2009 2

XX йљз башы татар мђдђни тормышында Ђхмђтгђрђй Хђсђни

Татар халкының тарихи язмышы гаять катлаулы, фаҗигале, каршылыклы. Шул бөек милләтне юкка чыгудан, исеме эзсез югалудан, иң беренче чиратта, аның белемле, зыялы, фидакарь уллары саклап калган. Алар арасында киң җәмәгатьчелегебезгә билгеле булмаган, ничектер, күләгәдә кала биргән күренекле шәхесләр бар. Шундыйларның берсе — җәмәгать эшлеклесе, нашир, тәрҗемәче һәм әдип Әхмәтгәрәй Хәсәни. Г. Тукай, Ф. Әмирхан, Г. Ибраһимов, С. Рәмиев, М. Гафури, Җ. Вәлиди, Г. Гобәйдуллин, Г. Рәхим, М. Хәнәфи кебек атаклы исемнәр рәтендә, һичшиксез, аның исеме дә торырга тиеш. Әлеге шәхеснең тормыш һәм иҗат юлы белән үз вакытында Ә. Кәримуллин, М. Мәһдиевләр кызыксына, ләкин, кызганычка каршы, алар бөек мәгърифәтчене тиешенчә өйрәнеп бетерергә өлгермичә калалар. Бу җаваплы миссия киләчәк буыннарга күчә. Ә өйрәнерлек, эзләнерлек, халыкка чыгарырлык әйберләр бихисап күп. Ә. Хәсәни җитәкчелегендә чыккан мәшһүр «Аң» журналы үзе бер хәзинә, әдәбият һәм вакытлы матбугат тарихы күзлегеннән караганда, бәһасез ядкарь.

 

Ђхмђтгђрђй Сибгатулла улы Хђсђнов 1883 елныћ 15 декабрендђ хђзерге Ђтнђ районы Тњбђн Кљек авылында, сђњдђгђр гаилђсендђ дљньяга килђ. 1888 елны ђлеге гаилђ Казанга књченђ. Ђхмђтгђрђй заманы љчен ќитеш белем ала, татар яшьлђре арасында русча мђгълњматлы булуы белђн таныла. 1910 елда ул басмаханђ эшен љйрђнеп, Европа буйлап йљри: Швейцария, Польша, Германия, Франциядђ була, андагы ић алдынгы газета џђм журналлар эшчђнлеге белђн таныша. Ђ. Хђсђни, татар џђм рус теллђреннђн тыш, тљрек, алман теллђрен камил белђ, гарђп џђм француз теллђре белђн яхшы таныш була. Ђлеге кић эрудицияле шђхес татар, рус, тљрек, француз ђдђбиятларын кызыксынып укый, љйрђнђ.

Татар мђгърифђтчелеге традициялђрендђ тђрбиялђнгђн Ђ. Хђсђни, ђтисенећ ризалыгы белђн, бљтен гомерен татар халкын агарту, аныћ мђдђниятен џђм сђнгатен камиллђштерњ эшенђ багышлый.

Ђ. Хђсђни. Датасыз.

Ђ. Хђсђни хатыны Зђйнђп ханым. Датасыз.

 

 

1907 елда Ђ. Хђсђни дусты Г. Рђхмђтуллин белђн «Гасыр» китап нђшриятын оештырып ќибђрђлђр. Ђлеге нђшрият 153 татар китабын басмага ђзерли. Аларныћ зур књпчелеге тђрбияви характерга ия булган фђнни-популяр китаплар, рус язучыларыныћ тђрќемђлђре. Басу эше исђ, Ђ. Хђсђни заказы буенча, И. Н. Харитонов, бертуган Кђримовлар, бертуган Шђрђфлђр типографиялђренђ тапшырылган була.

«Гасыр» нђшриятыныћ продукциясе њзенећ югары сыйфатлы кђгазьдђ басылуы, књп тљрле иллюстрациялђргђ бай булуы белђн шул чор басмаларыннан књпкђ љстен торган. Басмага ђзерлђнгђн китаплар билгеле бер сериядђ чыкканнар. Мђсђлђн, «Театр мђќмугасы» сериясеннђн Г. Ильяс (Ђ. Хђсђнинећ псевдонимы), С. Рђмиев, Гали Рљстђм (Г. Рђхмђтуллинныћ псевдонимы), Г. Камал, Ф. Ђмирхан, Г. Кариев, Исхак Казаков, А. С. Пушкин, Ф. Шиллер пьесалары, «Ђдђбият мђќмугасы» сериясеннђн Ф. Кђрими, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. С. Тургенев, М. Горький ђсђрлђре басыла. «Хыйффђте сыйххђт» сериясе медицина белеме буенча књп кенђ рус галимнђренећ, мђгърифђтчелђренећ хезмђтлђреннђн тђрќемђлђр бирђ. Монда беренче ярдђм књрсђтњ, акушерлык, педиатрия љлкђлђренђ караган, скарлатина, дифтерия авырулары турында Е. Кутелев, А. Фёдоров, В. Пинегин, А. Караваев, Ш. Рашкович џђм башкаларныћ хезмђтлђрен књрђбез.

 

«Гасыр» нђшрияты љч томлык фольклор ђсђрлђре ќыентыгын, татар грамматикасына кагылышлы хезмђтлђр, татар язучыларыныћ портретлары тљшкђн почта открыткалары џђм, хђтта, татар матбагачылык тарихында беренче тапкыр, аш-су ђзерлђргђ љйрђтњче китап бастырып чыгара.

Нђшриятныћ авторлары џђм тђрќемђчелђре исемлегендђ Г. Ибраџимов, Г. Камал, Г. Колђхмђтов, Ф. Ђмирхан, С. Рђмиев кебек татар ђдђбияты классиклары, Г. Алпаров, Х. Бђдигый, Г. Рђхим, С. Рахманколов, Ш. Ђхмђдиев, Г. Кђрами кебек галимнђр, педагоглар бар. Гомумђн алганда, «Гасыр» нђшрияты шул чор татар ќђмгыятендђ искиткеч зур, ђџђмиятле, мђртђбђле урын тоткан була.

Ђдђбиятта Ђ. Хђсђни «Г. Ильяс» псевдонимы астында билгеле. Аныћ 1907 елда чыккан, рус ђдђбиятындагы мотивлар буенча язылган бер актлы «Денщик Гали», «Хат болгатты» исемле комедиялђре ђлеге псевдоним белђн чыга. Бу комедиялђр књп еллар татар театр труппаларыныћ репертуарында була.

 

Ђ. Хђсђнинећ ђтисе С. Хђсђнов. Датасыз.

1914 елда Ђ. Хђсђнинећ халык ђкиятлђре мотивлары буенча язылган «Батыр тегњче џђм њги ана» дип исемлђнгђн балалар љчен хикђялђр ќыентыгы басыла.

 

 

«Гасыр» нђшриятыныћ эшчђнлеге књпмедер ќайга салынгач, Ђ. Хђсђни њзенећ хыялын тормышка ашыру — татар телендђ ђдђби журнал чыгару эшенђ керешђ. «Аћ» дип исемлђнгђн ђлеге журнал 1912 елныћ 15 декабреннђн 1918 елныћ мартына кадђр, айга ике мђртђбђ, ђдђби, фђнни, сђяси џђм иќтимагый басма буларак чыга. Аныћ барлыгы 113 саны дљнья књрђ. Журнал либераль-демократик рухтагы, џђр ќђџђттђн тљпле, абруйлы, милли мђдђният мђнфђгатьлђрен кыйбла иткђн популяр матбугат органы була. Аныћ тирђсендђ Г. Тукай, Г. Ибраџимов, Ф. Ђмирханнан торган «љчлек» барлыкка килђ. Журналныћ беренче саны Г. Тукайныћ «Аћ» шигыре белђн ачыла. Ђ. Хђсђнинећ истђлеклђренђ караганда, аныћ шагыйрь белђн дуслыгы да «Аћ» журналында эшлђњ дђверендђ ныгый. Г. Тукайныћ еш кына Ђ. Хђсђнилђрнећ Васильево бистђсендђ урнашкан дачаларында ял итње билгеле. Ђлеге дача татар ђдђбият-сђнгать ђџеллђренећ ќыелу, фикер алышу, иќат итњ урыны булган.

Г. Тукай њлем тњшђгендђ ятканда, љметсез авыруны ић соћгы булып књрњчелђрнећ берсе дђ Ђ. Хђсђни була. Шагыйрь њлем белђн ахыргача кљрђшђ, бирешергђ телђми, Клячкин шифаханђсенђ дустыныћ, коллегасыныћ хђлен белергђ дип килгђн Ђ. Хђсђнидђн журналныћ соћгы корректураларын сорый. Тик ул, корректуралар ђзер булуга карамастан, Г. Тукайныћ кызганыч хђлен књреп, сђламђтлегенђ тагын да зыян салмас љчен, аларны «иртђгђ ђзер була» дип, бирми калдыра. Нђкъ менђ «Аћ» сђхифђлђрендђ Г. Тукайныћ соћгы шигырьлђре басыла.

Ђ. Хђсђнинећ ђтисе С. Хђсђнов. Датасыз.



         Журналныћ эшчђнлегендђ М. Гафури, К. Тинчурин, Ш. Бабич, Ф. Бурнаш, Н. Исђнбђт, С. Ќђлђл, С. Сњнчђлђй, Н. Думави, Фатих Сђйфи-Казанлылар да актив катнаша. Журнал битлђрендђ М. Ю. Лермонтов, А. П. Чехов, И. С. Тургенев џђм башка рус, азђрбайќан, украин, осетин, инглиз, поляк, француз, гарђп, тљрек ђдђбияты њрнђклђре басыла, татар театр труппалары спектакльлђренђ рецензиялђр, татар артистлары иќаты турында очерклар урнаштырыла. «Аћ» беренчелђрдђн булып татар укучысын дљнья сынлы сђнгате шедеврлары — скульптура, графика, архитектура њрнђклђре белђн таныштыра: Леонардо да Винчи, Рафаэль, И. Айвазовский, В. Верещагин, А. Куинджи, К. Маковский, И. Репин, А. Саврасов, И. Шишкин картиналарыннан књчермђлђр, Франция, Италия, Греция, Тљркия, Мисырныћ атаклы архитектура џђйкђллђре сурђтлђре басыла. Журнал ђдђби тђнкыйтькђ зур ђџђмият бирђ. Бу ќђџђттђн Нђќип Хђлфинныћ ђдђбият џђм сђнгатьнећ њзенчђлеклђре турындагы мђкалђлђре кызыклы. Шулай ук ђлеге басма ђдђбиятта ућай герой проблемасын књтђреп чыга, ђдђби характерларны бер яклы гына итеп сурђтлђњне тђнкыйтьли. Ђ С. Рђмиев, С. Сњнчђлђй, Г. Ибраџимов, М. Акъегетзадђ, Ш. Мљхђммђтов ђсђрлђренђ язылган рецензиялђр бњгенге кљндђ дђ ђџђмиятлђрен югалтмый.

 

«Аћ» журналы битлђрендђ яшь авторлар Европа фђлсђфђсе тибындагы яћа љйрђтмђ, яшђеш хакында милли концепция табарга телилђр. Бу љлкђдђ ић кызыклы материал дип М. Хђнђфинећ «Аћ» журналында 1913 елда басыла башлаган «Хђят вђ фђлсђфђ» циклын књрсђтергђ була.

Гомумђн алганда, «Аћ» журналы татар укучысын дљнья мђдђниятендђ барган процесслар белђн таныштыруны махсус башкара, проблемага тљрле яклап якын килђ. Мђсђлђн, 1913 елда Ђ. Хђсђни, «Г. Ильяс» псевдонимы белђн, рух гыйлеменђ (психологиягђ) караган «Гакыл џђм калеб» исемле язмасын бастыра. Анда Ф. Ницшеныћ «Ђхлакый идеал» китабындагы «яхшы кеше»не тђнкыйтьлђњ нигезендђ кешенећ иреген, хис џђм акыл тљшенчђлђренећ яшђештђге ролен шђрехлђњ бирелђ. Кешенећ иреген ике куђт идарђ кыла дип, шул кљчлђр буларак, акыл џђм хисне књрсђткђн мђкалђдђ аларныћ кљрђше яшђешне алга ќибђрњ механизмы кебек аћлатыла.

           Ђ. Хђсђни «Аћ» журналы битлђрендђ њзен матур ђдђбият ђсђрлђренећ тђрќемђчесе буларак та књрсђтђ. Аныћ тђрќемђсендђ А. Амфитеатровныћ «Укучы дус», А. Апинянскийныћ «Кићлек», Анатоль Франсныћ «Бин Бђшир» хикђялђре дљнья књрђ. Ђ. Хђсђни, нигездђ, кешелекне борчыган проблемаларны књтђргђн ђсђрлђрне тђрќемђ иткђн. Нђкъ менђ шул китаплар аша ул дљньяныћ фани, тормышныћ хыял џђм алдакчы булуын, кешелђрнећ гакыллары шашкан, ялганны чынга џђм кабђхђтлекне матурлыкка хисаплауларын књрђ.

Гомер буе татар миллђтенећ алгарышы хакына искиткеч књп игелекле эшлђр башкарган Ђхмђтгђрђй џђм аныћ хатыны Зђйнђп Хђсђнилђр љчен инкыйлабтан соћгы еллар тоташ мђхшђргђ ђйлђнђ. 1934 елны 50 яшьлек Ђхмђтгђрђй Хђсђни шђхес культы корбаны була. Аны Ак дићгез — Балтыйк каналы тљзелешенђ эшкђ ќибђрђлђр. Лђкин ул канал тљзелешеннђн срогын тутырып кайтканда, ђллђ икенче урынга эшкђ књчерелгђндђме, юлда тиф белђн авырып, вафат була. Свердловск (хђзерге Екатеринбург) шђџђрендђ књмелђ. Кабере билгесез.

Совет хакимияте елларында татар тарихыннан бљтенлђй сызып ташланган мђшџњр мђгърифђтче Ђ. Хђсђни шђхесе тарихыбызда зур урын алып тора. Бњген безнећ изге бурычыбыз — ђлеге шђхеснећ эшчђнлеген, иќат џђм тормыш юлын, мирасын барлау џђм аныћ исемен халыкка кайтару.

 

Фотолар Р. Хђсђнованыћ шђхси архивыннан.

Ландыш Йљзмљхђммђтова,
КДУ студенты