы зиратында тулы исем-атамасы язылган гадирђк кенђ кабер ташы да бар ђле. Аныћ тљрки дљньяда мђшџњр булган «Лђйлђ илђ Мђќнњн» поэмасы ќирлегендђ, шул исем белђн аталган ќыйнак эчтђлекле матур бер хикђя иќат иткђнлеге, Каргалыда яшђњ дђверендђ 1780 елда «Гакаиде Болгарийђ» (Болгарда дини ышанулар) фђлсђфи хезмђтен язганлыгы мђгълњм. Бу мђгърифђтче мулланыћ дини эчтђлекле дђреслек кулъязмаларыныћ булуы да билгеле.
Бер авылда яшђгђн Ишнияз бине Ширнияз остаз белђн Утыз Имђнинећ њзара аралашмаулары џич тђ мљмкин тњгел. Лђкин ул хакта ђлегђ тулы мђгълњмат юк. Бљек Ватан сугышыннан соћгы елларда Ишнияз мулланыћ књпчелек мирасын якташлары Њргђнеч каласына алып китђлђр. Андагы мирас белђн безнећ галимнђр таныш тњгел дияргђ була. Утыз Имђнинећ 1788 елда ишле гаилђсен алып Бохарага чыгып китњендђ дђ, бђлки, Ишнияз остазныћ йогынтысы булгандыр. Лђкин ђлегђ ул хакта мђгълњмђт юк шикелле. Ишнияз бине Ширнияз 1791 елда Каргалыда вафат була. Гаилђсе шунда торып кала. Варислары бњгенгђ билгеле тњгел. Каргалыныћ беренче шагыйрьлђреннђн булган Габдессђлам Уразмљхђммђт (Урай) Каргалыга Утыз Имђни килгђнче њк, 1762 елда вафат булган. Вђлит мулла 1800 елда хаќ сђфђренђ китђ џђм 1803 елда шунда гњр иясе була. Лђкин авылда аларныћ књпсанлы варислары, иќатташ шђкертлђре кала.
Каргалы халкыныћ зыялы катламыннан чыккан, татар дљньясында књренекле эз калдырган шђхеслђр дђ ишле генђ. Шулардан берничђ исемгђ генђ тукталып њтик. Каргалы тљбђгенђ беркетелгђн авыл муллаларына баш, ягъни ахун хђзрђтлђре вазифасын да њтђгђн Габдессђлам бине Уразмљхђммђтнећ оныгы Ђбелмђних Ђбелфђез улы Габдессђламов исеме џђм иќаты ђдђбият сљючелђребезгђ бик таныш. Ата-бабасы кебек мулла вазифасын њтђњдђн бигрђк ул безгђ классик шагыйрь Ђбелмђних Каргалый буларак билгеле. Аныћ икенче тђхђллњс-кушаматы исђ Сђгыйдь бистђсенђ нисбђтле була: Хаќи Ђбелмђних ђл-Бистђви ђс-Сђгыйди. Њз авылында мђдрђсђ белемен њзлђштергђннђн соћ, ул берникадђр вакыт Бохарада, Истанбулда укып йљргђн. Шул њзђклђрдђ иќат иткђн ђдиплђр белђн аралашкан. Алар белђн ярышып шигырь вђ поэмаларын язган. Танылган ђдђбият галиме М. Гайнуллин аны XIX йљз татар ђдђбиятыныћ ић књренекле вђкиллђреннђн берсе дип атый. Р. Фђхретдин тђ аныћ иќатын бик югары бђялђгђн: «Язылган шигырьлђре џичбер ќирдђ вђ гасырда йљз кызартачак тњгел», дип ђйткђн.
Шагыйрь 1830 еллар урталарында, илле биш яшьлђр чамасында, икенче мђртђбђ хаќга барган ќирендђ изге туфракта ятып кала.
Ђбелмђних Каргалыйдан ундњрт-унбиш елга соћрак, 1794 елда туган Џибђтулла Сђедбаттал улы Салихов Сђгыйть бистђсе данын татар дљньясына тараткан љченче књренекле шагыйрь санала. Аныћ атасы Каргалыныкы, бабасы исђ бу авылга Чистай љязеннђн килгђн кеше була.
Имам џђм шагыйрь Џибђтулла Сђедбаттал улы Салиховныћ (1794-1867) кабер ташы.
Џибђтулла туганда аныћ атасы Каргалыдан ерак булмаган Тњбђнге Чебенле авылында мулла вазифасын њтђгђн. Џибђтулла да Каргалы мђдрђсђсен тђмамлый. Мђдрђсђдђ аныћ остазы шагыйрь Вђлиэтдин Бђгъдадый була. Џ. Салиховныћ мулла, мђдрђсђ башлыгы џђм шагыйрь буларак дан казанган тљп йорты — Каргалы. Бу авылныћ Сакмар очы зиратында аныћ кабер ташы сакланган. Ул 1867 елда вафат була. Кабер ташыныћ арткы ягына «дњртенче сљйгђн хатыны Бибимђхтњмђнећ дђ кабере» дигђн сњзлђр дђ язылган. Димђк, бу кабер ташы янында икђњнећ ќђсђде ята. Каргалыда шагыйрь нђселе вђкиллђре исђн ђле. Аларныћ кайберлђре Салихов, бер ише Сђедбатталов фамилиясен йљртђ. Књпчелеге укытучы џљнђрен сайлаган.
Шунысы да аерым ђџђмияткђ лаеклы, Каргалыныћ љч зираты да, бер буй булып сузылып, кечерђк тау сыртына урнашканнар. Анда агач њстерелми. Тђбђнђгрђк џђйкђлташларны књмеп, дулкын-дулкын булып фђкать «чал сакаллы» кылган чайкалып утыра. Љч љлештђн торган ул иске зират табигый таштан ясалган койма белђн уратып алынган.
Ђлеге олуг шагыйрьлђрнећ чордашлары џђм авылдашлары булган мљфти хђзрђтлђрен дђ искђ алып китњ зарур. Болар Россия мљселманнары арасында ић мђртђбђле вазифаны билђњче ић тђњге мљфтилђр Мљхђммђтќан Хљсђенев, Габдессђлам бине Габдерђхим џђм Сђлимгђрђй Тђфкилевлђр. Мљхђммђтќан Каргалы тљбђгенећ беренче ахуны Мљхђммђт бине Гали ђд-Дагыстаниныћ шђкерте була. Остазы вафатыннан соћ байтак вакыт њзе дђ ахун булып тора. Аћа шулай ук Урта Азия мљселман вђкиллђре белђн арадашлык итњ вазифалары да йљклђнње мђгълњм. Мљхђммђтќан ахунныћ Россиягђ ђле буйсынмаган чиктђш казакъ илендђ дђ абруе зур була. Оренбург генерал-губернаторыныћ Каргалы ахунын берничђ мђртђбђ Кече Жњз казакъ тњрђлђре янына дипломатик сљйлђшњлђр алып бару љчен ќибђргђнлеге мђгълњм. Ахунныћ берничђ айга сузылган шундый илчелек вазифаларын њтђњгђ багышланган документаль язмалары 1939 елгы «Исторический архив» журналында да бђян ителђ. Мљхђммђтќан ахун Оренбург губернаторы барон Игельстром белђн аеруча ышанычлы мљнђсђбђттђ була. Булачак беренче мљфтигђ бђйле рђсми язмалар СССР чорында Казакъстанда нђшер ителгђн тарихи документларныћ 4 нче томында да урын алган («Собрание документов по истории колониальной политики царизма в Казахстане», 1939). Игельстром губернатор булганда Мљхђммђтќанга Оренбург краеныћ беренче ахуны дђрђќђсе бирелђ.
Мљселман татар-башкортлар 1773-1774 елларда Е. Пугачев књтђрелешендђ актив катнашалар. Шул ук елларда Тљркия белђн башланган сугыш Россия љчен ућышсыз тђмамлана. Кечек Кайнарќада узган солых килешњенђ дђ мљселманнарныћ Россиядђге язмышына карата ќитди тђкъдимнђр кертелђ. Шушы вакыйгалардан соћ патшабикђ Екатерина илдђге сђясђтне беркадђр њзгђртергђ ниятли, џђм 1778 елда патша хљкњмђте карары белђн «Мљхђммђт дине ќђмгыяте идарђсе» ачыла. Ш. Мђрќани мљфтиятнећ ачылу датасы дип 1778 елны књрсђтђ, џђм аны Россия белђн Тљркия арасында шул ук елда тљзелгђн солыхка бђйли. Аныћ рђисе итеп тђќрибђле ахун Мљхђммђтќан бине ђл-Хљсђен бине Мансур ђл-Борындыкый билгелђнђ. «Тђрќемђи хђле сљйлђнђ торган зат, озын гомер сљреп, якынча илле ел мљфти булып, њз милкендђге авылда 1823 елда вафат», дип яза аныћ турында Ш. Мђрќани. Бу идарђ 1788-1789 еллар тирђсендђ Уфага књчерелђ. Исеме дђ берникадђр њзгђртелђ.
Мљхђммђтќан мљфтинећ ике кызы казакъ ханнары варисларына кияњгђ бирелђ. Фатыйма исемле кызыныћ ире Ќиџангир хан Бњкђев тиздђн Россиянећ мђшџњр генералы булып китђ. Ул кардђш-ыру тљрки халыкларныћ мђдђниятен њстерњгђ билгеле бер љлеш керткђн шђхес. Аныћ Саратов губернасындагы утарына татарныћ зыялы кешелђре дђ килгђлђп йљргђн. Шул исђптђн Казан галимнђреннђн К. Фукс, Н. Катанов џђм башкалар белђн аралашкан булуы билгеле. Ќиџангир белђн Фатыйманыћ бер кызы — Зљлђйха — татар морзалары Тђфкилевлђр килене. Аларныћ язмышы да Оренбург белђн Каргалыга берникадђр бђйле. Элек-электђн Тђфкилевлђрнећ зур ќир билђмђлђренећ бер љлеше шул тирђлђрдђ була. Совет хакимияте дђверендђ аларныћ Каргалы янђшђсендђ генђ булган тљп утарында Ленин исемендђге совхозныћ њзђге урнашкан иде.
Икенче мљфти Габдессђлам бине Габдеррђхим ђл-Бљгелмђви чыгышы белђн Бљгелмђ љязенђ кергђн Габдерахман авылыннан. 1825-1838 елларда мљфти вазифасын башкара. Каргалыда укыганныћ соћында шунда ук мулла булып кала. Бохара ханлыгы илчелеге Россиягђ килер алдыннан, 1799 елда беренче мљфти аны Оренбургка ахун итеп књчерђ. Анда таш мђчет тљзетњ бурычын йљкли. Мђчет 1802 елда салынып бетђ. Г. Ибраџимов укыган мђгълњм «Вђлия» мђдрђсђсе соћрак шул мђчет карамагында ачыла. Бу мулла шактый ук љлгер, њткер кеше булган ахрысы. Бохарадан џђм соћрак Хивадан килгђн илчелђрне кабул иткђндђ ул губернатор ќђнаплђре алдында да абруй казанып љлгерђ. Ђ инде император Александр I Оренбургка килгђн 1824 елда Габдессђлђм ахун мљфти кђнђфиен билђрлек дђрђќђдђ тырышлык, љлгерлек књрсђтђ, џђм патша ђмере белђн 1825 елда мљфти итеп билгелђнђ. Каргалы шагыйре Гомђр Мљхђммђт улыныћ аћа багышланган ике зур шигьри ђсђре бар. Бохара, Њргђнеч кунакларын кабул итњ вакыйгалары «Тђзкирђи Габдессђлам мљфти» поэмасында бђян ителсђ, Александр патшаны кабул итњ књренешлђре «Сђфђрнамђи шаџзадђ Александр» (1837) дигђн ђсђрдђ чагылыш тапкан. 1910 елларда Каргалы мулласы Гомђр Дђњлђтъяров икенче мљфтинећ шђхси кулъязмаларын мђчет чормасыннан табып ала џђм Ризаэтдин хђзрђткђ тапшыра. Р. Фђхретдин аларны 1913 елгы «Шура» журналында бастырып чыгара.

Котлымљхђммђт Тђфкилевнећ 1751 елда њлгђн хатыны Хђдичђ бикђнећ кабер ташы.

Шундый ук дђрђќђдђге тагын бер шђхесне — гаскђри хезмђттђн мљфтилеккђ тђгаенлђнгђн Сђлимгђрђй Шаџингђрђй улы Тђфкилевне дђ љлешчђ Каргалыга мљнђсђбђте булган кеше дип санарга хаклыбыз. Ул 1865-1885 елларда мљфти булып тора. Ђ ерак бабасы исемен йљртњче соћгы морза — Котлымљхђммђт Батыргђрђй улы Тђфкилев, патша чорындагы дњрт чакырылыш Дђњлђт Думасы депутаты, њз ќир билђмђлђренећ ике мећ дисђтинђсен Мђхмњт бай Хљсђеневкђ сатканда тњбђндђге шартны куя: ул ќирдђн алынган керемнећ бер љлеше, элеккечђ њк, Каргалы мђчет-мђдрђсђлђре файдасына бњлеп бирелергђ тиеш, ди.

Л. Хђмидуллин Оренбург љлкђсе Каргалы авылында яћартып тљзелгђн мђчет янђшђсендђ. Август, 2006 ел. Фото авторныћ шђхси архивыннан.

Ђлбђттђ, андый кешелђрне Каргалы мђхђллђсе тарихыннан аерып карарга мљмкин тњгелдер. Каргалы зиратында Тђфкилевлђргђ нисбђтле ике кабернећ саклануын да ђйтеп њтњ кирђктер. Урта зиратныћ ић алгы љлешендђге ул каберлђр, борынгы тљрбђлђр рђвешенђ китерелеп, биек таш койма белђн уратып алынган. Тљбђк тарихчысы М. Рђхимкулова ачыклавынча, беренче кабердђ шушы тљбђктђ зур эшлђр башкарган генерал Котлымљхђммђт Мђмђш улы Тђфкилевнећ хатыны ята. Ул Тђфкилев заманында Урал-су буендагы Орск, Оренбург шђџђрлђрен нигезлђњдђ катнашкан олуг бер шђхес. Каргалы «каласы»н нигезлђшњдђ дђ љлеше булгандыр, мљгаен. Тђфкилевлђргђ нисбђтле ике кабер ташы да сакланган. Лђкин икесе дђ йљзтњбђн капланып, яртылаш ќиргђ сећгђн булу сђбђпле, андагы язуларны элегрђк уку мљмкин тњгел иде. Хђзер бер таш књтђртеп куелган. Таштагы язу љлешчђ укыла. Ул кабергђ Котлымљхђммђт морзаныћ ќђмђгате Хђдичђ бикђнећ 1751 елда ићдерелгђнлеге бђян ителђ, аћа 55 яшь булган. Тђфкилевлђргђ нисбђтле икенче ташныћ янындагы «1215 сђнђ» язуы укыла. Ул сан хђзерге исђп белђн 1800-1801 елларга туры килђ. Ул кабердђ Котлымљхђммђт Тђфкилевнећ кызы ята дип уйланыла. Ул Оренбург атлы казаклары атаманы Тимђш морзага ярђшелгђн була. Оренбург шђџђре њзђгендђ (Совет урамы) Тимђш морзаныћ ике катлы затлы йорты хђзер дђ бар ђле. XIX гасыр ахырларында аны татарныћ мђшџњр бае, авылларда мђктђп-мђдрђсђлђр тотуы белђн дан казанган Гани Хљсђенев сатып алган була.
Элек Каргалыда табигый таштан нык итеп тљзелгђн торак йортлар, кибетлђр, мђчетлђр бик књп булган. Аларныћ бер љлеше бњген дђ саклана ђле. Авылда 1963 елдан кабат эшли башлаган зур таш мђчет бар. Элек ул парлы манаралы булган. Хђзер ул мђчет бер манаралы булса да, халык телендђ џаман да ђле «куш манаралы мђчет» буларак йљри. Соћгы елларда авылда тагын берничђ таш мђчет торгызылды. Шуларныћ берсендђ, авылныћ њрге очында урнашканында, 2006 елда икенче мђхђллђ мђчете дђ њз вазифасын њти башлады.


Фотолар, күрсәтелгәннән башка, шушы китаптан алынган: Искандеров Р., Искандеров А. Сеитов посад: Очерки по истории Оренбургской (Татарской) Каргалы.- Казань, 2005. - Приложение.

Лирон Хђмидуллин