2009 2

Аяз Гыйлђќев — Бикчура хан токымыннан

 

XX гасырныћ икенче яртысы татар ђдђбиятында Аяз Гыйлђќев чоры булган дисђк, ђллђ ни ялгышмабыздыр. Ул халкыбыз тормышыныћ џђр мизгелен тотып ала џђм аларны кайнар хис белђн чын ђдиплђрчђ сурђтли белде. Шућа књрђ дђ ул џђр татар кешесенђ њз џђм якын иде. Моннан ярты гасыр элек басылып чыккан «Рђтле кешелђр» дигђн китабы белђн књћеллђрне яуларга керешкђн А. Гыйлђќев џљќњмен «Яшьлек юллары», «Дњртђњ», «Урамнар артында яшел болын», «Ђтђч менгђн читђнгђ», «Ќомга кљн кич белђн», «Урталыкта», «Йђгез, бер дога» исемле берсеннђн-берсе саллырак китаплары белђн дђвам итте. Љч дистђдђн артык драма ђсђре язды. Шулай булса да, ул горурланмады, ђ џаман да ђдђбиятыбыз язмышы белђн борчылып яшђде. Аныћ: «Заман кљткђн, заман талђп иткђн гаќђеп китап, ђдђбиятныћ таќы булырлык, укучыларныћ бљтен катлауларын берлђштерерлек, татар халкын бер башка югары књтђргђн китапны беребезнећ дђ язганы юк ђле. Шундый китап кирђк», — дип ђйткђн сњзлђре бар. Ул гомере буе ђнђ шушы фикерне књћелендђ тотып иќат итте. Аяз абыйныћ мактаулы исемнђре, ђдђбиятыбызны џђм театр сђнгатен њстерњдђге фидакарь хезмђтлђре љчен бирелгђн дђрђќђле бњлђклђре књп иде.

           2008 елда А. Гыйлђќевнећ 80 еллыгы билгелђп њтелде. Шул ућайдан ќђмђгатьчелегебез аны зур хљрмђт белђн искђ алды, иќаты турында матур фикерлђр, сњзлђр ђйтелде.

 

Бу язма — аныћ нђсел-нђсђбе хакында. Аяз абый кебек, аксакал язучыныћ нђсел тамырлары каян килђ, ата-бабалары кемнђр булган? Нинди ќирдђ, нинди туфракта њскђн алар?

Сарманлыларныћ «Якташлар» ќђмгыяте очрашу вакытында (сулдан ућга): Ф. Яхин, А. Гыйлђќев, Д. Гарифуллин, Н. Акмал. Казан, 1997 ел.

 

Без, сарманлылар, бу сорауларга, ђкрен-ђкрен генђ булса да, ќавап эзлђдек. Бигрђк тђ бу эш Аяз ага районыбыздагы Иске Ђлмђт авылына иќади командировкага кайткач ќанланып китте. Мђгълњм булганча, ул бу авылга хатыны Нђкыя апаныћ якыннары Р. Мљхлиевлђргђ кайтып, яћа ђсђре љстендђ эшлђвен дђвам иттерђ иде. Бу юлы да ђдип «Йђгез, бер дога» дигђн китабын тљгђллђњ уе белђн кайтты. Ќитмђсђ, 65 яше дђ тулып килђ. Билгеле инде, егетлђрчђ ыспай, њсмерлђрчђ ќићел гђњдђле Аяз абыйны район тњрђлђре књрмичђ кала, диме? Килгђч, инде аћа берђр «кызыл папка» да бирергђ кирђк. Мића шул папка эченђ салу љчен, аны сђламлђњ-хљрмђтлђњ сњзлђре язарга туры килде. Форсаттан файдаланып, укучыларга шуларны тулысынча китерђм: «Хљрмђтле Аяз ага! Књћелегездђ йљргђн изге хислђрнећ калђмегездђн кђгазь битлђренђ Сарман якларында тљшње безне — якташларыгызны бигрђк тђ куандыра. Њзегезне борчыган проблемаларны мећлђгђн укучыларга берђр заман ирештерђчђк ђсђрегезнећ туган ягыгызда ићње — табигыйдыр.

           Сезне Сарман ќире дљньяга китергђн. Мђгълњм булганча, моћ, сагыш, шатлык бергђ укмашкан Сарман тарихында. Ђмма дљньяныћ ачысын да, тљчесен дђ адђм баласы татый. Язмышныћ хђтђр љермђлђре казык башыннан тњгел, кеше башыннан давыллап, ќиллђп њтђ.

Ђ Сез, Аяз ага, нђкъ ђнђ шундый адђм баласы. Моћ, сагыш, шатлык бергђ укмашкан Сезнећ язмышыгызда. Сезнећ шђќђрђ тамырлары — Сарман ќирендђ. Бабагыз Сђхабетдин бине Гыйлђќетдин крепостной хокук бетерелгђн 1861 елда дљньяга килгђн. Гыйлђќетдин хђзрђтнећ аны, њзе кебек њк, мулла итеп књрђсе килгђн. Тора-бара Сђхабетдин Шыгай мђдрђсђсе хозурында шагыйрь Мђњлђ Колый нђселеннђн булган Зыятдин бине Мђњлђви Ќђлђлетдиннђн гыйлем тђхсил кыла џђм 1891 елныћ 7 октябрендђ Уфада Диния нђзарђтендђ имтихан тотып, 5115 нче шђџадђтнамђ ала, имам-хатыйп вђ мљдђррис дђрђќђсенђ ия була. Ђнђ шул чактан башлап, ул Мортыштамак авылыныћ икенче мђхђллђсендђ имам-хатыйп булып тора. Гомеренећ соћгы чорын Сарманныћ, халыкта “Ак балаклылар мђчете” дип йљртелгђн, Аллаџ йортында имамлык итђ. Сталин заманында, тормышыныћ кљзенђ кергђч, Сђхабетдин бине Гыйлђќетдин, кулга алынып, Алабуга тљрмђсенђ озатыла. Аны шунда кыйнап њтерђлђр. Сарман ягыннан барган кешелђр, аћа алып барган ипине, ул њлгђнлектђн, кире алып кайталар. Бђлкем, ул књз яшенђ манчылган “куян књчтђнђчен” улы Мирсђет абыйныћ Аяз исемле малаена, ягъни Сезгђ биргђндер.

           Аяз ага! Еллар тузаны књп нђрсђне капласа да, халык байтак вакыйгаларны хђтерендђ тота, акны карадан аера белђ. Биографиягездђге 1950 елныћ мартыннан башлап, 1955 нче елныћ августына кадђр Казакъстанда яши, тљзелештђ ташчы, бетон коючы була, дигђн сњзлђр артына яшерелгђн серлђрне дђ белђбез. Утызынчы еллар љермђсе илленче елларда да кљчђеп китђ џђм, Сезне дђ урап алып, шул Казакъстан якларына илтеп ташлый.

Сезнећ нђсел — зыялылар нђселе. Гыйлђќетдин — Сђхабетдин — Мирсђет — Аяз... Шушы дњрт буын гына да татар халкына тоташ 150 ел буена мђгърифђт, мђдђният нуры илтђ. Ђниегез Мљгаттђрђ ханым да Югары Ђхмђт авылыныћ мљхтђрђм зыялысы, шулай ук Бикчура хан токымыннан булган, Сљлђйман карт нђселеннђн. Шушы ике нђсел тарихында гына да тљбђгебез тарихы чагыла.

Эчке бер сиземлђњ Сезне, Аяз ага, бабаларыгызныћ изге туфрагына алып кайткан. Аларныћ олуг рухы Сезгђ, иќат кљче биреп, Сезне њлемсезлек дљньясына алып керсен, кулыгыздагы калђмне талмас итсен!

          Аяз ага! Озак еллар бњгенгедђй илџамланып эшлђгез. Татар укучысын яћа ђсђрлђрегез белђн куандырыгыз. Гомер буе туган ягыгыз белђн элемтђдђ торыгыз, олыгайган кљнегездђ кай тарафка сђфђр чыксагыз да, юлыгызны Сарманга борыгыз. Сарманда књћелегез яшђрер, йљрђгегездђге илџам чишмђсе кљчлерђк, тирђннђнрђк тибђр. Гаилђгез белђн куанып яшђгез, мђћге яшьлђрчђ яшьнђгез. Сезгђ тђн сихђте, ќан рђхђте телибез».

Дљресен генђ ђйткђндђ, А. Гыйлђќев Сарманга сирђк кайтты. 1984 елда, районыбызда татар ђдђбияты декадасы уздырылганда, дистђлђгђн язучы, шагыйрь белђн бергђ, Аяз абый да килде. Ул: «Мин Сарманныћ Ишкуђт нђселеннђн килђм, бабам шулай ђйтеп калдырган», — дип ђйтергђ ярата иде. Њзенећ муллалар, хан токымыннан икђнлеген ул чакта ђйтњ кая инде. Ђ шулай да, ќае белђн, икђњ генђ калган чакларда, мића: «Ишкуђт карт белђн кызыксынып кара ђле, ул хикмђтле кеше булырга тиештер», — дип кићђшен биреп куя. Менђ шул еллардан бирле, мин А. Гыйлђќевныћ нђсел шђќђрђсен тергезеп килђм.

Сарманда алып барылган метрика дђфтђрлђрен, 1816, 1834, 1859 елларда уздырылган ќан исђбен алу мђгълњматларын љйрђнеп, Ишкуђт картны џђм аныћ улларын таптым. Ђ инде Сарманда яшђгђн Фђйзелхак Џадиуллин, Габделќђмил Ханнанов, Хђсђн Кашаповларда сакланган шђќђрђлђр аша књп кенђ сарманлыларныћ тљп бабасы — Бикчура ханга барып ќиттем. Бу шђќђрђлђрне заманында авыл џђм тљбђк тарихын љйрђнњче, њзе дђ Ишкуђттђн килњче Мирхафизан Сафин њз књзлђре белђн књргђн џђм, шулардан чыгып, њзе дђ шђќђрђ тљзеп калдырган. Ул шђќђрђ хђзер дђ аныћ варисларында саклана.

        

Аяз Гыйлђќевнећ нђсел шђќђрђсе.
  Бикчура хан дигђне кем булган? Аныћ турында, беренчелђрдђн булып, мђгълњм Хисаметдин бине Шђрђфетдин њзенећ «Болгар тарихы»нда искђ ала. Бу ђсђр «Рисалђи тђварихы Болгария вђ зикре мђњлђнђ хђзрђте Аксак Тимер вђ хђрабе шђџре Болгар» исеме астында Казанда берничђ мђртђбђ басылып чыккан. 1902 елда Казан университеты басмаханђсендђ басылып чыккан нљхсђсе. Шуныћ 34 нче битендђ Аксак Тимер заманында «Болгарда Бикчура хан ирде», диелђ. Ђ инде 46 нчы биттђ Аксак Тимернећ Болгар шђџђрен џђм башка таш калаларыбызны, туп белђн ваттырып, Идел тљбенђ салуы, Бикчура ханныћ, унике вђзире белђн бергђ, башларын кистерње, кызларын вђ хатыннарын кол иттереп, гаскђр башлыкларына бирње, утыз алты галимне таганга астыруы, калган халыкка бер ќомга эчендђ читкђ китђргђ ђмер бирње турында ђйтелђ. Минем монда вакыйгаларныћ хронологик яктан буталуы турында сњз куертасы килми. Безне Бикчура хан кызыксындыра. Бу легендар шђхеснећ шђќђрђсе џђм аныћ турында кайбер мђгълњмат заманында Р. Фђхретдин, бњгенге кљндђ — М. Ђхмђтќанов тарафыннан бастырылган.

 

Бикчура хан нђселеннђн булган кешелђр бњгенге кљндђ дђ безнећ арабызда яши. Ђлмђт районыныћ Тайсуган авылы мђдрђсђсендђ азатлык байрагы књтђрњче атаклы Батыршага гыйлем биргђн ахун џђм мљдђррис Габдрахман Туймљхђммђт улыныћ да (1691-1764) ерак бабасы Бикчура хан булган. Габдрахман хђзрђтнећ бертуган агасы Ђлмљхђммђт хђзерге Сарман районыныћ њзе нигезлђгђн Ђлмђт авылыннан књчеп, Зђй елгасы буенда янђ бер Ђлмђт авылына нигез сала. Элеккесе Иске Ђлмђт, яћасы Яћа Ђлмђт дип атала башлый. Хђзер бу урында — нефтьчелђр башкаласы булган Ђлмђт шђџђре. Ике Ђлмђтне дђ бер њк кеше нигезлђвен књрсђткђн шђќђрђне Р. Фђхретдин «Шура» журналында да бастырып чыгара. Чљнки ул њзе дђ ђнисе ягыннан Габдрахман хђзрђтнећ Гыйсмђтулла исемле улыннан килђ.

           Ќырчы Б. Насыйрова, Татарстан журналистлар берлеге рђисе, дђњлђт эшлеклесе Р. Ратникова да — менђ шул Габдрахман хђзрђт нђселеннђн. Бу нђсел кешелђренећ кайберлђре хђзер дђ Бикчурин фамилиясен йљртђ. Р. Фђхретдин сњзлђре белђн ђйткђндђ, «замананыћ билгеле шђхеслђреннђн» Морад Рђмзи шђќђрђсе дђ шушы Бикчура ханнан килђ. Ул 1855 елныћ 1 гыйнварында хђзерге Сарман районындагы Иске Ђлмђт авылында дљньяга килгђн. Тђрќемђи хђлен язып тормастан, аныћ 1934 елныћ 2 апрелендђ Кытайныћ Чњгњчђк шђџђрендђ вафат булуын џђм тарихыбыз љчен бик тђ мљџим «Тђлфикыл-ђхбђр вђ тђлкыйхыл-асар фи вђкаигы Казан вђ Болгар вђ мљлњкет-татар» (Казан, Болгар џђм татар хљкемдарлары белђн бђйле вакыйгаларга караган хђбђрлђр џђм ђсђрлђрне бизђњ џђм аныклау) дигђн гарђп телендђ язылган, ике китаптан торган ђсђре, тљрле эчтђлектђге мђкалђлђре, язмалары барлыгын ђйтњ кирђктер.

Тарихчы Џ. Атласиныћ Бикчура хан нђселеннђн килњче Габделкаюм хђзрђтнећ кияве икђнлеген дђ ђйтик. Тљркиядђ яшђгђн Ђхмђт Тимер исемле галимебезнећ ђнисе дђ шул шђќђрђдђн. Моћа шулай ук Тљркиядђ кљн књргђн икенче галимебез Ђкъдђс Нигъмђт Куратны да љстђп куярга кирђк.

Бикчура хан турында сљйлђп, А. Гыйлђќев даирђсенђ бик књп кешелђрне туплап булыр иде. Књренекле артистыбыз Ф. Сафина, хђрби журналист Р. Могыйнов, нефтьчелђр тљбђгенећ мђгълњм табибы Ђ. Габдрахманов, партия-совет џђм хуќалык органнарында фидакарь хезмђт куйган Р. Тђхавиев џђм башка бик књплђр ђнђ шул даирђ кешелђре.

           А. Гыйлђќев књћелендђ йљргђн Ишкуђт картка борылып кайтыйк. Бикчура ханнан аћа кадђр унбер буын ята. Ишкуђт — уникенче буын. Аныћ Габделмђннан исемле улы 1756 елда туган. Ул шактый ишле нђсел калдырып, 1828 елда вафат булган. Њзеннђн 7 яшькђ кечерђк булган Сахибђ исемле хатыны ђле 1834 елда да исђн була. Габделмђннанныћ Корбангали исемле улы њзђге Нљркђй авылында булган беренче йорт старшинасы, «зауряд хорунжий» Вђлид Кормашев (бу кеше нђселеннђн — фоторђсем остасы М. Шакирќанов) командасында була. Хатыны Нђњбђџар исемле булган. Аларныћ Мљхђммђтрђхим исемле уллары муллалык юлын сайлый. Аны сарманлылар, гади азанчы булса да, Рђхи мулла, дип йљргђннђр. 1805 елда туган Мљхђммђтрђхим 1807 елда туган Сђгыйдђ Ишморатовага љйлђнђ. Бу никахтан 1837 елныћ 8 гыйнварында Гыйлђќевлђр фамилиясенђ сђбђпче Гыйлђќетдин дљньяга килђ. Ул башта Сарманныћ аръяк мђчетендђ азанчы була. Хатыны Мићниса да авылныћ хљрмђтле затларыннан.

Гыйлђќетдин хђзрђт Коръђнне матур укуы белђн халык хљрмђтен казана. Мићниса абыстай 1887 елныћ 25 августында, 50 яшендђ бакый дљньяга књчђ. Шуннан соћ Гыйлђќетдинга тагын ике мђртђбђ никахлашырга туры килђ. Бер хатыны — Бибифатыйма, икенчесе Сђрвђрикамал исемле була. Гаилђдђ дистђдђн артык бала њсђ. Ђле алга таба Мљхђммђтрђхим џђм аныћ улы Гыйлђќетдин турында тулырак язып узарбыз.

            Бервакыт мђгариф профсоюзлары ветераны, укытучы, Яћа Ђхмђт авылында туып њскђн Мљќђџит Хђйдђров, Ђлмђт шђџђреннђн авылына кайтышлый, гадђтенчђ, безнећ љйгђ дђ кереп, хђл белеште. Ничектер, сњз Аяз абый турында да чыкты. Мљќђџит абый мића: «Аяз безнећ авылда Сљлђйман бабаларында торды. Без — Мљнир Хђйдђров, мин, Аяз Ђхмђттђн Сарманга йљреп укыдык», — диде. Ђ менђ чыгарылыш имтиханнарын тапшыру љчен аларны Ворошилов районындагы Телђнче Тамак урта мђктђбенђ ќибђргђннђр икђн.

Немец фашистларын ќићњ шатлыгы белђн рухланган егетлђрнећ љчесе дђ шул ук елны Казан дђњлђт университетыныћ татар теле бњлегенђ укырга керђ. Алар группасында соћыннан танылган И. Нуруллин, Ф. Фасеев, Р. Гайнанов, М. Ђхмђтќанов, А. Кђримовалар укый. Ђ укытучылары кемнђр булган ђле — џђрберсе турында китаплар язарлык шђхеслђр: кафедра мљдире Р. Хђкимова, тел белгече Л. Ќђлђй, ђдђбиятчылар М. Гайнуллин, Г. Кашшаф, Г. Халит, гарђп теле белгече С. Бикбулатов џђм башкалар. Алар турында хђтирђлђрен М. Хђйдђров икенче бер килгђндђ язып тапшырды.

           Аяз абыйныћ якын кардђшлђре Сарманда да бар. Нигђ ул аларда гына торып укымаган? Мин, мђсьђлђне ачыклау љчен, язучыныћ хатыны Нђкыя апага мљрђќђгать иттем. Ул А. Гыйлђќевныћ џђм њзенећ шђќђрђсенђ бђйле мђгълњматларны теркђп, књлђмле генђ ике язмасын мића ќибђрде.

Баксаћ, Яћа Ђхмђт авылында яшђгђн Сљлђйман карт А. Гыйлђќевнећ ђнисе Мљгаттђрђнећ ђтисе икђн. Бу урында сњзне Нђкыя апаныћ њзенђ бирик ђле. Менђ ничек дип яза ул: «1944 елныћ сентябрендђ Югары Багражда, югары белемле укытучылар ќитмђгђнлектђн, урта мђктђпне сигезъеллыкка ђйлђндерђлђр. Аяз унынчы сыйныфны тђмамларга Сарман урта мђктђбенђ килђ. Мин дђ шул елныћ кљзендђ Ђхмђттђге башлангыч мђктђпнећ беренче сыйныфына укырга кергђнмен. Аяз Наќия апаларда яшђп укый (Наќия — Сљлђйман картныћ килене). Раян абыем белђн яшьтђшлђр буларак, безгђ дђ килеп йљри. Аяз мине гел књзђтеп торган џђм, чын мђгънђсендђ, шул вакытта гашыйк булган (хатирђлђрендђ ул њзе дђ шулай яза). Аяз, укуын тђмамлап, олы юлга шул яклардан алган тђэсире, тђрбиясе белђн чыгып китте бит инде». 1945 елда аныћ Казан университетына укырга керњен язган идем инде. Књпмедер узгач, Аяз, Нђкыя апа сњзлђре белђн ђйтсђк, «ачлыкка, беткђ, тулай торактагы салкынга чыдый алмыйча», укуын ташлап кайтып китђ. Ђмма 1948 елда яћадан шунда укырга керђ. Икенче курста укыганда, аны Караганда ягына репрессиялђп озаталар. «Алты еллап анда тоткынлыкта булып, мића соћгы елында (1954 ел ахырыннан, 1955 елныћ августына кадђр) хатлар яза башлады», — дип дђвам итђ Нђкыя апа.

          1918-1983 елларда сђяси репрессиялђргђ дучар булган, иректђн мђхрњм итњ урыннарында вафат булган яисђ атып њтерелгђн корбаннарныћ «Хђтер» китабын актарам. Исемлектђ А. Гыйлђќев та бар. Ул Казан дђњлђт университеты студенты чагында, 1950 елныћ 22 мартында кулга алына. Ђ инде 28 октябрьдђ, Ќинаятьлђр кодексыныћ 58-10, 58-11 матдђлђре буенча, СССР Дђњлђт куркынычсызлыгы министрлыгыныћ Махсус кићђшмђсе тарафыннан ќиде елга хезмђт белђн тљзђтњ лагерына хљкем ителђ. 1956 елныћ 13 февралендђ аклана. Књрђсећ, њзен тђртипле тотканы љчен, тоткынлыктан ике елга якын вакытыннан алда азат ителђ. 1955 елныћ августында ул инде иреккђ чыгарыла. Аныћ тљрмђдђн Нђкыя апага язган хатлары республика матбугатында дљнья књрделђр. А. Гыйлђќевнећ мирасын барлау, архивындагы язмаларын дљньяга чыгаруда Нђкыя апа бик зур эш алып бара.

Ђйткђнемчђ, язучы-ђдибебез — азанчылар, муллалар нђселеннђн. Аныћ ђтисе, Сђхабетдин мулла улы Мирсђет, 1900 елныћ 14 октябрендђ Мортыштамак авылында туа. Ђнисе — мулла Галиулла кызы Гыйлембаян. Дљньялар буталып китмђгђн булса, ата-бабалары кебек, муллалык юлыннан киткђн булыр иде. Ђмма 1917 елныћ Октябрь инкыйлабы бљтенесен њзгђртђ дђ куя. Мђгърифђтче муллалар нђселен дђвам итњче Мирсђет Минзђлђ шђџђрендђге укытучылар хђзерли торган тђгълим-тђрбия курсларына китђ. Булачак хатыны Мљгаттђрђ дђ шунда укытучы-кызлар хђзерлђњ курсларын тђмамлый.

           М. Гыйлђќевне Сарман районыныћ Чукмарлы авылына укытучы итеп ќибђрђлђр. Ул анда Ђсхапќамал исемле апаларда тора. Ул исђ инде без телгђ алган Сљлђйман картныћ хатыны, Мљгаттђрђнећ ђнисе Зљлђйха карчыкныћ сећлесе була. Ђлбђттђ, Мљгаттђрђ аларга кунакка баргалый. Ђ инде хуќабикђ Ђсхапќамал апа нечкђ књћелле, тыћлаучан Мирсђетне бик ошата, ярата, њз итђ. Кызны егеткђ димлђњче дђ ул була, дисђк, дљреслеккђ туры килер. Мљгаттђрђ дђ егетне бик ошата. Шућа књрђ ул аћа 1924 елда, «ябышып» дигђндђй, кияњгђ чыга. Бу хђлне Сљлђйман карт бик авыр кичерђ. Нигђ, дигђндђ, элекке елларда гына Мљгаттђрђне сорарга килгђн Мирсђетнећ абыйсы Мђхњбрахманга: «Миндђ кызыллар љчен њстерелгђн кызлар юк», — дип, аћа кызын бирми. Нишлђмђк, џђр нђрсђне дљнья њз урынына куя. Мирсђет белђн Мљгаттђрђ, гаилђ корып, Чукмарлыда яшђњлђрен дђвам итђлђр. Биредђ аларныћ Азат (1926-1996), Аяз (1928-2002), Алмаз (1930-2006) исемле уллары туа. Мирсђет «коеп куйган» укытучы була. Ул мулла ђтисе белђн халык књз алдында аралашып яшђми. Њзенећ муллалар нђселеннђн килње турында беркемгђ ђйтми. Нђкыя апа дљрес ђйтђ: «Ул бик сак, куркак кеше була». Муллаларны эзђрлеклђњ башлангач, инде ќиденче дистђне ваклап килњче Сђхабетдин мулла бик тђ кыен хђлдђ кала. Ул 1928 елныћ салкын кыш кљнендђ, њз-њзен кая куярга белмичђ, биштђрен асып, Мирсђетлђргђ килеп керђ. Коты алынган улы аћа: «Кайсы юлдан килдећ, шул юлдан кайтып кит, монда килгђнећне кеше књрмђдеме?» — дия-дия, тљн уртасында куып чыгара. Алар шуннан соћ бер дђ очрашмыйлар. Сђхабетдин мулла аларга яћадан килми. Бераздан аны кулга алалар џђм Алабуга тљрмђсенђ озаталар.

           М. Гыйлђќевкђ, гаилђдђ тљпчек бала буларак, озын-озак еллар дђвамында алып барылган «Шђќђрђ» тапшырылган булган. Ул аны саклап килђ. Шулай да 1935-1937 елларда юк итђргђ дђ ымсына, ђмма моћа кулы бармый. Ђ менђ 1956 елны, Аяз кулга алынгач, бу шђќђрђне кая куярга урын тапмыйча, бик саклыйсы килсђ дђ, яндырырга мђќбњр була.

Мђхњбрахман Гыйлђќев. Уфа шђџђре, 10 сентябрь 1919 ел.

 

Гыйлђќев фамилиясен калдырган Аязныћ дђњ бабасы Гыйлђќетдингђ ђйлђнеп кайтыйк. Ул ХХ йљз башында кайбер муллалар ќитђклђгђн мљџаќирлек (Тљркиягђ књчеп китњ) хђрђкђтенђ кушыла. Инде якындагы Сарайлы, Урсалыбаш, Сљлђй авылларыннан кешелђр китеп тђ бара. Гыйлђќетдин карт њзе белђн балаларын, бигрђк тђ Мортыштамак авылында мулла булып торган улы Сђхабетдинне (Аяз Гыйлђќевныћ бабасын) да яћа ќиргђ књчђргђ љнди. Ђмма берсе дђ аныћ белђн ияреп китђргђ ризалык бирми. Инде солдат хезмђтен байтак элек њтђп кайткан, 40 яшен тутырып килњче Сђхабетдин мулла аћа: «Мин, туган ќиремне ташлап, беркая да китмим. Мин Чечняда полковой муллалык вазыйфасында хезмђт иттем инде. Читтђ яшђњнећ ни икђнен белђм», — дигђн. Шулай да, Гыйлђќетдин хђзрђт китеп бара, гаилђсе янына да, туган ќиренђ дђ яћадан ђйлђнеп кайта алмый. Аныћ Могыйнетдин (1859 нчы елда туа) исемле улыныћ улы Кашшафетдин (Кашшаф мулла, 1935 еллардан соћ гомере буе Урта Азиядђ мулла булды), кайсыдыр елларда, Тљркиягђ барып, бабасы Гыйлђќетдин эзлђреннђн йљргђн. Ул Сарманда яшђњче кызы Галия апаларга кайткалап торган, Гыйлђќетдиннећ Тљркиядђге тормышы бер дђ ќићел булмаганлыгын, туган ягын сагынып, хђерчелектђ вафат булуын сљйлђгђн.

          Кашшаф мулла 1930 елларда Сарманда муллалык итђ. Энциклопедик белемгђ ия булган бу зат тормышныћ ђче-тљчесен татып њсђ. Ђнисе књрше Илексаз авылыннан мулла Галиулла Габделгаффар улыныћ кызы Гыйлембаян була. Ђтисе Могыйнетдин белђн 1881 елныћ 27 мартында никахлашалар. Кызга — 19, кияњгђ — 22 яшь булган. Абыйсы Могыйнетдиннећ њлњ хђбђрен Сђхабетдин мулла Чечняда солдат хезмђтендђ чакта ишетђ. Ул шуннан соћ љйлђренђ бер-бер артлы хатлар яза. Тол калган Гыйлембаян ќићгине беркемгђ дђ бирмђгез, кайткач, аћа њзем љйлђнђм, ди. Нђкъ шулай була да. Шулай итеп, Кашшафетдин мулла белђн Аязныћ ђтисе Мирсђет бер ана уллары булалар. Кашшафетдин ђнисенећ ђти-ђнилђрендђ њсђ.

 

Кашшафетдин Могыйнов. Датасыз.

Мђхњбрахманныћ тууы турында ђтисе указлы мулла Сђхабетдин Гыйлђќетдин улы тутырган белешмђ. 1895 ел.

1895 елда Сђхабетдин белђн Гыйлембаян никахыннан туган Мђхњбрахман (Мирсђетнећ абыйсы) гаилђсе турында аерым китап язарга була. Ул Казанныћ атаклы «Мљхђммђдия» мђдрђсђсендђ белем ала. 1917 елгы революциядђн соћ советларга телђктђшлек књрсђтђ, тулысынча кызыллар яклы була.

 Баян Гыйззђт (ућда) хатыны Лђйсђн Мђхњбрахман кызы џђм энесе Мљхђммђтгаян Гыйззђтуллин белђн. 17 август 1946 ел.

 

Мђхњбрахман Кђшифђ исемле кызга љйлђнђ. Икесе дђ укытучы булып, Сарманда совет мђктђбе ачу љчен књп кљч куялар. Мђхњбрахман — Сарманда беренче яшелчђ бакчасын да булдыручы. Ул чакта Сарманда алмагачлар њстерњче бары тик алар џђм књршелђре Хђсђнша карт була. Мђхњбрахман 1948 елда вафат була. Улы Мђкъсњт Гыйлђќев районда чыбыклы элемтђ хезмђтен њстерњдђ нђтиќђле эшли џђм республика књлђмендђ таныла. Кызы Лђйсђн — мђгариф хезмђткђре, берничђ буын укучыларныћ яраткан укытучысы. Аныћ ире Баян Гыйззђтуллин (Баян Гыйззђт) (1918-1991) — ђдђбият тђнкыйтьчесе, Татарстанныћ атказанган сђнгать хезмђткђре. Б. Гыйззђт 1918 елда хђзерге Башкортстанныћ Кушнаренко районы Талбазы авылында туган. Казан педагогия институтында югары белем ала. Аннан соћ аспирантурада кала. 1939 елда Казанда аныћ тђрќемђсендђ Ќамбул Ќабаевныћ шигырьлђр ќыентыгы басылып чыга. Бљек Ватан сугышы башлангач, ул укуын, иќатын калдырып, фронтка китђ. Офицер артиллерист булып, Кенигсбергка кадђр юл њтђ. Ике Кызыл Йолдыз, I нче дђрђќђ Бљек Ватан сугышы орденнары, медальлђр белђн бњлђклђнђ.

          Тыныч тормышка кайткач, Г. Камал исемендђге Татар академия театрында ђдђби бњлекне ќитђкли, СССР Фђннђр академиясенећ Казан филиалында аспирантурада укуын дђвам итђ. 1951 елда кандидатлык диссертациясен яклый џђм фђнни юлга кереп китђ. Аныћ гыйльми тикшеренњ эшчђнлеге татар драматургиясе џђм театры белђн бђйле. Ул 1957 елдан СССР Язучылар, 1967 елдан Театр эшчђннђре союзлары ђгъзасы була.

А. Гыйлђќевтђ театр сђнгатенђ мђхђббђт тђрбиялђњдђ Б. Гыйззђтнећ дђ љлеше була, дип уйларга нигез бар. Ул аны ђдђбият, сђнгать теориялђре турындагы ќитди монографиялђр, популяр китаплар белђн таныштыручы, язучылык эшендђ кирђкле белем џђм тђќрибђ туплауга ярдђм итњчелђрнећ, этђргеч ясаучыларныћ берсе дияргђ мљмкиндер.

Аяз Гыйлђќев гаилђсе белђн. 1965 ел. Н. Гыйлђќеваныћ шђхси архивыннан


         Нђсел агачыныћ А. Гыйлђќев дђвам иткђн љлешендђ без аныћ улларын књрђбез. Искђндђр (1958) тарихчы, тарих фђннђре докторы. Ул 1982-1985 елларда СССР Фђннђр академиясе Казан филиалыныћ Г. Ибраџимов исемендђге Тел, ђдђбият џђм тарих институтында эшли. 1985 елдан Казан университетында, 2000 елдан татар филологиясе џђм тарихы факультеты ќитђкчесе, 2002 елдан татар халкы тарихы кафедрасы мљдире. И. Гыйлђќев XVI-XX йљзлђрдђ Идел-Урал тљбђгендђ яшђњче татарларныћ социаль-икътисади тарихына, XIX-XX йљзлђрдђ Ауропа џђм Азия иллђренђ мљџаќирлек кылган татарларга џђм Икенче бљтендљнья сугышы тарихына кагылышлы хезмђтлђр авторы да. Мансур Гыйлђќев (1961) — драматург. Ул ђтисе эшен дђ дђвам итђ. Кайчандыр укыган идем — А. Гыйлђќев њзе: «Чын књћелдђн ђйткђндђ, утыздан артык пьеса язсам да, мин драматург була алмадым. Мин сђхнђне тормышка љйрђтђ торган университет дип аћладым. Аны халыкны тђрбиялђњ чарасы итеп кабул иттем. Баксаћ, театр тамаша икђн ул. Мин тамаша кора белмђдем», — дигђн. Ђ менђ Мансур тамаша кора белергђ охшаган. «Бичура», «Казан егетлђре», «Баскетболчы» исемле пьесалары шуны књрсђтђ. Љченче улы Рђшат — эшкуар.

 

А. Гыйлђќев шђќђрђсенећ тамырларына да, кђњсђ-ботакларына да књп тапкырлар балта чапканнар. Ђмма ул корымаган. Моћа љстђп, шуны гына ђйтђм:

Шђќђрђ ул — њткђннђрдђн

Бњгенгегђ — тђрђзђ.

Џђр халыкта, џђрвакытта

Шђќђрђдђ — дђрђќђ.

 

Иллюстрациялђр књрсђтелгђннђн кала авторныћ шђхси архивыннан.

 

Дамир Гарифуллин,

туган якны љйрђнњче