2009 2

Барлаганны кљтђ батырлар! (Эзтабар язучы кљндђлегеннђн)

                                                                                                                                                                       Бљек Ќићњнећ 65 еллыгына

 

Эзтабар язучы Ш. Мостафин. 2005 ел.

Инде менђ ничђнче тђњлек йокысызлыктан ќђфа чигђм. Бњген дђ шулай. Аптырагач, торып, кунакханђдђ њзем тукталган бњлмђнећ тђрђзђ капкачларын тулысынча киереп ачып ќибђрђм. Сызылып май таћы атып килгђн чак. Йљзне, тђнне иртђнге саф-ќылы ќил иркђли. Ђ тђрђзђм каршындагы зур бакчада — Россия Саклану министрлыгыныћ Њзђк архивы урнашкан изге урында (ђлеге мђйдан тимер челтђрле биек коймалар белђн яхшылап ђйлђндереп алынган, эчке ягында махсус сакчылар йљреп тора) — њзђклђрне љзеп-љзеп сандугачлар сайрый.

 

Сандугачлар... Ђллђ алар да, безнећ кебек, йокысызлыктан ќђфа чигђлђрме? Ђллђ ќырчы кошлар, Бљек Ватан сугышы чорында џђлак булганнарныћ якты истђлеклђрен, олы рухларын биниџая кадерлђп, аларга њзлђренећ кабатланмас сихри моћнарын багышлап, мђћгелек сакка басканнармы? Ђллђ сандугачлар яу кырыннан кайтмый калганнарныћ ќаннарымы? Ќырлары исђ исђннђргђ, безнећ буынга ђйтер сњзлђреме, љн-авазларымы? Ђллђ безне — каџарман якташларыбыз эзлђреннђн мећнђрчђ чакырым юллар њтеп, бирегђ — Мђскђњ љлкђсенећ Подольск шђџђрендђге Њзђк архивка — баш књтђрми эшлђргђ килњчелђрне хуплап, шулай њзлђренчђ сђламлилђрме?

       Џай, теллђрен-уйларын белсђћ иде шул ќырчы кошларныћ. Ђ инде йокысызлыктан интегњемђ килсђк, аныћ сђбђбе бер — архивта эзлђнњлђргђ багышланган киеренке џђр кљн нинди дђ булса тетрђндерерлек хђллђр, сискђндерерлек фактлар белђн очраштыра, шул чор вакыйгалары эченђ љермђдђй-ташкындай бљтереп алып кереп китђ, йокы-ялны, ашау-эчњне, бар дљньяны оныттыра. Ђйе, дары исе сећгђн, чит-читлђрен ялкын љткђн, канга манчылган ул документлар ќанга џич тђ тынгылык бирмилђр. Књпме каџарманнар, њзлђренђ «икенче гомер» бњлђк иткђнне кљтеп, архив киштђлђрендђге калын томнар аша сњзсез генђ безгђ карап торалар. Ђрнњ дђ, љмет тђ чагыла кебек аларныћ карашларында. Шушы архивта сакланучы, тарихи дљреслекне раслаучы дистђ миллионнарча том гаять мљџим, бђџа биреп бетергесез кадерле ул документларныћ зур књпчелегенђ ђле эзлђнњчелђрнећ-тикшеренњчелђрнећ куллары бљтенлђй тимђгђн. Ђнђ шул «айсберг-боз»ны аз гына булса да «эретњ» — билгесез батырларны барлауга тыйнак кына њз љлешемне кертњ нияте белђн, чираттагы ялым вакытында, џђр елны диярлек килђм мин бу архивка. Ашкынып-дулкынланып килђм.

Архив... Ић элек шул искиткеч серле, тылсымлы, хикмђтле «мђгарђ»гђ беренчелђрдђн булып юл књрсђткђн остазларыбызга-рухташларыбызга карата ихлас рђхмђт сњзлђребезне ђйтеп, тирђн хљрмђтебезне белдереп њтик ђле. Менђ алар кемнђр: инде вафат булган љлкђн калђмдђшлђребездђн — њтђ дђ нечкђ књћелле, тынгысыз ќанлы Г. Кашшаф, С. Шакир, З. Ђхмђтќанов, Ф. Нуруллин, Ђ. Ганиев, галимнђрдђн Ќ. Гыйльманов, А. Айнетдинов, исђннђрдђн — бљтен гомерен шушы гаять кирђкле эшкђ багышлап, хђтер сагында уяу торучы Ш. Рђкыйпов, Р. Мостафин, М. Рђфиков, Ш. Байгильдин, И. Хђсђнов, Ч. Заџирова, Ђ. Ќђлђлиев, Н. Булатов, М. Гђрђев, Э. Ђдиятуллина, Д. Гарифуллин... Бу шђхеслђрнећ џђркайсы турында озаклап, олылап сљйлђргђ була. Зур хђрефле ђлеге Эзтабарлар, безнећ кебек, сугыштан соћ туган буын вђкиллђренђ дђ «архив вирусы»н гомерлеккђ «йоктырдылар». Арабыздан бик яшьлђй киткђн талантлы калђмдђшлђребездђн Г. Кашапов-Њзиле, ялкын йљрђкле публицист — тарих фђннђре кандидаты С. Хђйретдинов, миллђтпђрвђр журналист-мљхђррир М. Мостафин, исђннђрдђн — ђдибђ С. Зыятдинова, каџарманнарыбызны эзлђњдђ џђм књп томлы «Хђтер Китабы»н чыгаруда аеруча нђтиќђле эшлђњче тарих фђннђре докторы А. Иванов, М. Черепанов, фидакарь эзтабарлардан тарих фђннђре докторы Д. Шђрђфетдинов, Ђ. Садриев, Р. Мићнегалиев, Г. Хаќиев, Р. Ќђлђлиев, Г. Мљбарђкшин, К. Арифуллов, Р. Низамиев, И. Бђдретдинов, Р. Могыйнов џђм башка бик књплђр Бљек Ватан сугышы елъязмасын тулыландыруда њзлђреннђн биниџая зур љлеш керттелђр. Алар, архивларда казынып, сугыш булган урыннарны аркылыга-буйга ићлђп, шул дђџшђтле чорныћ тетрђндергеч сђхифђлђрен ачтылар, моћарчы билгесез булган батырларны эзлђп таптылар. Батырлар дигђннђн, алар арасында Советлар Союзы Герое исеменђ тђкъдим ителгђннђр џђм, ахыр чиктђ, ђлеге олуг исемгђ лаек булганнар аерым урын билђп тора.

Советлар Союзы Герое дигђн ић югары дђрђќђле исем СССР Њзђк Башкарма Комитетыныћ 1934 ел 16 апрель Карары нигезендђ булдырыла. Шул ук елныћ 20 апрелендђ мђртђбђле мондый исем ић беренче итеп А. В. Ляпидевский, С. А. Леваневский, В. С. Молоков, Н. П. Каманин, М. Т. Слепнев, М. В. Водопьянов, И. В. Доронин кебек, аеруча тђвђккђл-батыр очучыларга бирелђ. Тарихи язмалардан укып белгђнебезчђ, 1934 елныћ 16 февралендђ Чукот дићгезендђ, бозлар арасына кысылып, «Челюскин» пароходы џђлакђткђ очрый. Књренекле профессор О. Ю. Шмидт ќитђкчелегендђге арктик экспедиция ђгъзалары (экипаж белђн бергђ барлыгы 111 кеше), шулай итеп, хђрђкђтлђнњче боз љстендђ, њтђ дђ кырыс поляр кыш хакимлегендђ калалар. Челюскинчыларны эзлђп табу џђм коткару эшенђ исемнђре югарыда ђйтеп њтелгђн очучылар њзлђре телђп алыналар. Ниџаять, 5 апрельдђ А. В. Ляпидевский дрейфтагыларны табу бђхетенђ ирешђ џђм очкычы белђн боз љстенђ «кунаклап», беренче рейста ук унике кешене материкка исђн-сау алып кайта. Аныћ фидакарьлеге башка очучыларны да канатландыра. 13 апрельдђ инде челюскинчыларныћ барысы да коткарыла.

1934 елдан алып Бљек Ватан сугышы башланганчыга кадђрге чорда барлыгы 626 кеше Советлар Союзы Герое дигђн олуг исемгђ лаек була. Араларында Татарстан Республикасында туып њскђн тљрле миллђт вђкиллђре, шул исђптђн тугыз татар да бар1.

Шулар арасыннан Чирмешђн районында туып-њскђн мордва егете Павел Алексеевич Цаплинны (1906-1937) ић беренче итеп тирђн ихтирам хислђре белђн телгђ аласыбыз килђ.

1936 елныћ 16 июлендђ Испаниядђ монархистик фашистлар фетнђсе башлана. Генерал Франко гаскђрлђренђ ярдђмгђ итальян џђм немец фашистлары ашыга. Алар Испаниягђ бихисап корал, хђрби кирђк-яраклар џђм тулы хђзерлектђге хђрби частьлђрен ќибђрђлђр.

Моћа ќавап итеп, бљтен дљньяда Испания патриотларына карата телђктђшлек хисе њсђ бара. Ђлеге республиканы саклау, кара кљчлђргђ каршы тору љчен књп кенђ иллђрдђн иреклелђр отрядлары килђ. Совет иреклелђреннђн дђ 2 065 кеше туплана, шуларныћ 351 танкист була.

Капитан П. А. Цаплин 1936 елгы Октябрь парадында катнашканнан соћ, Кызыл мђйданнан ук, њз телђге белђн, Испаниягђ китђ. 20 ноябрьдђн инде ул, танк ротасы командиры сыйфатында, Мадридны саклаучылар белђн бергђ, фетнђчелђргђ каршы сугыша. Шул чорда яу кырында књрсђткђн батырлыклары љчен, кыю офицер, СССР Њзђк Башкарма Комитетыныћ 1937 ел 2 гыйнвар Карары нигезендђ, Кызыл Йолдыз ордены белђн бњлђклђнђ.

1937 елныћ 13 февралендђ франкочы гаскђрлђрнећ џљќњмнђре туктатыла. Республикачылар њзлђре контрџљќњмгђ књчђ. Капитан П. А. Цаплинныћ танклары, тимер ташкын булып, дошман љстенђ ыргыла. Ќићњ арты ќићњ яулаган мизгеллђрнећ берсендђ, кљтмђгђндђ генђ, рота командирыныћ куђтле корыч машинасына снаряд килеп тия. Цаплин авыр яралана, ђмма рота белђн ќитђкчелек итњне дђвам иттерђ. Аныћ экипажы соћгы снаряд, соћгы патрон беткђнче сугыша. Аннары капитан танкны, дошман кулына калдырмас љчен, њзе шартлата џђм частенђ ђйлђнеп кайта. Лђкин яралары аћа озак яшђргђ мљмкинлек бирми. Берничђ кљннђн П. А. Цаплинныћ ќђсђден, хђрбилђрчђ зур хљрмђт књрсђтеп, Испаниянећ Арчен шђџђре каберлегенђ ќирлилђр.

         Интернациональ бурычны њтђгђндђ књрсђткђн зур каџарманлыгы љчен, СССР Њзђк Башкарма Комитетыныћ 1937 ел 27 июнь Карары нигезендђ, Мордва Афонькасы авылы егете П. А. Цаплинга Советлар Союзы Герое дигђн мактаулы исем бирелђ. Республикабызда ић беренче булып!

Татарстаннан читтђ яшђгђн миллђттђшлђребез дђ сынатмый. Ђйтик, нђсел тамырлары белђн республикабызныћ Биектау тљбђгендђге Ямаширмђ авылыннан булган, Донбасста туган Гыйльфан Ђбњбђкер улы Батыршинны (1914-1947) гына алыйк. Ул 1938 елныћ ќђендђ, Приморье краеныћ Хасан књле янында, япон самурайларына каршы кљрђштђ њзенећ исемен мђћгелек данга књмђ.

29 июльдђ Япониянећ Квантун армиясе гаскђрилђре, чикне бозып, Заозерная џђм Безымянная биеклеклђре районында безнећ заставаларга џљќњм итђлђр. Башка сугышчан иптђшлђре кебек, чик сакчысы Г. Ђ. Батыршин да, њзенећ отделениесе белђн, самурайларга каршы батырларча кљрђшђ. Ахырдан ул авыр яраланган сигез сугышчыны џђм застава начальнигын дошман кулына тљшњдђн коткарып кала — аларныћ џђркайсын, берђм-берђм њз аркасына салып, књлнећ икенче ягына чыгарып куя. Яшьлегендђ оста йљзњче булуы, ќитезлеге-тапкырлыгы ђнђ шул чакта бик тђ ярдђм итђ аћа. Японнар љзлексез ут яудырып торуга карамастан, яраланмый да. Халык бик белеп ђйтђ шул: батырдан пуля да курка!

13 кљн буе дђвам иткђн сугышлар барышында японнар њзлђренећ бик књп солдатларын, офицерларын югалталар џђм 1938 елныћ 11 августында СССР белђн вакытлы килешњ тљзергђ мђќбњр булалар.

Чик сакчыларыннан аеруча зур батырлык књрсђткђн 22 кешегђ, шул исђптђн Г. Ђ. Батыршинга, аныћ якын дусты И. Д. Чернопяткога џђм алар хезмђт иткђн застава начальнигы П. Ф. Терешкинга, СССР Югары Советы Президиумыныћ 1938 ел 25 октябрь Указы нигезендђ, Советлар Союзы Герое дигђн мђртђбђле исем бирелђ. Шул ук Указ белђн ђлеге мактаулы исемгђ тагын бер миллђттђшебез — Саратов љлкђсендђ туып-њскђн пулеметчы егет К. М. Яџњдин дђ лаек була. Ул бер бђрелештђ дошманныћ 60 солдатын џђм офицерын сафтан чыгара.

1939 елныћ 30 ноябрендђ башланып, 1940 елныћ 12 мартында тљгђллђнгђн совет-фин сугышы вакытында да якташларыбыз сынатмыйлар. Шулар арасыннан тљрле дђрђќђдђге ић гаярь хђрбилђр — Казан шђџђреннђн М. В. Дмитриев, М. П. Кирпонос, А. М. Коняев, Д. Б. Строганов, А. А. Чупуренко, Алабугадан С. П. Спирьков, Балтачтан Х. И. Ибраџимов, Б. С. Рђхимов, Х. С. Сабиров, Баулыдан И. Д. Зиновьев, Мамадыштан Г. Я. Нигъмђтуллин, Минзђлђдђн Г. В. Вђзетдинов, Б. А. Винокуров, Телђчедђн А. К. Ксенофонтов Советлар Союзы Герое исеменђ лаек булалар. Тугандаш Башкортостан Республикасында џђм Саратов љлкђсендђ туып-њскђн миллђттђшлђребездђн С. Н. Майский белђн И. М. Кудашев та Алтын Йолдыз кавалерлары булалар.

1941-1945 елларда немец-фашист илбасарларына каршы 1 418 кљн вђ тљн дђвам иткђн Бљек Ватан сугышы џђм Ерак Кљнчыгышта Япониянећ Кораллы кљчлђрен, Квантун армиясен тар-мар итњ љчен барган кљрђш (1945 елныћ 9 августы — 2 сентябре) безнећ ил — СССР дигђн зур дђњлђт љчен аеруча ќитди сынау чоры була. Дошманны ќићњ хакына књпмиллђтле бердђм халкыбыз ким дигђндђ 27 миллион кешесен корбан итђ.

Дљресен генђ ђйткђндђ, бу љлкђдђ серлелек пђрдђсе тулысынча ачылмаган ђле. И. В. Сталин 1946 елда, мђсђлђн, «Правда» газетасы хђбђрчесенђ биргђн интервьюсында: «Немецлар белђн сугыш вакытында, оккупация чорында џђм немец каторгасында Советлар Союзы њзенећ ќиде миллион кешесен югалтты», — дип белдерђ. Н. С. Хрущев исђ 1961 елда Швеция Премьер-министры Т. Эрландерга ќибђргђн хатында Бљек Ватан сугышы чорында џђлак булучыларныћ санын егерме миллион итеп књрсђтђ. 1990 елда — М. С. Горбачев ќитђкчелек иткђн чорда — бу сан егерме ќиде миллионга ќитте.

       Чит ил тикшеренњчелђренећ ђлеге мђсьђлђгђ карата њз карашлары бар. Америкалы социолог Н. Тимашевныћ 1948 елда ук игълан ителгђн белдерњеннђн књренгђнчђ, СССР ђлеге сугыш вакытында утыз ќиде миллион ярым кешесен югалткан булып чыга2.

Биредђ тагын: «Икенче бљтендљнья сугышында књпме татар џђлак булган?» — дигђн урынлы сорау да туарга мљмкин.

Заманында фашистлар «тырнагы»на элђгеп, ђсирлек газапларын њз ќилкђсендђ татыган џђм соћыннан, концлагерьдан качып, њзебезнекелђргђ килеп кушылган туры-гадел сњзле солдат-ђдип-рђссам Нђби Дђњли (1910-1989) бу хакта болай ди: «Љч татарныћ икесе њлде. Ул чакта татар дњрт миллион ярым исђплђнђ иде, кимендђ ике миллион татар кырылды».

Шул ућайдан, атналык «Мђдђни ќомга» газетасы њз фикерен ђйтђ: «Нђби ага ялгыша кебек. Сугышка кадђр татар кимендђ ун миллион булган, дигђн фикер кљннђн-кљн ныгый бара. Џђр татар авылы уртасындагы дњрт кырлы ташка уелган дњртђр-бишђр йљз кеше исемлегеннђн чамалап, Урал, Себер, Урта Азия, Кырым, Татарстан, Россиядђн китеп џђлак булганнарныћ саны биш миллионлап булырга мљмкин. Ягъни, нђселле татар ирлђренећ ќитмеш-сиксђн проценты џђлак булган, дигђн сњз бу!»3.

Ђйе, сугышта њлгђннђрнећ саны џаман да тљгђл билгеле тњгел ђле. Ул каџарманнарныћ байтагы, њзлђренећ ќђсђдлђрен ќир куенына ићдергђнне кљтеп, дистђлђрчђ еллар дђвамында ачык џавада, ќил-яћгыр, кар-буран астында ята бирђ. Шул ућайдан, «Аргументы и факты» газетасында эзлђнњ отрядларыныћ Бљтенсоюз идарђсе рђисе Ю. Смирнов њтђ кызыклы-гыйбрђтле мђкалђ бастырды. Шул язманы биредђ бернинди кыскартуларсыз, тулы килеш, оригиналдагыча китереп њтђсебез килђ: «Почему до сих пор тысячи останков солдат времен Великой Отечественной не захоронены? Уверен, основная причина — экономическая. Сразу после освобождения территорий страны от немецкой оккупации в санитарных целях местных жителей организовывали производить массовые захоронения погибших бойцов. После каждого очищенного поля множество сумок и ведер наполнялись медальонами, личными вещами солдат, документами. Все это отправляли в военкоматы. Мы наивно полагали, что, стоит нам найти списки фамилий, составленных по медальонам, мы сможем установить имена тех, кто по сей день считается пропавшим без вести. Увы, ни в одном архиве вы не найдете этих списков. По свидетельству нескольких ветеранов — бывших военкомов — медальоны в то время скрытно уничтожались. Зачем? Семья погибшего на фронте получала ежемесячное пособие плюс дополнительные льготы. Семья же пропавшего без вести лишалась и того, и другого. В конце войны таковых было от 5 до 9 миллионов. То есть экономия на пособиях составляла минимум 300 млн. рублей в год. К 40-летию Победы государство не потратило “впустую” уже 13 миллиардов рублей. Скорее всего, именно поэтому ни Сталину, ни последующим руководителям Советского Союза было невыгодно признавать и публиковать истинную цифру потерь»4.

Тирђнтен уйландыра торган, авыр уйларга чумдыра торган фаќига бу. Ђ бит мђшџњр генераллисимус А. В. Суворов: «Яу кырында њлгђннђрнећ соћгысы књмелмичђ торып, сугышны беткђн дип санарга ярамый», — дигђн њтђ хикмђтле сњзлђр ђйтеп калдырган. Димђк, сугыш ђле џаман да дђвам итђ!

Ђйе, безгђ батырларыбызны барларга, санларга, данларга бик тђ вакыт!

Шулай да... Сугышта џђлак булганнарга багышлап, књп тљбђклђрдђ «Хђтер» китаплары чыгарылу, партизаннар хђрђкђтендђ, дошманга каршы яшерен оешмалар эшчђнлегендђ катнашучылар, шулай ук ђсирлектђ булган, коллыкка куылган кешелђр турында яћа мђгълњматлар табылу, мђћге кереп булмастай тоелган серле архив ишеклђренећ ачылуы безнећ књћеллђрдђ якты љметлђр уята. Џђлак булганнар џђм чын батырлар турында Галиќанђп Вакыт њз сњзен љздереп ђйтђчђк ђле.

* * *

Бљек Ватан сугышы елларында яу кырында, дошман тылында, дићгездђ џђм књктђ тићдђшсез фидакарьлек њрнђклђре књрсђткђн 11 633 кешегђ Советлар Союзы Герое дигђн олы исем бирелђ. Алтын Йолдызга ия булучылар арасында Татарстан уллары џђм кызлары да йљзђрлђп санала.

Аларныћ тићдђшсез, какшамас рухи ныклыгын, кыюлыгын-чыдамлыгын, Ватанга чиксез бирелгђнлеген књренекле хђрби эшлеклелђр дђ югары бђялђделђр. Шулар арасыннан берничђсенећ фикерлђре: Советлар Союзы Маршалы И. С. Конев: «Татарстанда туган сугышчылар арсланнар кебек сугышалар».

Советлар Союзы Маршалы Р. Я. Малиновский: «Мин, карт солдат буларак, сугыш кырларында татар сугышчыларын џђм офицерларын књп књрдем. Џђм аларныћ сугышта какшамас ныклык књрсђтњлђренђ џђм корыч ихтыярларына џђрвакыт сокланып килђм. Советлар Союзыныћ бђйсезлеге љчен алып барыла торган бљек кљрђшебездђ татар халкы њзенећ сугыш эшендђ чыдам џђм батыр йљрђкле солдатлары белђн бљтен армиябез каршында хљрмђт казанды».

Советлар Союзы Маршалы Л. А. Говоров: «Татар солдатларыныћ сугышчан эшчђнлеклђре ић югары бђягђ лаеклы. Алар сугыш кырларында татар халкыныћ ић яхшы сыйфатларын — Ватанга чиксез бирелгђнлек, дошманга аяусыз нђфрђт, ќићеп чыгу љчен њлемнђн курыкмау, батырлык, кыюлык, чыдамлык џђм телђсђ нинди шартларга да тњзњ сыйфатларын гђњдђлђндерђлђр. Татар сугышчылары Совет Ватаны алдындагы њзлђренећ хђрби бурычларын намус белђн њтилђр».

Џђм менђ шушындый сњзлђрдђн соћ, биредђ каршы якныћ фикерлђрен турыдан-туры гђњдђлђндерњче гап-гади немец ефрейторы Р. Вольтангныћ њзенећ якыннарына язган хатыннан бары тик ике генђ ќљмлђ китереп њтђсебез килђ: «Монда безгђ каршы бик књп татарлар сугыша. Мин хђтта тљшемдђ дђ татар белђн очрашмаска телђр идем»5.

        Инде белгђнебезчђ, татар каџарманнары сугышныћ ић хђтђр урыннарында булганнар. 1948 елда, «Известия» газетасыныћ 16 гыйнвар санында басылган бер мђкалђдђн књренгђнчђ, немец танкларыныћ џђм самолетларыныћ ић зур књпчелеген миллђттђшлђребез юк иткђн. Соћыннан «Шђџри Казан» газетасы књчереп баскан шул мђгълњматлардан књренгђнчђ, сугышныћ ић хђлиткеч операциялђрендђ дђ татар хђрби командирлары књплђп катнашкан џђм немец генералларыныћ да байтагын безнећ миллђттђшлђр ђсир иткђн6. Монда шулай ук ђсирлеккђ тљшкђн совет сугышчыларыныћ бары тик 2 % чамасы гына татарлар икђнлеге дђ искђртелђ.

Россия Саклану Министрлыгыныћ Њзђк архивына чираттагы баруымда мин ђлеге саннар белђн тагын да ќентеклђбрђк кызыксындым. Џђр кешегђ-эзлђнњчегђ карата искиткеч ихтирамлы џђм игътибарлы архив хезмђткђрлђре кулыбызга «Гриф секретности снят» дигђн саллы гына китап китереп тоттырдылар7. «Воениздат» нђшриятында генерал-полковник, хђрби фђннђр кандидаты Г. Ф. Кривошеев ќитђкчелегендђ чыккан ђлеге китапта СССР Кораллы кљчлђренећ сугыш елларындагы югалтулары турында тђфсиллђп сљйлђнелђ. Андагы таблицалардагы мђгълњматлардан књренгђнчђ, чыннан да, ђсирлеккђ элђккђн татарларныћ саны нибары 2,2 % булган8. Ђсир булган башка миллђт вђкиллђре турында да уйландырырлык саннар бар: руслар — 48 %, украиннар — 28,2 %, белоруслар — 7,5 %.

       Шушы фактлар њзлђре њк безнећ миллђттђшлђребезнећ яу кырында, чыннан да, «арсланнар кебек сугышуларын» ышандырырлык итеп раслыйлар. Ђсирлеккђ дђ алар њз телђклђре белђн тљшмђгђннђр. «Тђмуг оясы»нда да сынатмаганнар. Ђйтик, Советлар Союзы Геройларыннан Моабит тљрмђсе тоткыны — легендар шагыйрь М. Ќђлил, Брест крепосте каџарманы П. Гаврилов (керђшен татары), Ровно љлкђсе партизаннар берлђшмђсенећ шартлату тљркеме командиры Н. Орлов (чын исеме — Г. Минаев) ић авыр чакларда да коелып-югалып калмаулары белђн бик књплђрне сокландырганнар. Аларныћ џђркайсы ђсирлек газапларын татыган, ђмма рухлары белђн искиткеч кљчле шђхеслђр булып калганнар!

Ђлеге каџарманнар — чын мђгънђсендђ халкыбызныћ зур горурлыгы, рухи ныклыгы-мактанычы. Еллар њткђн саен, шундый батырларныћ фидакарьлеге белђн кызыксыну њсђ-кљчђя бара.

Сугыш елларында ук инде республикабызныћ танылган язучылары, журналистлары џђм галимнђре батырлар турында материаллар туплый башлыйлар, алар турында «Кызыл Татарстан», «Красная Татария» газеталарында, «Совет ђдђбияты» журналында ђдђби-публицистик язмалар бастыралар. Татарстан китап нђшриятында аерым ќыентыклар булып та чыга аларныћ ул ђсђрлђре. Тљрле фронтларда татар телендђ нђшер ителњче газеталарныћ хђрби хђбђрчелђре дђ бу љлкђдђ њзлђреннђн лаеклы љлеш кертђлђр — каџарманнарыбыз турында йљзлђгђн очерк-зарисовкалар иќат итђлђр.

        Соћыннан, шуларга нигезлђнеп, сугыштан соћ — 1945-1946 елларда — татар џђм рус теллђрендђ беренче тапкыр «Батырлар Китабы» (Книга Героев) дљнья књрђ. Аны чыгаруда књренекле язучы К. Нђќми башлап йљри, тљзњче-мљхђррире дђ, кереш сњз авторы да њзе була. Алсу тышлыгына Алтын Йолдыз медале, лавр яфраклары, милли бизђклђр тљшерелгђн, батырларныћ рђсемнђре урнаштырылган џђм, чорына књрђ, яхшы итеп бизђлгђн ђлеге китап (рђссамы — Б. Альменов) 10 мећ данђдђ басыла. 224 битле I томга 56 Герой турында очерклар тупланып бирелђ. Аларныћ авторлары арасында без Г. Ђпсђлђмов, Г. Галиев, Г. Гомђрев, М. Дибаева, Ђ. Ерикђй, Б. Зернит, Р. Ишморат, Г. Иделле, Г. Кашшаф, М. Максуд, Ш. Мљдђррис, Г. Насрый, М. Садри, Г. Хуќиев, М. Хљсђен, Ђ. Юныс кебек књренекле љлкђн калђмдђшлђребезне књрђбез.

«Батырлар Китабы»ныћ тагын да књлђмлерђк II томы да хђзерлђнгђн була. Лђкин ул, хђзергђ билгесез сђбђплђр аркасында, њз укучысы кулына барып ирешми.

Ђмма батырлар турындагы чын хакыйкать, кар астындагы кайнар чишмђ кебек, барыбер њз юлын таба. 1963 елда Татарстан китап нђшриятында тарихчы-эзтабар Л. И. Ханинныћ рус телендђ «Герои Советского Союза — сыны Татарии» дигђн калын гына китабы басылып чыга. 167 Герой турындагы очерк-зарисовкаларын туплап бирђ ул биредђ. 1966 елда ђлеге китапныћ татарча басмасы да дљнья књрђ — бу юлы инде каџарманнарныћ санын 171 кешегђ ќиткерђ Леонид Иванович.

1982, 1984 џђм 1985 елларда Татарстан китап нђшрияты батыр якташларыбыздан 211 кеше турында рус телендђ «Герои Советского Союза — наши земляки» дигђн љч томлыкны халык игътибарына тђкъдим итђ. 1990 елда исђ ђлеге томнар татар теленђ тђрќемђ ителеп, «Советлар Союзы Геройлары — якташларыбыз» дигђн исем астында, 680 битле китап булып басылып чыга. Аћа, 211 каџарман турындагы очерк-зарисовкалардан тыш, Татарстаннан читтђ яшђњче батыр миллђттђшлђребездђн 91 кеше турында кыскача мђгълњматлар кертелђ, фотосурђтлђре урнаштырыла. Бу љлкђдђ тарих фђннђре кандидатлары Ќ. И. Гыйльманов, А. К. Айнетдинов, Татарстан китап нђшриятыныћ баш мљхђррире урынбасары Н. К. Габитов, эзтабар язучы Ш. Ќ. Рђкыйпов, отставкадагы полковник С. Ђ. Таџиров, СССР Саклану министрлыгы Њзђк архивы начальнигы урынбасары, полковник якташыбыз Ђ. Х. Фђйзуллин њзлђреннђн аеруча зур љлеш кертђлђр.

Бљек Ќићњнећ 55 еллыгын лаеклы тљстђ каршылау џђм билгелђп њтњ турында Татарстан Республикасы Президенты М. Ш. Шђймиевныћ 1999 ел 11 май Указы џђм ТР Министрлар Кабинетыныћ 1999 ел 20 август Карары батырларыбызны барлау юнђлешендђ тагын бер ђџђмиятле адым ясарга рухландырды. Татарстан китап нђшрияты, республикабызныћ Язучылар оешмасы, Баш архив идарђсе, Татар энциклопедиясе институты, Тарих институты, «Хђтер Китабы» нђшрияты, хђрби комиссариатлар, ветераннар советлары белђн берлектђ, «Батырлар Китабы»ныћ энциклопедик характердагы яћа басмасын хђзерлђњ эшенђ ныклап тотынды. Нђшрият директоры Д. С. Шакиров тђкъдиме буенча, тљрле чыганаклардан эзлђнђ торгач, Советлар Союзы Геройларыннан барлыгы 378 кеше турында искиткеч кызыклы, бай мђгълњматлар тупланды. Аларныћ зур књпчелеге Татарстанда туган яисђ биредђ укыган, эшлђгђн, яшђгђн. Республикабыздан читтђ яшђњче миллђттђшлђребезне дђ онытмадык. Нђтиќђдђ, батырларыбыз турында беренче мђртђбђ тулы мђгълњматлы шундый уникаль басманы дљньяга чыгару мљмкинлеге туды. Бу юнђлештђ элек нђшер ителгђн китаплардан аермалы буларак, «Батырлар Китабы»ныћ яћасына Алтын Йолдызлы каџарманнарыбыз турында Россия Саклану министрлыгы Њзђк архивында сакланучы Бњлђклђњ кђгазьлђрендђге язмаларныћ кыскача сљземтђсе кертелде (алар дђњлђтебезнећ берьюлы ике телендђ — татар џђм рус теллђрендђ янђшђ бирелде), фоторђсемнђре урнаштырылды. Батырларыбыз турында мљмкин кадђр књбрђк мђгълњматлар алырга телђгђн кешелђр љчен џђр сђхифђ ахырында шул тарихи шђхеслђргђ кагылышлы махсус чыганаклар да књрсђтелде.

Ђлеге басманы хђзерлђгђндђ безгђ зур ярдђм књрсђткђн Россия Федерациясенећ Хђрби Фђннђр академиясе Президенты, армия генералы, тарих фђннђре докторы, академик М. Ђ. Гђрђевка, Россия Саклану министрлыгы Њзђк архивыныћ элеккеге ќаваплы хезмђткђрлђре — полковник Ђ. Х. Фђйзуллинга, подполковник А. Г. Янкевичка, љлкђн фђнни хезмђткђр — уку залы мљдире В. А. Кеменевага џђм башка иптђшлђргђ ихлас рђхмђт сњзлђрен ќиткерђсебез килђ. Шул чорда Татарстан Республикасыныћ Премьер-министры урынбасары булып эшлђгђн И. К. Хђйруллин, Татарстан Язучылар берлеге рђисе Ф. Г. Галимуллин, ТР Матбугат, телерадиотапшырулар џђм массакњлђм коммуникация чаралары министрлыгы ќитђкчесе (хђзер — вице-премьер) З. Р. Вђлиева, ТР Министрлар Кабинеты каршындагы Баш архив идарђсе начальнигы Д. Р. Шђрђфетдинов, Татарстан Дђњлђт Советыныћ даими комиссиясе рђисе Р. И. Вђлиев, Татарстан хђрби комиссары — генерал-майор Р. Ш. Мостаев, комиссариатныћ бњлек хезмђткђре А. М. Чеботарев, Ватанны саклаучыларныћ, яу кырында џђлак булганнарныћ кылган батырлыкларын, якты исемнђрен мђћгелђштерњ белђн шљгыльлђнњче Республика комиссиясе рђисе А. В. Истомин, сугыш ветераны А. М. Малов, Татар энциклопедиясе институтыннан Г. С. Сабирќанов, Ф. Ф. Гулова, С. С. Шђмсетдинов (Солтан Шђмси), «Хђтер Китабы» нђшриятыннан А. А. Иванов, М. В. Черепанов, Татарстан Республикасыныћ Берлђштерелгђн дђњлђт музееннан (хђзер — Татарстан Милли музее) Г. С. Муханов, Д. Б. Баџаветдинова, В. Н. Нуруллин, галимнђрдђн И. Х. Хђлиуллин, Н. И. Таиров, Татарстан Милли китапханђсеннђн љлкђн библиограф З. С. Нуриева џђм башка бик књплђр «Батырлар Китабы» љчен мђгълњматлар туплауда эчкерсез булышлык књрсђттелђр. Калђмдђшлђребездђн Ш. Рђкыйпов, З. Мђќитов, ђтиле-уллы Л. Хамидуллин џђм Б. Хђмидуллин, Х. Ђюпов, Р. Корбанов, Н. Булатов, Р. Бариев, Ф. Зыятдинова, Н. Вђлитова, Р. Заџидуллина, Г. Хђсђнова, А. Низамиев џђм башкалар шулай ук бу гаять мљџим эшкђ њзлђреннђн зур љлеш керттелђр.

«Батырлар Китабы»нда 1945 елныћ 30 апрелендђ, тљнге сђгать унберенче яртыда — рус М. А. Егоров белђн грузин М. В. Кантариядђн алда — Рейхстаг тњбђсенђ ић беренче булып 79 нчы укчы корпус Байрагын менгезеп кадаган татар егете, љлкђн сержант Г. К. Заџитов (1921-1953) турында да сђхифђ бирелђ. Њзђк архивта эшлђгђндђ љлкђн эзтабар ђдибебез Ш. Рђкыйпов тапкан каџарманыбыз ул! Хђер, бу тынгысыз язучы, искитмђле тарихи-документаль ђсђрлђр тудырып, бер њзе генђ дђ дистђлђрчђ батырларыбызга икенче гомер — мђћгелек яшђњ бњлђк итте. Аныћ каџарманнары арасында Алтын Йолдызлы очучы кызларыбыз М. Х. Сыртланова, О. А. Санфирова, легендар партизан И. К. Кабушкин, татарлардан ић беренче Советлар Союзы Герое Г. Ђ. Батыршин, књренекле хђрби эшлекле, генерал-полковник В. Н. Гордов, Бњлђклђњ кђгазендђге бер хђрефнећ дљрес язылмавы аркасында њзенећ Герой икђнлеген дђ белмичђ њлеп киткђн Х. З. Заманов, ил књлђмендђ Н. С. Орлов буларак билгеле татар егете Г. М. Минаев џђм башкалар бар.

Ђйе, архивтагы эзлђнњлђр кљтелмђгђн ачышлар ясарга да этђрђ. Советлар Союзы Герое исеменђ тђкъдим ителгђн якташларыбыз, миллђттђшлђребез бермђ-бер књбрђк булган икђн безнећ. Архивта моћарчы тикшеренњчелђрнећ куллары кагылмаган њтђ ќитди документлар белђн танышканда шундый фикергђ килђсећ. Ђйтик, Татарстанныћ Ђлки районы Баллыкњл авылы егете — III Украина фронтыныћ Николаевск ныгытылган районына караган 10 нчы аерым пулемет-артиллерия полкыныћ пулемет расчеты командиры, гвардия сержанты Х. З. Зарипов (1906-1944), яу кырында књрсђткђн тићдђшсез батырлыклары љчен, Советлар Союзы Герое исеменђ љч мђртђбђ тђкъдим ителђ. Ут књршебез Башкортстанныћ Дђњлђкђн районындагы Мерђс авылында туган миллђттђшебез Ђ. Ђ. Вафин (1924-1945) белђн дђ шундыйрак хђл була. 5 нче армиядђге 159 нчы Витебск укчы дивизиясенећ 597 нче артиллерия полкында башта корректировщик (дошман љненђ кереп, безнећ сугышчыларныћ утын њзенђ юнђлттерњче), аннары разведка командиры булып хезмђт иткђн ђлеге каџарманны: «Советлар Союзы Герое исеменђ лаек», — дип табып, аћа ике мђртђбђ «Бњлђклђњ кђгазе» тутыралар. Ђмма аларныћ фидакарьлеге — ни кызганыч! — тиешенчђ бђялђнми.

Шундый ук сњзлђрне Аксубай районыныћ Козловка (Дмитриевка) авылында туган љлкђн сержант Ф. Н. Мазилинга, Арча районыныћ Носы авылы егете — капитан Ђ. З. Зиннђтуллинга, Кукмара районыныћ Бљтлђнгер (Аксыбы) авылыннан китеп, Карелия ќирендђ батырларча џђлак булган шагыйрь ќанлы лейтенант Н. И. Идрисовка, Мамадыш районыныћ Урта Кирмђн авылында яшђгђн разведчик М. Г. Галимовка џђм тагын дистђлђрчђ якташларыбызга карата да ђйтергђ мљмкин. Алтын Йолдыз кавалеры булырга лаеклы бу затларга, ни кызганыч, тљрле дђрђќђдђге орденнар гына бирелгђн.

Ђмма батырларны туган тљбђклђрендђ онытмыйлар. Ђйтик, лейтенант Н. И. Идрисовка 1988 елныћ 16 октябрендђ, тууына нђкъ 70 ел тулган кљндђ, аныћ исемен йљрткђн Тњбђн Љскебаш урта мђктђбе (Кукмара районы) каршында мђџабђт џђйкђл куелды. Аныћ янђшђсендђ Татарстанныћ Бљек Ватан сугышы чорындагы ић яшь Советлар Союзы Герое, Ќићњ парадларында катнашкан гвардия полковнигы С. Ђ. Ђхтђмовка да шундый ук џђйкђл торгызды якташлары.

Легендар полк улы, соћыннан Социалистик Хезмђт Герое исеменђ лаек булган К. Ф. Шакировны да зурлады халык. 1990 елныћ 9 маенда Зур Сђрдек авылына мђгърур џђйкђл булып кайтты ул. Кукмаралылар хђтеренђ мђћгелеккђ кайтты.

Мамадыш районында да бу юнђлештђ мактауга лаек эзлекле эш алып барыла. Биредђ, район хакимияте башлыгы булып Татарстан халык депутаты, авыл хуќалыгы фђннђре докторы Э. С. Гобђйдуллин эшлђгђн чорда, шђџђр њзђгендђ «Хђтер» паркы булдырылды. Шул паркныћ нђкъ урта бер ќирендђ «Батырлар аллеясы»на нигез салынып, анда Татарстанда туган миллђттђшлђребез арасыннан ић беренче Советлар Союзы Герое Г. Я. Нигъмђтуллинга (1915-1945), шулай ук И. Т. Максимов, М. К. Москвин, М. А. Просвирнин кебек каџарманнарыбызга да, џђйкђллђр куелды. Сугышта сигез улын — сигез лачынын югалткан тыл батыры Ф. Ђхмђдиевага џђм, аныћ кебек, балаларын яу кырында ќуйган барлык миллђт аналарына, олы кайгыларын уртаклашып, аларга тирђн хљрмђт билгесе итеп, ап-ак таштан символик џђйкђл салдыручы да, исемнђрен алтын хђрефлђр белђн мђрмђр плитђлђргђ яздыручы да Э. С. Гобђйдуллин булды.

Аћардан соћ район хакимияте ќитђкчесе булган Ф. И. Идиатуллин, аныћ урынбасары Ш. Н. Хђсђнов, район хђрби комиссары — полковник Н. Н. Егоров, Мамадыш шђџђре башлыгы И. Г. Ђхмђтов, районныћ баш архитекторы Р. М. Мићнеханов џђм башкалар да бу юнђлештђ эшне ућышлы дђвам иттерделђр. Бљек Ќићњнећ 55 еллыгын тантаналы тљстђ билгелђп њткђн кљннђрдђ биредђ, мђсђлђн, мђшџњр композиторыбыз, бљтен дљньяны гизгђн «Шњрђле» балеты авторы — матурлык хакына яшђгђн, иќат иткђн џђм явыз кљчлђргђ каршы кљрђштђ 29 яшендђ яу кырында шђџит киткђн Ф. З. Яруллинга да џђйкђл торгызылды.

Бу џђйкђллђрнећ тљп авторы — књренекле скульптор Ђ. Х. Ђбдерђшитов. Каџарманнарыбызныћ олпат сыннарын ул њзенећ хђлђл ќефете Луиза ханым, уллары Альберт џђм Гадел белђн берлектђ иќат итте. Гомумђн, бу гаќђеп тынгысыз, олы ќанлы скульптор, сугыш џђм хезмђт батырларына багышлап, байтак тљбђклђрдђ књп кенђ монументаль ђсђрлђр — џђйкђллђр торгызды, халкыбызныћ сњзсез бљек батырлыгын килђсе гасырларда яшђячђк яћа буын кешелђренђ ќиткерњ љчен њз-њзен аямыйча эшлђде.

Мамадыш районы хакимиятенећ бњгенге булдыклы ќитђкчесе, авыл хуќалыгы фђннђре кандидаты Р. Г. Кђлимуллин да ђлеге хикмђтле тљбђк тарихында њзенећ данлы исемен калдырырлык игелекле гамђллђр башкара.

Батырларыбызныћ књп булуы — књћелле књренеш, ђлбђттђ. Егерменче гасырны тљгђллђп, љченче мећьеллыкка очыш ясаган чорда: «Сугышларсыз гына яшђсђк иде туар елларда!» — дигђн изге бер телђк уяна. Безгђ, моћа кадђр булган каџарманнарыбызны барлап џђм данлап, тыныч-имин-таза тормышта матур гына гомер итђргђ язсын иде.

* * *

Архив бакчасында сандугачлар сайрый. Књзгђ йокы керми. Яу кырыннан кайтмый калганнарныћ — ядрђлђрне эреткђн йљрђклђрнећ ќаннарыдыр, љн-авазларыдыр кебек тоела алар мића. Ђнђ шул халђт књћелгђ џич тђ тынгылык бирми. Батырлар њзлђрен барлаганны кљтђ, ќыр кљтђ.

Ашкынып-дулкынланып тагын архивка юл тотам. Чын Тарих белђн очрашырга, Њлемсезлек чиген атлаган каџарманнар белђн књрешергђ, Њткђн белђн Бњгенге арасына мђћге ќимерелмђслек изге књпер салырга.

Шунысы аеруча сљендерђ: бу юлы безнећ белђн бергђ архивта эшлђргђ яшьрђк буын эзтабарлары да бара! Тынгысыз эзлђнњлђре, зур ачышлары љчен 2003 елда Татарстан Республикасыныћ каџарман шагыйрь М. Ќђлил исемендђге мђртђбђле премиясенђ лаек булган «Ватан» (Отечество) иќтимагый яшьлђр оешмасында фидакарьлђрчђ эшлђњче кызлар, егетлђр алар. Димђк, буыннар чылбыры, хђтер дисбесе љзелми. Батырлык елъязмачылары, моћарчы билгесез булган гаќђеп сђхифђлђрне ачып, каџарманнарыбызныћ сафларын кљчле рухлы яћа шђхеслђр белђн тагын да тулыландыра тљшђрлђр ђле.

 

ИСКЂРМЂЛЂР:

1. Герои Советского Союза. – М., 1984. – С. 28.

2. Денисенко М. Сколько их было? // Родина. – 1991. – № 6-7. – С. 139.

3. Юлдаш. – 1998. – № 11.

4. Смирнов Ю. Почему не ищем останки?.. // Аргументы и факты. – 2002. – № 18-19.

5. Батырлар Китабы. – Казан, 1945. – Б. 13, 21, 22, 26.

6. Шђџри Казан. – 1995. – 5 июль.

7. Гриф секретности снят.– М., 1993. – 415 с.

8. Шунда ук. – С. 340.

Шаџинур Мостафин,

язучы-публицист, эзтабарларныћ «Хђтер яктысы» берлђшмђсе ќитђкчесе