2013 1/2

Мозаффар Мљштђригђ — 150 ел (1863-1937)

 Данлыклы Мљштђрилђр династиясеннђн Мозаффар Таќетдин улыныћ тууына 150 ел. Гомере буе укытучылык иткђн, татарлар яшђгђн тљрле љлкђлђрдђ мђктђплђр ачып аћ-белем тараткан шђхеслђрнећ берсе ул. Ќђмђгате Гыйрфђтќан Биктимер кызы, чыгышы белђн Ындырчы авылыннан, укымышлы, белемле кыз булган. Мозаффар Мљштђриевнећ катлаулы тормыш юлында ић зур терђге, ярдђмчесе иде. Алар ун баланыћ (икесе тђрбиягђ алынган) бишесен (калган бишесе бала чакта вафат булганнар) аякка бастырып, њзлђре кебек њк мђгърифђткђ омтылучы шђхеслђр итеп тђрбиялђгђннђр. Сђгадђт, Фђйрњзђ, Мђрьям, Маџирђ (Шумкова гимназиясен тђмамлаган)1, Хђмит Мљштђрилђр шушы нигездђн чыккан њз заманыныћ лачыннары. Мђрьям Мљштђри Шумкова гимназиясен2 тђмамлаганнан соћ табиблык белгече алып, гомере буе балалар дђвалый.
Мозаффар Мљштђринећ нђсел-нђсђбенђ књз салсак бу нђселнећ, безгђ билгеле булган кадђресе, берничђ буын инде Њтђмеш авылында мулла булып торган. Таќетдин Мљштђри ђл-Њтђмеши Тђтеш љязе Кече Књккњз авылы имамы џђм мљдђррисе Хђбибулла бине Мљхђммђтшђрифтђ белем алганлыгы3, Духовный собраниягђ казыйлыкка сайланганлыгы4 билгеле. Таќетдин Мљштђринећ ђтисе — Мљштђри Мораталиевта Њтђмеш авылында имам булып, муллалык вазыйфаларын њтђгђн. Мозаффар Мљштђринећ њзе исђн чакта тљзелгђн биографиясенђ мљрђќђгать итсђк, ул мулла булырга телђмичђ укытучылык вазыйфасын ала џђм гомере буе сайлаган юлына тугры була. Октябрь инкыйлабынача џђм аннан соћ да эшчђнлеген књзалдында тотып, Татарстанныћ бишьеллык бђйрђме ућае белђн, Татарстан мђгариф комиссариаты аћа персональ пенсиясен билгели, ђ 1928нче елны «Хезмђт батыры» лаеклы исеме бирелђ5.
Њзе исђн чакта ук Мозаффар Мљштђри њзенећ эшчђнлеген тулысы белђн чагылдырган биографиясен тљзеттерђ џђм балалары арасында таратыла. Бњгенге кљндђ укучыларга тђкъдим ителгђн ђлеге документ М. Мљштђринећ оныгы — Маџирђ ханымныћ кызы Нђркис ханым Мљштђриевада саклана. Кызганычка каршы, ђлеге тђрќемђи хђлне тљзњчелђрнећ кем икђнен ачыклап булмады, алар документ азагына њзлђренећ имзаларын «М. Х. џђм Ш. А.» гына дип теркђп куйганнар. Књрђсећ ђлеге тђрќемђи хђл XX йљзнећ 20 елларныћ икенче яртысында тљзелгђндер дип фараз кылырга мљмкин. Чљнки ул 1925 елда булган вакыйгаларны чагылдыруы белђн тђмамлана. Белњебезчђ, М. Мљштђри 1932 елны «Хезмђт батыры» исеменђ лаек була, лђкин бу мђгълњмат ђлеге биографиядђ чагылыш тапмаган.
 
ИСКЂРМЂЛЂР:
1. Биктимирова Т. Ђ. Татар хатын-кызлары мђгърифђт юлында. – Казан, 2002. – 135 б.
2. Шунда ук.
3. Фђхретдин Р. Асар. – Казан, 2009. – 2 т. – Б. 102.
4. Шунда ук. – Б. 405.
5. ТР МА, Р-732 ф., 1 тасв., 119 эш, 183 кгз.
 
42 еллык мђдђни-иќтимагый хезмђт.
Мозаффар абзый Мљштђриевнећ кыскача гына биографиясе
 
Татарстан педагоглары арасында ић карты, ић тђќрибђлесе, шуныћ белђн бергђ гаятьтђ хљр гайрђтле бер укытучы џђм ќђмђгать хадиме, ул бљтен гомерен хљкњмђт белђн тартышып, татар ярлылары љчен корбан иткђн кеше. Шуныћ љчен дђ ихтирамга ул берничђ мђртђбђ лаек зат.
Тђтеш кантоны Шђмбалыкчы волосте, Њтђмеш1 авылында 1863 ел 1 августында дљньяга килђ. 13-14 яшьлђргђ чаклы Балыкчы2 мђктђбендђ укый. Шул арада аныћ ђтисе њлеп китђ. Ђнисеннђн ул 6 яшьлђрдђ калган. Шуннан соћ якын кардђше Балыкчы мђктђбеннђн Казан «Халидия» мђдрђсђсенђ3 књчерђ. Ул анда иске гадђт буенча укыла торган фђннђрне: гарђп сарыфы, нђхње, хисап, тарих, фарсы элементларын, фикъџ, кялђм, ысул кебеклђрне яхшы рђвештђ укып, мантыйк белђн байтак кына баш вата. Тырышлыгы зур була, башкачарак ђйткђндђ, шактый гына ишле кеше булып, ул вакыттагы схоластический программалар белђн укытуларныћ файдасыз, гомеренећ бушка узуын сизенеп, яшерен генђ русча џђм башка фђннђрдђн хђзерлђнеп, 1881 елда Казандагы Татарская учительская школага4 керђ. Ул бђгъзе бер кешелђрнећ ярдђме аркасында бу школга стипендиягђ алына. Ќђй айларында авылына кайтып, њз љлешенђ тигђн ќирлђрне чђчеп, сукалап, урып башкарып йљри. Школга кергђч, аћа татарлар тарафыннан кяфер печате басыла. Чљнки ул заманда школларда укучыларны «инде бу кеше безнећ арадан чыкты, бетте, харап булды, чукынды» дип алар белђн сљйлђшмилђр, аларны кешегђ дђ санамыйлар иде. Лђкин эшлђр татар муллалары вђ аларныћ «коерыклары» уйлаганча булып чыкмый. Мозаффар абзый, школда укыган вакытта ук, рус халкыныћ артка калган изелгђн татар халкын кимсетњен књтђрђ алмыйча, моныћ сђбђплђрен уйлый торган була.
Шунда укытучы кайбер рус учительлђренећ татарларга тњбђн књз белђн карап йљрњлђренђ борчыла. Бу турыда учительлђр белђн бђрелешлђре дђ булып ала. Тњбђндђге фактны мисал итеп алырга ярый:
Тарих дђреслђре укытучы В. В. Радлов5 бер кљн класска керђ дђ, татарлар хакында кызу гына, књп кенђ [....]6 сљйли. «Алар надан, сахрави урманнардагы эзвирлђр кебек ни телђсђлђр, шуны эшлђп йљргђннђр, аларныћ тоткан юллары, диннђре — бары да ялгыш», — дип, христиан халкын, аларныћ диннђрен мактап байтак мисаллар китереп књрсђтђ. Тик: «Сез чукынырга, рус булырга тиешсез!» — дип ђйтеп кенђ бетерми.

Мљштђриевлар гаилђсе татар иќади интеллигенциясе белђн «Эшче» операсы язылу вакытында. «Ижевский источник» санаториесе, 1927 ел. Фото Н. Мљштђриева шђхси архивыннан.

«
Менђ шуныћ буенча љйрђнегез» дип, ул вакытта школда укыла торган тарих китабын књрсђтеп чыгып китђ. Мозаффар абзый «Радлов чын миссионер икђн» дигђн фикергђ килеп, икенче кљнне иптђшлђрен ќыйнап бу хакта кићђш итђ. Ул: «Бу мђктђпкђ татарча бер дђ укымаганнар да керђлђр. Аларныћ Радлов кебеклђрнећ сњзлђренђ ияреп ялгыш юлга китњлђре, њз халыкларыннан аерылулары бик мљмкин, без килђчђк буын татар балаларын бу эштђн саклыйк, бу китап миссионерлар тарафыннан уйланып чыгарылган. Бу мђсьлђдђ без нык торыйк», — дип сљйли. Шул хакта сљйлђшеп аћлашкач, школда булган Иловайскийларны7 ќыйнап татарлар турысында язылган кђгазьлђрне ертып ташлыйлар. Ђлеге Радлов њз сђгатендђ класска кереп Иловайскийныћ ертылган битлђрен књреп, барында кулына алып залга китђ. Школа мљдире Ђхмђров8 белђн Радлов арасында кычкырышлар башлана. Класска килђлђр, «Бу эшне кем башлады? Тиз ђйтегез», дип кыямђт куптаралар. «Школаны ябабыз, барыгызны да куалап чыгарабыз», дип гљр килђлђр. Син монда олы кеше, турыдан сљйлђ дип, Мозаффар абзыйга карыйлар. Мозаффар абзый: «Татар балаларын укытыр љчен башка тљрле учебниклар юкмыни? Бу школга татар мђктђплђрендђ укымаган, џич нђрсђ белмђгђннђр дђ килеп керђлђр. Алар монда саташып урыслашканнан соћ татар авылларына барып, учитель булып хезмђт итђ алачаклармы? Аларны татарлар кыйнап, изеп ќибђрђчђклђр. Бар булган школалар ябылып бетђчђк. Мђшђкатьлђнеп школлар ачып йљрњегездђн ни кала? Без шул якны књз алдына китереп ерттык», дигђч, Радлов дулап: «Учебный округка хђбђр итђм», — дип школдан чыгып китђ. Ђхмђров яћадан класска килеп кђефсез генђ рђвештђ «ертып хата иткђнсез, ќавабыгыз туры, барыгыз да бер сњздђ булыгыз» дип чыгып кайтып китђ. Радлов бер ай кадђр школга килми. Ахырда Ђхмђров янына килеп: «Без школдан Мљштђриев кебек кешелђр чыгарып торсак, бу школны алып барудан нинди нђтиќђ туар, ни файда килер?» — дигђн сњзлђрне ычкындыра. Бара торгач эшнећ еракка китмђгђнлеге беленђ. Ђхмђровныћ акыллы мљгамђлђсе аркасында эш басылып калды дигђн хђбђр тарала. Бу эш миссионер (кем икђне ачык тњгел) Победоносцевка яшерен хат аша Петербургка барып ќитђ. Победоносцев бу школага Мљштђриев кебек мђдрђсђлђрдђ укыганнарны алмаска дигђн фикерне Мђгариф министрлыгына ќибђрђ. Бу эш Победоносцевныћ Ильминскийга9 язган 18нче номерлы хатында бар.Мозаффар абый 1885 елны Казандагы Татарская учительская школны бетерђ10. Ул елны 6 кеше школны тђмам итђлђр. Алар укып чыккан елны фђкать ике берсе Чуашлы (Чуаш иле), берсе Биектау дигђн авылларда урыннар була. Ђхмђров Мозаффар абзыйга Биектауга баруны тђкъдим итђ. Лђкин Мозаффар абзыйныћ њз љязе булган Тђтешкђ кайтып мђктђп ачып, шул мђктђпкђ бљтен љяз халкын тартып агарту булганга бу тђкъдимен кабул итми. Ђхмђровтан Тђтешкђ мђктђп ачу љчен югарырак урыннан рљхсђт алып бирњен сорый. Ђхмђров татарлар љчен яћа мђктђп ачуныћ бик њк ансат булмаганын ђйтеп, ачылган мђктђплђрдђ дђ рђт юклыгын, учительлђрне урам буенча йљртеп кыйнап, хур итеп кайтарганлыкны, Абдрђшитов белђн Ђсђдуллиннарны искђ тљшереп, хљкњмђтнећ татарларга начар карашын сљйлђп, шулайбулса да Мозаффар абзыйны яхшы таныганлыгыннан Тђтешкђ школ ачу хакында бар кљче белђн тырышачагын аћлата. Радлов тарафыннан язылган вђ язылып ята торган: татар сарфы, белек китабы, планимитрия кебек ђсђрлђрне тикшерњ, телне тљзђтњ, сњзлђр табу, бигрђк тђ гарђп кагыйдђлђре белђн чагыштыру мђќлеслђренђ, Радлов, Сулђнгђр Гали, Ђхмђров, Каюм Насыйрилар11 янына Мозаффар абзый џђрвакыт чакырылып, фикер алышуга катнашып, язышып торган булган. Шунлыктан, аны Ђхмђров якыннан белеп, Тђтешкђ мђктђп ачуда кулыннан килгђн эшне эшлђргђ тырышкан. Нђтиќђдђ, 1885нче ел июль ахырында Тђтештђ русски-татарски школ ачарга рљхсђт килђ. Школа ачуга рљхсђт кљтеп торган арада Мозаффар абзый бер студент белђн танышып аттестат зрелостигђ ђзерлђнеп, имтихан биреп Университетка кабул ителђ. Тђтеш школасыныћ њз телђге белђн ачылган бер мђктђп булуын књздђ тотып артта калган, аћсыз татар халкын укыту нияте белђн, њз укуын ташлап, август ахырларында Тђтешкђ юнђлђ. Менђ шушы кљннђн аныћ учительлек дђвере башлана. Шул кљннђн

М. Мљштђринећ кызлары: Мђрьям, Сђгадђт, Фђйрњзђ, Маџирђ. 1907 ел. Фото Н. Мљштђриева шђхси архивыннан.

мђктђпне, вђ аныћ кирђклђрен, ничек итеп бар итђргђ, юлга салырга дигђн фикер-уй аныћ башында кљне-тљне кайный башлый. Кредит ачылмаган булса да, мђктђп кирђклђрен барлау чараларына керешђ. Тђтеш халкын балаларын укырга бирергђ љнди башлый. Лђкин шундагы карт мулла школга каршы нык коткы сала. Ашта џђм башка мђќлеслђрдђ булсын: «Анда балаларыгызны бирсђгез Алланыћ лђгънђте тљшђр, анда дин дигђн нђрсђ юк, урысча гына укытыла, учитель њзе дђ «киртђ аша сикергђн» (чукынган дигђн сњз). Минем мђдрђсђмнђн џичбер бала чыкмасын, мин разый тњгел, њлсђгез књммђм, туган балаларыгызга исем бирмђм, никах укымам», — дигђн сњзлђр сљйлђп йљри. Кара халык мулланыћ дин исеменнђн ђйтелгђн сњзлђренђ ияреп балаларын школга бирми. Шулай итеп мулла яшь учительнећ авторитетын югалтырга тырышты, аныћ љстенђ кара тап тљшерђ. Икенче яктан полиция надзирателе килеп, «Бу нинди мђктђп ачылды, кем рљхсђте белђн?
Мђчет каршында татарлар љчен бер мђктђп бар бит. Мин бу эшне исправникка куям»,дип ќавап ала. Мозаффар абзый мулланыћ дин башлыгы булып халык каршында ихтиярын књздђ тотып, ќайлау чараларына керешђ: аћа школада дин дђреслђре укытуны тђкъдим итђ. Хђтта садакалар белђн майлау юлларына да кереп карый. Лђкин школ ачылу балаларныћ дин мђктђбеннђн бизеп, доходы югалудан курыккан мулла бљтен кљче белђн школга каршы кљрђшне дђвам иттерђ. Бу хђлне књреп Мозаффар абзый Тђтештђ ачкан школга бљтен љяз балаларын тарту нияте белђн мђктђпне ачканлыгын хђтеренђ тљшереп, бар кљче белђн љяздђн балалар ќыярга керешђ. Ул бљтен љязне ђйлђнеп Тђтештђ татарлар љчен яћа мђктђп ачылганлыкны џђм мђктђпкђ татар-рус теле, хисап, тарих, ќђгьрђфия кебек фђннђреннђн башка дин дђ укытылачагын сљйлђп балаларын мђктђпкђ ќибђрергђ љнди. Шул йљрњнећ нђтиќђсендђ 57лђп бала языла. Сентябрь 17сендђ 28лђп бала ќыйналып, Мозаффар абзый укытуга керешђ. Мулла школга килеп дин сабакларын укытырга џич тђ разый булмый. Шућа књрђ, ул заманда дин љйрђтелмђгђн мђктђптђн халыкныћ бизђчђген уйлап, Мозаффар абзый бу эшне дђ њз љстенђ алырга мђќбњр була. Мозаффар абзыйныћ кулында татарча укытырга рљхсђт булмаса да, чљнки ул заманда школларда татар телен укытырга хљкњмђт тарафыннан рљхсђт ителми иде. Татарча ђлифба тљзеп, китап яза. Эре итеп татар хђрефлђрен язып картонга ябыштыра. Књчмђ хђрефлђр тљзи. Шул рђвешчђ ќићел ысул белђн тырыштырып укытуы аркасында балалар тиз генђ укырга-язарга љйрђнђлђр. «Џђфтияк», «Ясин» кебек гарђп телендђ язылган китапларны укый башлыйлар. Еллар буена укып та язу таный алмаган балаларныћ бер-ике ай эчендђ шул дђрђќђдђ алга китњлђрен књреп яћача укытуны мактап сљйли башлыйлар. Аларныћ сњзлђре Тђтеш халкына да тђэсир итђ џђм берничђ бала мулла мђктђбеннђн чыгып школга керђ. Шулай укытып ятканда хђзрђтнећ доносы белђн исправник приказы дип школга полиция килеп керђ, тентњ ясый. Ђлеге татар ђлифбасын, татар хђрефлђрен алып чыгып китђлђр. Берничђ кљннђн соћ Мозаффар абзыйны исправник цензур аркылы њтмђгђн ђлифбалар белђнукытуда гаеплђп бик куркыта, хљкемгђ тартам дип кычкыра. Мозаффар абзый џич тђ каушамастан «мин господин исправник дин љйрђтергђ дђ билгелђнмђгђн. Болар бары да гарђп хђрефлђре, болар белђн таныштырмыйча Коръђн љйрђтеп булмый. Бу ђлифба шуныћ љчен кирђк. Монда џич тђ артык сњз юк», — дигђч исправник аптырап кала. Мозаффар котылып кайтып китђ. Укытуын да дђвам итђ. Азаплана торгач укыту узып китђ.
Икенче елны балаларныћ саны 60тан аша. Хђзрђт мђдрђсђсеннђн тагын да байтак шђкерт књчеп килђ. Моћа пошынып мулла тагын ќанланыбрак Тђтеш буенча боргаланып йљреп, городской школдагы смотритель (Архангельскийга), тагын исправникка донослар ясый. Казандагы окружной инспектор Ђхмђровка «Мљштђриевнећ халык каршында абруе юк, чљнки ул мђчеткђ йљрми, урыс зђбхен* (итен) ашап ята. Анда мљселманлык юк. Бары 2-3 шђкерте бар. Алар да урамда сњгенеп йљрилђр», — дигђн кебек сњзлђр белђн хат яза.
Смотритель Архангельский Казандагы директорга: «Мљштђриев, Тђтештђ русски-татарский школныћ учителе, татар ђлифбасы язып, динне дђ мин њзем укытам дигђн булып, татарларга татар теле укыта. Тарих љйрђтђм дип, ниндидер иске тарих китапларын табып, рус патшалары хакында сњзлђр сљйли, татар халкын алар џђр вакытта кысып, ќђберлђп килделђр џђм килђлђр дип Бахча-Сарайдан12 (Гаспринскийдан13) Казан акчасын сорамый-нитми учебниклар алдырып, шулар белђн љйрђтђ. Мин бу хђллђрне якыннан белеп торам, —дип яза. Русски-татарски школларныћ программасында татар теле укыту бармы, аны укыту учитель эшеме?»дип сорый. Исправник Мозаффар абзыйны тагын чакыра. «Син татарларны ќыйнап хљкњмђткђ каршы чыгасыћ икђн. Ђгђр дђ шушы эшлђрне дђвам иттерсђћ мин сине этап белђн озатырмын», ди. Шушы хђллђрдђн соћ Мозаффар абзый Ђхмђровка эшнећ нђрсђдђ икђнен подробно язып ќибђрђ.

М. Мљштђри укучылары белђн. 20 апрель 1921 ел. Фото Д. Мљштђриныћ шђхси архивыннан.

Шул елныћ ахырында (уйламаганда) Ђхмђров Тђтешкђ килеп тљшђ. Мђктђптђ 80гђ якын бала књрђ. Ђхвђл белђн таныша, барын да имтихан кылып карый. Мулланы џђм Архангельскийны эшне аћламыйча ялган донослар ясап йљргђн љчен урыннарыннан тљшерњ белђн бик нык куркыта. Мђктђптђ уку эшлђре турында протокол тљзеп, исправникны чакырып, аћарга да подробно сљйлђп кул куйдыра. Шул материалларны алып китеп, Казанда эшне берникадђр ќайга сала. Шушы вакыйгалардан соћ, Мозаффар абзый тагын тырышыбрак эшли. Аныћ шђкертлђре саны тагын књбђя, халык та аны якын књрђ, ярата. Мулла мђктђбендђге шђкертлђр бар да књчеп бетђ. Џђртљрле кићђшкђ халык Мозаффар абзый янына килђ.
1891 ел май башларында Казаннан инспектор народных училищ Ислантьев (М.Б.Силантьев) дигђн кара миссионер, татар халкыныћ зур дошманы килеп чыга. Бу кеше берничђ кљннђр исправник белђн сљйлђшеп, Мозаффар абзый хакында материал ќыйнап, мђктђпкђ кереп,«син татарларга таянып эш йљртђсећ, син законга каршы эшлђр эшлисећ икђн. Бу мђктђптђ аларныћ эшлђре юк. Миндђ синећ хакта ќитђрлек материал бар», — дип, кычкырынып чыгып китђ. Иртђгесен њк: «Син урыннан тљшерелдећ, љч кљн эчендђ бљтен школьный имуществоныАрхангельскийга сдавать итеп Тђтештђн чыгып кит!»— дигђн пакет, полиция аркылы килеп ќитђ. «Ђгђр шулай эшлђмђсђћ, башка юл белђн озатылырсыћ», дип ђйтелђ. Мозаффар абзый: «Бу кабђхђт миссионерлар белђн тартышып эш чыгарып булмас ахыры», — дип уйлап авылына китђргђ ќыена. Шул хђбђрлђрне ишетеп Мозаффар абзыйныћ шђкертлђре, аталары ќыелып: «Балаларыбызны укытып тђмам кеше иттећ. Бу эшлђр бар да мулладан гына булды. Инде безгђ нинди кеше килер», — дип кайгырышып озаталар.
Мозаффар абзый авылына кайтып урынсыз хђлдђ озак тора алмый. Ул Казанга килеп, Сызраньлы Исмђгыйл Акчурин14 белђн таныша. Акчурин аны њз балаларын русча џђм татарча укытыргаурта мђктђпкђ хђзерлђргђ чакыра. Лђкин Мозаффар абзый 3-4 бала љчен генђ књчеп бармаячагын белдереп, ђгђр Акчуринкараћгылыкта калган ярлы халыклар љчен гомуми мђктђп ачканда ярдђм итђргђ сњз бирсђ, барырга ризалыгын белдерђ. Акчурин шартка књнђ. Мозаффар абзый 1891нче елныћ кљзендђ гаилђсе белђнСызраньга књчеп, ирлђр џђм кызлар љчен 2 мђктђп ача.Мђктђплђрнећ материальный якларын Акчурин барлый. Монда инспектор њзлегеннђн мђктђп ачарга рљхсђт итђ. Мозаффар абзый њзе ир балалар, хатыны кыз балаларны укытырга керешђлђр. Ул вакытларда татар телендђ педагогикага муафыйк тљзелгђн укыту китаплары булмау сђбђпле, ул њзе тљзегђн ђлифбаларын тагын да њзгђртђ тљшеп, тагын да яћарак, ќићелрђк ысул белђн укыта башлый.
Мозаффар абзый шушы дђвердђ тарихи бер китап яза (Иван Грозный, Петр Великий џђм Екатерина II хакында). Ул шушы китапны џђм њзе тљзегђн ђлифбаны бастыру љчен Петроградка Ильяс морза Бораганский басмаханђсенђ15 алып бара. Лђкин ул нђрсђлђр анда цензура кулында 2-3 еллар басылып кала. Инспектор килеп мђктђплђрне карап, шђкертлђрне тыћлатып чыккан араларда яћа метод белђн укытасыћ икђн дип яратып чыга. Бер тапкыр инспектор белђн Акчурин собраниедђ очрашып, инспектор Акчуринга карап: «рус учительлђренећ књбесе методсыз укыталар, шуныћ љчен балалары бернидђ белми утыралар. Ђ ђнђ сезнећ татар мђктђбендђге учитель Мљштђриев яхшы метод белђн укыта, балалары русчадан, хисаптан, ќђгьрафиядђн књп

М. Мљштђри гаилђсе. Казан, август 1925 ел. Фото Н. Мљштђриева шђхси архивыннан.

алдалар», — дип мактап куя. Мозаффар абзый Сызраньда 5 ел эшли. Балаларныћ саны 100дђн арта. Сызрань халкы џђм тирђ-яктан килгђн кешелђр аныћ укытуын чиксез яраталар, кат-кат рђхмђтлђр укып, аћа гомер телђп китђлђр була. Актык елларында Мозаффар абзый асфальт заводында џђм тире баракларында эшлђњче уку яшеннђн узган татарларныћ њтенње белђн кичке курслар ача. Аларга уку-язу љйрђтњ љстенђ, тарихтан, табигатьтђн тљрле нђрсђлђр сљйлђп аћ бирђ. Кайбер вакытларда патша хљкњмђтенећ татар халкына, фђкыйрьлђргђ хайванга караган кебек начар, сансыз карашларын сљйли. Менђ шушы кљенчђ эшлђр тђгђрђп барганда тагын фетнђ килеп чыга. Заводтан килеп укучы белђн шунда эшлђњче бер начар татар њзара бозылышып,
«мин сине кайда укып йљргђнећне белђм. Сез анда патшаны да яманлап аласыз. Мин ул учительне дђ белђм», дип гайрђткђ килеп полициягђ барып хђбђр бирђ. Полиция инспекторга, инспектор Мозаффар абзыйны чакырып «мин сине яхшы кеше дип йљри идем, синећ гаеплђрећ ачылды. Мин сића мђктђп ачуда рљхсђтне директорга доклад итмичђ йљргђн идем. Хђзер мин дђ куркуга тљштем. Син њзећ Сембергђ барып њзећнећ благонадежный икђнлегећђ губернатордан кђгазь китер, син цензура рљхсђтеннђн башка язылган ђлифбаларыћ белђн татар теле укытасыћ икђн. Шуныћ љстенђ заводтагы эшчелђр љчен кичке курслар да ачкансыћ. Бу ни дигђн эш?» дип сљйлђп Мозаффар абзый эченђ ут сала. Ул заманда мђктђплђрдђ 10-12 яшьтђн зурларны укытырга рљхсђт юк иде. Мозаффар абзый фатирына кайтып тљн буе йоклый алмый. Бу вакытта аена 50 сум тњлђп торган Акчурин да Сызраньнан Зљя башына књчеп киткђн була. Мозаффар абзый Сызрань халкыннан бер тиен дђ алмыйча хезмђт итте. Чљнки анда торганы ярлы халык иде. Инде Мозаффар абзыйга материаль яктан ярдђм бирњче, кићђшкђ яраклы кеше дђ калмады. Мозаффар абзыйныћ кљн кичереп, гаилђсен тђрбия эшлђре авырая. Рафикасы16 белђн њзара кићђш итеп, Оренбургка Хљсђеновныћ чакырып язган хаты буенча књчеп китђргђ карар чыгаралар. «Монда артык тора алмабыз, мин тагын элђгђм, ярар инде мђктђплђр ачтым, укыттым, халыкка байтак нђрсђлђр аћлаттым, таза нигез салдым, китсђм дђ кайгырмыйм», — дия М[озаффар] абзый. Халыкны ќыйнап њзлђренећ књчеп китђчђген аћлата. Шуныћ белђн бергђ, менђ школлар, бар ђсбаплар сезгђ кала. Хђзер ќыелышып приговор тљзеп, мђктђплђрне њз атыгызга књчерегез. Укытучыга земстводан жалуния сорагыз. Укытучылар табылыр, ди. Сљйлђп бетергђч халык безгђ инде сезнећ кебек кешелђр килмђс дип, њзара сљйлђшеп, кайгырыша башлыйлар. Вокзалда елый-елый саубуллашалар.
Аларныћ китњ кљннђрен белеп Сызрань халкы: ирлђр, хатыннар, балалар, кызлар гљр килеп кайгырышып: «Хуш хђлфђ! Хуш абыстай! Бездђн разый булып китегез, без сезне тђрбия кыла алмадык», — дип, књз яшьлђре белђн озатып калалар. Мозаффар абзый Сызраньда 6 елга якын хезмђт итеп, 1897 елны гаилђлђре белђн Оренбургка књчђ. Ул Хљсђеновныћ хаты буенча мђдрђсђи «Хљсђения»гђ учитель булуны кабул итеп килсђ дђ, монда килеп ќитњгђ эшлђр башкарак булып киткђн була (ул урынга кеше куелган). Хљсђенов Мозаффар абзыйга «Мин сине Сызраньдагы хезмђтећне белеп, мђдрђсђбезгђ тугры фикерле, гайрђтле укытучы куям дип чакырган идем, ни эшлђмђк кирђк, Гайсђ морза (мђдрђсђ мљдире) њз кардђшен тыгып куйган дип кђефсезлђнеп, ала. «Инде мин сине шул ук мђчеткђ мулла итеп куям, бусын булдырам», ди. Мозаффар абзый: «Мин муллалыкны кабул итђ алмыйм. Ул эшне књћелемђ сыйдыра алмыйм. Мин укытучы булу нияте белђн укыдым. Байтак балалар укыттым. Шактый гына тђќрибђм дђ бар. Мин шул эшне дђвам итђрмен», — ди.
Хљсђенов: «Син бала-чагалы кеше. Аларны тђрбиялђр љчен байтак кирђк. Ђнђ сића минем контор. 75 сум вазифа карап, тикшереп кенђ тор»,ди. Мозаффар абзый контор хезмђтенђ кызыкмаганлыгын аћлатып, школ ачарга балалар укытыра ниятен ђйтеп аћлаткач,Гани Хљсђенов17 њзенећ ярдђм итђчђген белдерђ. Џђм шул школда њзенећ ысул ќђдид мљгаллимнђренђ русчадан, педагогика (методикадан) лекция укуларны шарт итеп куя Мозаффар абзый. Ул заманнар ђле Оренбургта русски-татарски школ юк, фђкать Хљсђеновлар мђдрђсђсе каршында русски класс кына була. Шушы хђллђрне уйлап, артыннан йљреп Мозаффар абзый Оренбургта русски-татарски школны ачарга муафыйк була. Лђкин начальство тарафыннан бирелгђн программа шартлы, бик тар нечкђ рамка эченђ куелган. Татар теле дђреслђрен укытмаска, яше 12дђн артыкларны кабул итмђскђ дигђн шарт белђн мђктђп ачарга директор тарафыннан рљхсђт бирелђ. Мозаффар абзый бу шартларны књргђч, ераккарак киткђн саен эшлђр нечкђрђ бара.Карарак якка барган саен миссионерлар кљчђя баралар икђн дип уйлап ала да, ђ мин њзем белгђнчђ эшлђрмен ђле, дип куя. Шулай итеп, ул монда да мђктђпне файдалы юлга куяр љчен программадан читкђ чыгарга мђќбњр була. 12 яшьтђн узганнарны, хђтта 17-18 яшьлеклђрне дђ ала. Чљнки ул заманнарда ђле татар халкы яшь балаларын турыдан-туры андый школга бирњдђн куркалар иде. Мљтђгассыйб18 муллалар њзлђренећ коткылары белђн эшне тагын да начарлаталар иде. Шућар књрђ татар халкы балаларын ић элек дини мђктђпкђ биреп, дин илђге аркылы њткђреп чыгаргач кына, русча укырга (школга) бирергђ ярый дип уйлый иде. Ничек вђ нинди юллар белђн укытканда гына татар балалары мљтђгассыйб муллалар кулыннан алу мљмкин булачагын Мозаффар абзый сынап књргђн, аћлаган, бу хђллђр барысы да аныћ башыннан њткђн иде. Югарыдагы сђбђплђргђ таянып, ул монда да Тђтеш џђм Сызраньдђге юл белђн бара. Ни булса да булыр дип, дин бљркђнчеге ябынып, њзе язган ђлифбалар белђн чынлап татар телен, рус телен укытырга керешђ. Берничђ айдан соћ аныћ шђкертлђре татарча, русча шатырдатып яза башлыйлар. Халык арасына бу хђбђр таралып ќитђ. Муллалар вђ аларга ияреп баручы надан халык: «Ул ќђдидчђ, ул шђригатькђ хилаф юл белђн укыта», — дип шаулый башлыйлар. Мозаффар абзый мђктђбенђ тљрле яктан шђкертлђр килеп тула. Менђ шушы хђллђрне белеп кадимчелђр тарафыннан Мозаффар абзый љстенђ кара тап тљшерергђ тырышып инспекторга донослар язалар. Инспекторга шул гына кирђк тђ, аларныћ бар эше дђ шул гына иде. Инспектор мђктђпкђ килеп тикшерњ ясый, эшне директорга куя. Директор Мозаффар абзыйны чакырып ќавап ала. «Мђктђпне ябам, син начальство тарафыннан бирелгђн программа буенча бармыйсыћ, законны нарушать иттећ. 77нче ел тљзелгђн правилодан читкђ чыгарга хакыћ юк», дип Мозаффар абзый љстенђ кычкыра. Мозаффар абзыйныћ директорга ќавабы: «Господин директор, Сез школныћ дошманнары, школ ябылсын дип йљргђн кешелђрнећ донослары буенча эш йљртђ башладыгыз. Ќђдидчђ диеп ђйтђсез, дљрес, мин яћа ысул белђн ќићел итеп аћлатып укытам. Татар теле, татар хђрефе дисђгез программа буенча мин дин љйрђтергђ ихтыярлы. Дин укытканда татарча укымый мљмкин тњгел. Динне русча укытып булмый. Алар татар балалары. Хђреф дисђгез, болар бар да Коръђн (гарђп) хђрефлђре. 16-17 яшьлек балалар алган дип гаеплђсђгез, бусын мин аклый алмыйм, сез дђ бљтенлђй тљшенеп ќитмисез. Бит татар халкы чукындырудан куркып, яшь балаларны школга бирђсе килми. Аларны котыртучы шул ук минем љстђн донос ясаучы муллалар. Менђ мин шуларны уйлап, яше зур булганнарын да кабул иткђн идем», — ди.
Шушы ќавапларны ишеткђч директор йомшый, уйга кала. Андый донослар белђн генђ школаны ябарга керешми. Чљнки ул заманнарда миссионерлар татарларга школлар ачып, татар теле укытмыйча, русча гына укытудан књп нђрсђ кљтђлђр. 1897нче елны Мозаффар абзыйны полиция эзлђп, аныћ Сызраньда вакытта язган Иван Грозный, Петр Великий, Екатерина II хакларындагы ђсђрлђренђ џђм ђлифбасы цензура аркылы тикшерелеп, мђгариф директоры исеменђ яшерен рђвештђ тђфтишкђ19 ќибђрелђ. Менђ шушы эш белђн директор Мозаффар абзыйны бик нык куркыта. Хђтта «тљрмђдђ эчерерсећ» ди. Тик Г. Хљсђеновныћ арага тљшње аркасында гына эш басылып кала.Мђгариф директорыныћ Хљсђеновкђ 25 мећ сум бирђсе була. Ђ Мозаффар абзый Хљсђеновныћ њтенње буенча Оренбург љязендђ ысул ќђдид мђктђплђре ачып, мљгаллимнђр куеп, программалар тљзеп, мљгаллимнђренђ ќићел метод белђн укыту юлларын њз школында кичлђрен љйрђтђ булган. Мозаффар абзыйныћ шушы хезмђтлђрен тђкъдир итеп Гани Хљсђенов тизлектђ директорны књреп аныћ хакында: «Ул андый кеше тњгел, бу эшлђр яшьлек кызу канлык белђн булгандыр. Моннан ары андый нђрсђлђр язмасына вђгъдђ бирђм. Мин аны бик яхшы белђм», — ди. Директор эшне њзенчђ тљзђтеп департамент полициягђ кайтарып ќибђрђ. Директор Мозаффар абзыйны чакырып њгетли, моннан ары шундый нђрсђлђр язмаска Мозаффар абзыйдан кђгазь-подпись ала. Шушы хђллђрдђн соћ Мозаффар абзый укытуын дђвам иттерђ. Кљндезге шђкертлђрен укытып ќибђрњ белђн генђ канђгатьлђнми. Кичлђрен шђкерт аталарын ќыйнап хљкњмђтнећ татар халкына начар карашын, миссионерларныћ каралтырга бар кљчлђре белђн тырышуларын, џичнђрсђдђн хђбђрлђре булмаган муллаларныћ халыкны фђннђн ераклаштыруларын, шуныћ аркасында татарларныћ артка калуларын сљйли. Мђктђп љчен тартышып 4-5 еллар дђвамында иске директор књчеп китђ. Яћа директор гаять усал миссионер була. Ул кеше инспектор белђн бер булып, Мозаффар абзыйныћ эшлђрен тагын чуалталар. Аныћ љстенђ ул Хљсђенов мљгаллимђлђрен ќыйнап ысулы ќђдид белђн укытырга љйрђтђ, алай љйрђткђндђ хљкњмђткђ каршы сњзлђр дђ кулланалар. Мђктђплђргђ программалар тљзеп бирњче дђ ул дип тагын да донослар ясала. Шул донослар белђн котырынып директор полициягђ кђгазь язып, Мозаффар абзыйны алып китеп ябалар. Бу хђбђрне ишетеп шђкерт аталары ишетеп полицмейстерга баралар. Ул: «Бу минем эш тњгел, миндђ директордан кђгазь бар» дигђч, халык директорга бђреп керђ. «Син безнећ учительне хђзер њк чыгар. Анда џич гаеп юк. Бу бары да кадимчелђр доносы, иске директор заманында ул 3 елдан артык хезмђт итте. Сез ник тикшермичђ аны яптырасыз?» — дип каты ук бђрелгђч, директор да йомшап, куркып ала. Џђм шунда ук эшне тикшерермен дигђн булып, чыгарырга кђгазь язып бирђ. Мозаффар абзыйны ябылган ќиреннђн чыгарып ќибђрђлђр. Бу эш 1902 ел майныћ дњртендђ була. Шушы хђлдђн соћ ул директорга барып, «Мин инде артык хезмђт итђ алмыйм», дип, отказ биреп кайта да, Рафикасына: «Без инде бу дошманнар арасында артык хезмђт итђ алмабыз», — ди. Рафикасы: «Без инде чегђн кебек бала-чагаларыбызны тљяп књчеп йљрњдђн кайчан тукталырбыз? Башка учительлђр тыныч кына бер ќирдђ яшилђр», — ди. Мозаффар абзый аћа: «Ул учительлђр кебек ачылган, корылган мђктђплђргђ утырып начальствоныћ боерыгына лђббђйкђ20 дип торсам, аларныћ љстери торган юллары белђн барсам, без дђ тыныч яшђр идек. Хљкњмђтнећ татарларга карашын тарих буенча белђм, хљкњмђт кушкан юл белђн баруны минем вљќданым, холкым кабул итђ алмый, монда да ќитђрлек хезмђт иттек», — ди. Бу вакытта Мозаффар абзыйныћ гаилђсе 7 кешедђн гыйбарђт була. Бар кебек нђрсђлђрен саталар да, Севастопольгђ юнђлђлђр. «Бу Россия безне бик тынычсызлап бетерде», — дип, аннан Истамбулга чыгалар. Анда рус теленнђн хосусый дђреслђр биреп, тђрбиялђнеп 4 ай торалар. Шул дђвердђ Мозаффар абзый шђрык тђгьлим тђрбия институтына йљреп, имтиханнар биреп шаџђдђтнамђ ала. Шул ук 1902 елны сентябрь эчендђ Ђстерханга кайтып тљшђлђр. Монда Мозаффар абзыйныћ башыннан тагы да књбрђк, тагы да куркынычлы хђллђр њтеп китђ. Ђстерханда Мозаффар абзый учитель Искђндђров белђн таныша. Искђндђров аћа њзенђ помощник булуны тђкьдим итђ. Ђмма Мозаффар абзый миссионерлар кулында уенчык булып кына торган школларда укытудан бернђрсђ дђ чыкмаганны књптђн аћлап, Искђндђровка: «Яхшы сњзгђ рђхмђт», — ди.
Ул монда кызу гына йљреп директордан рљхсђт алып школлар ача. Њзе ир, хатыны кыз балалар укытырга керешђлђр. Ул њзенећ гайрђт белђн тырышып ќићел ысул белђн укытуы аркасында халык арасында бик тиз таныла, тљрле мђќлеслђрдђ укуныћ файдалыгы хакында ягымлы сњзлђр сљйлђп гаммђнећ21 дикъкатен ќђлеп итђ. Мозаффар абзый ачкан ике мђктђпкђ тљрле яктан балаларны китереп тутыралар. (Шагыйрьлђрдђн Сђгыйть Сњнчђлђй Ђстерханда аћарда укый). Кичке сђгатьлђрдђ тљрле мђктђплђрдђ укытучы, мљгаллимђлђрне ќыйнап методика — тђгьлим-тђрбия юлларын љйрђтђ. Шунда 11 мђктђпкђ ќићел ысул белђн укыту љчен программалар тљзеп бирђ. Шђкертлђрнећ ата-аналарын чакырып собраниелар ясап, башыннан њткђн хђллђрен сљйлђп, хљкњмђтнећ џђм аларныћ ялчылары (миссионерларныћ) кабђхђтлеклђрен шулар аркасында татар халкыныћ чиксез артта калганлыкларын кызу итеп сљйлђп ала. Бу хђл Мозаффар абзыйны њзенећ кљндђше итеп караган Искђндђровнећ ачуын бик нык кабарта. Ул аны югалту љчен бљтен кљче белђн тырыша. Ул хљкњмђт кешелђре белђн катнашып, аларга књптђн бирле сатылып йљргђн бер зат булганлыктан, Мозаффар абзыйны харап итђр љчен тагы да кићрђк юллар таба. Мозаффар абзыйныћ ђњвђлдђге укыткан ќирлђреннђн полиция белђн бер булып сведениялђр ќыялар. Ахырында Мозаффар абзыйны «панисламист22, пантюркист23, Тљркиядђн жалованье алып тора» дигђн сњзлђрне кушып донос ясыйлар. Шуныћ аркасында Мозаффар абзыйны укытып торган вакытында унлап атлы казак килеп, полициягђ алып китђлђр. Шђкертлђре бар да елашып торалар. Анда: «Син Истамбулда укыган, сића Хђсђн пашадан жалунья килђ икђн, син шђкерт аталарын ќыеп хљкњмђткђ каршы сњзлђр сљйлђп, татар хђлфђлђрен њз школга чакырып, аларга яћа ысуллар љйрђтђсећ икђн. Син татар мђктђплђренђ программалар да тљзеп биргђн. Синећ Сызрань, Оренбургта да шушындый эшлђр кылып, халыкны котыртып йљргђнлегећ беленде. Менђ бу кђгазьгђ кул куй», — дилђр. Акырыналар, кычкырыналар. 4 битне язып тутырган бер табак кђгазь, нилђр язылгандыр Мозаффар абзыйга њз кулына бирђлђр. Укып та књрсђтмилђр кат-кат: «Куясыћмы юкмы», — дилђр. Мозаффар абзыйныћ ќавапларына колак салмыйлар, шул арада берсе телефон аркылы кычкырынып сљйлђп ала. Џђм шундагы атлы казаклар белђн Мозаффар абзыйны жандармский управлениегђ озаталар. Анда да шул ук сњзлђрне сљйлђп, кычкырынып «кулыћны куй», дилђр. Ул укып чыкмыйча куярга риза булмый. «Ђ син ђле карышып торасыћ, бу кђгазь губернатордан килде, синећ љчен секрет, син атылырга хљкем ителгђн», — дип кычкырыналар. Тљрле яктан торып камчылыйлар. Мозаффар абзый хђлсезлђнеп идђнгђ авып китђ. Инде мића актык минутлар ќитте, актык сулышларымдыр дип уйлап ала. Шул арада 15-20лђп кеше шђкерт аталары Мозаффар абзыйны эзлђп шаулап килеп керђлђр дђ, хђлфђнећ камчылар астында идђндђ «аџ»лап ятуын књрђлђр. «Бу ни хђл, бу ни эш, гаебе бар икђн, судка бирегез. Бу безнећ учитель, мђктђп тђ безнеке. Бар да Искђндђров жулик эше, бик белђбез», дип кычкырынып сљйлилђр. Аннан Мозаффар абзыйны тљрмђгђ озаталар. Эзлђп килгђн кешелђре дђ тљрмђгђ ќиткђнче ияреп баралар. 3 кљндђ халык књп кенђ ќыелып губернаторга барып хђлне сљйлилђр. Губернатор: «Ярар, мин ул эшне њзем тикшерермен», — дип ќавап бирђ. 6 кљндђ Мозаффар абзыйны полиция белђн губернаторга китерђлђр. Бу хђлне кљтеп гљжлђп торган татар халкы урам тулы «Хђлфђгђ ни булыр икђн» дип саклап тора. Мозаффар абзый губернаторга ниндидер кђгазьгђ кул куйдырырга тырышканнарын, камчы белђн кыйнап изеп ташлаганнар, аркасыныћ ђле дђ каты авыртканын аерып-аерып сљйли. Ике яктан халык шау итђ: бу бар да Искђндђров кабђхђтнећ эше. Ул укытучы тњгел, ул безгђ кирђкми. Син, господин губернатор гаепле кешелђргђ хђзер њзећ безнећ алда суд яса. Юк исђ без бу эшне патшага ќиткерђбез. Бу нинди баш-баштаклык, укыта торган ќиреннђн алып китте, судсыз-нисез камчы белђн суктыр. Аныћ џич гаебе юк. Ул безнећ балаларыбызны бар кљче белђн тырышып укытучы. Хђзер без балаларыбызны укытмыйкмени. Без бу эшкђ чыдый алмыйбыз. Искђндђровны бик белђбез, дип тавышлангач, губернатор полицимейстрга карап: «Сез ни эшлђр кубарып йљрисез, њзегезнећ ни эшлђп йљргђнегезне белђсезме?» — дип бик каты аваз белђн кычкырып ала. Бу вакытта халыкныћ њзенећ актив тотуы хљкњмђтнећ беркадђр какшап, революция дулкыннары књтђрелње алдындагы хђле, џђм япон сугышына мобилизация барган вакыт белђн бђйле булса кирђк. Губернатор Мљштђриевкђ карап: «Син 24 сђгать эчендђ Ђстерханнан чыгып кит. Юк исђ сине этап белђн озатам. Минем сњзне тыћламасаћ башка тљрле хљкем булыр», — ди. «Син политически неблагонадежный булып табылдыћ», — ди. Халыкка карап «Мљштђриев тљзеп биргђн программалар белђн укытыла торган мђктђплђрегез хакында килерсез, аћлашырбыз», — ди. Чљнки Мљштђриев арестовать ителгђн кљннђрдђ 11 мђктђп ябылган иде. Халык шаулап Мозаффар абзыйны њзлђре алып кайтып, 24 сђгать эчендђ пароходка тљшерђлђр. Мозаффар абзый шундагы халыкка карап: «Ќђмђгать минем сезгђ актык сњзем, сез мине тырышып йљреп, бу эштђн коткардыгыз, рђхмђт. Мин сезне моннан ары я књрермен, я юк. Нинди генђ юл белђн булса да, мђктђплђрегезне яптырмагыз. Курку заманнары бетте. Џђрвакыт оешып књпчелек белђн эшлђгез. Бер кљн килер бар да йљз тњбђн китђрлђр», дип сњзен бетерђ. «Хушыгыз!» дип пароходка менђ. Бљтен Ђстерхан халкы диярлек ќыелышып пароход кузгалганын кљтеп озатып калалар. Бу эшлђрне башлап эшлђп йљрњче Исхак Искђндђров икђнлеге бљтен халыкка мђгълњм була. Ахырында Искђндђровныћ охранник џђм тљрмђ начальнигы булганлыгы љчен Шуралар ќљмџњрияте вакытында атып њтерђлђр. 1904нче ел май башларында Мозаффар абзый ќђмђгатьлђре белђн Ђстерханнан Казанга кайта.
Монда ул Ќђмгыяте хђйрия тарафыннан фђкыйрь халык џђм ятим балалар љчен ачылган Суконный ягындагы мђктђпкђ мљдир џђм тарих, ќђгьрђфия, хисап џђм русча укытучы, аныћ янындагы приютка смотритель булып билгелђнђ. Ул монда 1904 елкљзеннђн башлап, 1915нче ел июнь аена кадђр эшли. Мозаффар абзый бу дђверендђ чиксез књп авырлыклар, зђхмђтлђр чигђ, чљнки аћа монда ике ут уртасында эшлђргђ туры килђ. Бер яктан яћа гына ачылып яткан мђктђплђрне, приютнытђртипкђ салу ќитешмђгђн ќирлђрен булдыру, тљрле кђгазьлђр, программалар тљзеп, аларны тђсдыйк иттерњ24 юлында мђгариф директорлары артыннан йљгерњ, алардан књћелсез сњзлђр ишетњ. Икенче яктан ќђмгыятькђ 5 сум ђгьзалык бђдђле25 тњлђп йљргђн надан татар байлары, аларныћ тђрилкђлђрен ялап йљрњче вљќдансыз кайбер муллалар була. Менђ шушылар тарафыннан ясалган, ялган донослар, тљпсез сњзлђр Мозаффар абзыйны тђмамкешелектђн чыгара.Авыру итђ.Ахырларында баш ђйлђнњ авыруына мљбтђлђ26була, колаклары шаулый башлый, акылыннан шашу дђрђќђсенђ барып ќитђ. Бу шау-шуныћ бар сђбђплђре: приют балаларын тђрбиялђњ эшенђ тотыла торган сђрмђяне27 билгелђгђн вакытларда байлар: «Анда дворян, алпавыт балалары ќыелмаган, каян ќитте надан ятим фђкыйрь халык балалары килеп тулган. Аларга тагын ни кирђк», — дигђн сњзлђр белђн књтђрелеп, аларныћ тормышларын ничек булса кысарга тырышалар. Мозаффар абзый ятим балаларны њз балалары кебек књреп, аларныћ хђллђрен яхшыртыр љчен байларга каршы чыга. Њз фикерен куђтли: «Бљтен Казан халкы (байлары) тарафыннан ачылган, бердђн-бер приютны тђрбия итђ алмыйсыз. Ашау-эчњлђрен алыйк, кљндђ кара икмђк белђн тары ђйрђсе. Начар ашаудан балаларда кан азлыгыннан була торган тљрле авырулар — тавык књзе авыру белђн књрми йљрњлђр, шуныћ кебек авыруларныћ књбђюе кайдан килеп чыккан? Алыйк љс-башларын, яту урыннарын. Ятим балалар дип аларны ач-ялангач йљртњгђ мин џич тђ разый була алмыйм. Урынсыз ќирлђргђ малларыгызны сарыф итђргђ бер дђ ќђллђмисез» кебек сњзлђр сљйли.
Ќђмгыятьнећ идарђсендђ рђис булып утыручы Габдулла мулла Апанаев28, гомуми собраниелђрдђ рђис Габдулланыћ энесе Бђдри Апанаев29, Казанныћ зур байлары, ќир билђњчелђр, њзлђрен Казанныћ ханы дђрђќђсендђ тотучылар — аларга каршы сњз сљйлђп кара. Приютныћ попечителе Вђли Закир угылы Апанаев30 — менђ нинди хуќалар. Болар каршында синећ ятимнђрећ, шулай ук учительлђрећ бер тиен дђ тормый. Алар ни телђсђ шуны эшлилђр. Мозаффар абзый кызларын гимназиягђ бирђ. Апанаев мулла аны чакырып, «син ник безнећ рљхсђттђн башка кызларыћны рус школына бирдећ, байларга иярђсећ», дип аны хурлап ќибђрђ. Мозаффар абзый балаларны яхшырак мђктђплђрдђ укытып тђрбия бирњ љчен ала торган жалуниясе ќитешмђгђнлектђн байлар каршына барудан, я хљкњмђткђ сатылудан њзен саклап, ќђй айларында страховой агент булып «Якорь»дђ эшли. Ќђмгыятьнећ бер собраниесендђ мулла Апанаев тавыш књтђрђ: «Ђнђ безнећ учитель, страхование агенты булган, кыз балаларын рус гимназиясенђ биргђн, ђнђ ул нилђр эшли», — дия. Мозаффар абзый шул якта кызлар љчен мђктђп ачуны уйлап Ђхмђт бай Хљсђенов белђн сљйлђшђ. Халыкныћ чиксез ярлы, чњпрђк-сљяк ќыйнап, кая ќитте анда урысларга хезмђт иткђлђп тамак туйдыруларын аћлата.
Хљсђенов ярдђм итђргђ вђгьдђ бирђ. Мозаффар абзый њзе йљреп кызлар љчен мђктђп ачарга рљхсђт ала. Ир балаларныћ русча-татарча яхшы укыганнарын белеп, шундагы фђкыйрь халык кыз балаларын да мђктђпкђ китереп тутыралар. Мозаффар абзый ќђмђгате татарча џђм хисап укыта. Аныћ кызлары урысча укыталар. Мђктђп гљрли. Бу хђлне ишетеп мулла Апанаев мђќлес ќыйнап, «ђнђ безнећ Мљштђриев нилђр эшли башлады. Ар яктагы ярлы кызларны ќыйнап аларга русча укыта, аларны каралта, аларга динне генђ укытырга тиешле» дип њзен дин саклаучы, зур галим књрсђтеп, шунда ќыелган байларга сњз сљйли. Џђм шул мђќлестђ мђктђпне ябарга, Мљштђриевне куарга карар чыгаралар. Апанаевлардан берничђ кеше килеп, кызларны куып чыгарып, мђктђпне ябып китђлђр. «Ќђмгыять йортында мондый хђерсез эш булмасын», — дилђр. Шушы вакыйгадан соћ Мозаффар абзый: шул яктагы халыкны ќыя да, мђктђпне ябып китњлђрен ђйтеп, бу яктагы фђкыйрь халык љчен кызлар мђктђбе кирђкме дигђн сљальне бирђ. Халык бер аваздан: «Зинџар, хђлфђ яћадан мђктђпне ачарга тырышсана, русча-татарча укып ярыйсырак урыннарга керерлђр иде. Югыйсђ, безнећ хђлебез харап», — дип њтенђлђр. Безнећ балаларда Апанаевларныћ эше юк дип гљр килђлђр. Мозаффар абзый књпчелек белђн эшлђгђн эшнећ барып чыгачагын књптђн аћлап: «Хђзер приговор кебек нђрсђ тљзегез, инспектор аркылы директорга мђктђпнећ кирђклеген сорап прошение бирегез. Њз кулыгыз белђн илтегез», — дип приговор тљзеп йљздђн артык кеше кул куеп кђгазь язып, безгђ болардан башка учитель, учительница кирђкми. Бу кешелђр без фђкыйрьлђрнећ балаларын њз књреп, кеше итђргђ тырышып, кљне-тљне йљгереп йљрилђр, дип язып бирђлђр. (Бу приговордан копия Мозаффар абзый кулында ђле дђ сакланган).
Атна кадђр вакыт њтђ, Мљштђриевне инспектор чакырып, «мђктђп синећ исемећђ ачылды, жалуния шђџђр тарафыннан бирелер. Ирлђр џђм кызлар мђктђбендђ укытучыларга» дип сљйлђп ќибђрђ. Њзлђренећ байлыкларына масаеп йљргђн байларга дин дигђн булып йљреп халыкны алдап, кесђ тутырырга маташкан кайбер муллаларга Мозаффар абзый капма-каршы сђясђт тота. Аларныћ хезмђтчелђренђ караган књз белђн карауларына илтифат итми. Ул гайрђтле, хљр табигатьле кеше, њз юлы белђн баруны, њз башыннан њткђн књп тђќрибђлђр белђн сынап, шулай барганда ярлы эшче татар халкына файда китерђчђген ерактан књреп аћлаган. Ќђмгыятьнећ бер собраниесендђ Гыйльметдин хаќи Ибраџимов дигђн байны ќђмгыять мђктђплђренђ попечитель итеп сайлап куялар. Гакылсыз, инсафсыз бер дивана байны Апанаевлар џђм аларныћ тарафдарлары тырышып сайлаталар. Ибраџимов мђктђплђргђ килеп, балаларныћ ашау-эчњлђрен кысып, тагын артыграк кабђхђтлеклђр эшли башлый.
Кљннђрдђн бер кљн мђктђпкђ килеп, шђкертлђрне ќыйнап кычкырына: «Мине губернатор куйды, минем сњздђн чыкмагыз, юк исђ мин барыгызны да куып чыгарамын», дип шаулап, стенага элеп куйган падиша портретын ала да идђнгђ куя. Њзе шул арада атына утырып инспекторга чаба. Анда барып Мљштђриев исерек, падиша портретын идђнгђ алып ыргытты, дип донос ясый. Инспектор: «Аныћ башы ике тњгелдер, ул нинди эш», — ди. Шул арада инспектордан Мљштђриевне чакырып кђгазь килђ. Ул ни хђл дип барып ќитђ. Инспектор Мљштђриевне књрњ белђн хаќиныћ бар ялганын сизђ. Хаќи аны исерек дигђн иде. Икђњлђшеп школга килђлђр. Инспектор укытучыларны, хезмђтчелђрне, бљтен шђкертлђрне ќыйнап, полиция чакырып Мљштђриевне чыгарып, барыннан да сорап протокол язалар. Хаќиныћ дураклыгы губернаторга барып ќитђ. Џђм озак та њтми аны урыннан куалар. Менђ ни хђллђр булып њтђ.
Апанаев мулла «Кояш»31, «Йолдыз»32 газеталарына язып Мозаффар абзый љстенђ таплар пычраклар тљшерергђ књп маташкан. Бу ике гђзит ул вакытта Апанаевлар кулында уенчык булып йљри. Мозаффар абзый шушы хђллђреннђн соћ тђмам арып эштђн чыга. Нерва авыруы белђн урамнарда егыла торган була. Шућа књрђ ул, Апанаевлар вђ аныћ койрыкларыннан котылыйм, дип 1885нче елны њзе ачкан беренче мђктђбенђ Тђтешкђ књчеп китђ. Апанай мулланы 94нче татар полкын большевикларга каршы котыртып Камил Якуповны33 њтертње, Ярулла Исмаевны кыйнатып издерње беленеп атып њтерђлђр34.
Мозаффар абзый килгђндђ бу школ ике класслыга гына ђйлђндерелгђн булса да, татар кулыннан ычкыну дђрђќђсенђ ќиткђн була. Чљнки монда мљдир џђм укытучылар бар да руслардан куелган булган. Татар телен укытуны инспектор туктаткан. Мозаффар абзый инспекторга барып књренђ, њзенећ Тђтеш кантоны кешесе икђнлеген џђм бу мђктђпне 1885нче елда ачканлыгын аћлатып, тагын шушы мђктђптђ хезмђт итђчђген сљйли. Инспектор куелган кешелђрне тљшерђ алмыйм ди. Мозаффар абзый: «Бу ялгышларыгызны тљзђтмђсђгез, ахыры начар булачак, халык сезнећ љстђн приговор тљзеп тиешле урынга мљрђќђгать итђргђ уйлый», дигђч, инспектор шњрлђп ќибђрђ. Шул арада татар халкы ќыелышып, Мозаффар абзыйны чакырып, аныћ тагынТђтешкђ хезмђт итђргђ килгђнен шатланып каршы алып,мђктђпне Мозаффар абзый кулына тапшырылуын талђп итеп,директорга гариза ќибђрђлђр.
1915 елны Мозаффар абзый бу мђктђпкђ мљдир џђм рус теле укытучысы булып билгелђнђ. Шул кљннђн гайрђт белђн эшли башлый. Татар теле укытучысы чакыра. Элекке начар русларны чыгарып, алар урынына татарлардан яхшы укытучылар куя. Мђктђп русларныћ ике класслы (5 еллык) школ программасы белђн юлга салына. Шушы арада Мозаффар абзый Тђтеш љяз укытучылары оешмасында рђис булып эшли. Бљтен љяздђ булган татар мђктђплђрен уку, аћ-белем йортлары итђргђ бар кљче белђн тырыша. 1917нче ел башында Тђтеш љязендђ Мђгариф инспекторы булып хезмђт итђ. 110лап авылга ќитеп, татар мђктђплђрендђ укытулар џђм башка якларны тикшереп, ќитешмђгђн ќирлђрен барлый. Мљгаллимнђргђ укыту ысулларын књрсђтђ. Мђктђпкђ программалар, дђрес ќђдвђллђре тљзеп, бастырып тарата. Шул ук елны Тђтеш земски собраниесенђ заявление язып татарлар љчен 6 еллык гали ибтидаи мђктђп (Высш[ое] начальное училище) ачуны кирђкле табып, њзе собраниегђ килеп, мђктђп ачу љчен кирђкле була торган сумманы џич кичектермичђ бу сметага кертергђ тиешлекне талђп итђ. Нђтиќђдђ мђктђп ачуга карар чыгарыла. 1917 ел кљзен Тђтеш љяз укытучыларыныћ гомуми собраниелђрендђ сайланып, губернски земски управа тарафыннан шул ук школга инспектор, педагогика (методика) џђм русча укытучы булып билгелђнђ. Ул бу школны њзе план тљзеп биреп џђр ни кирђкне барлап, љстендђ торып эшлђтђ. Бу школа Бђки волосты Келђнче авылында35 торгызыла. Школа каршындастолярный мастерской ача. Тирђ яктан кораллар табыштырып, школ љчен џђр ни кирђкне шунда эшлђтђ. Мозаффар абзый њзе яхшы столяр булганлыктан, џђр кљн дђрестђн соћ алты шђкерттђн смена тљзеп, њзе дђ шулар белђн бергђ тљнге 12гђ хђтле эшли дђ, тирђ-яктагы мђктђплђр падиша заманында булмаган: парталар, шкафлар, урындыклар, љстђл, такта, счет кебеклђр белђн тулып, нурланып кала. Мозаффар абзый патша хљкњмђте заманында 33 еллар укытучы булып эшли. Шушы дђвердђ ул Русиянећ ић караћгы почмакларында, мђктђпнећ ни икђнен белмђгђн татар халкы љчен 8 мђктђп бар итђ. 5се ирлђр 3се кызлар љчен ачыла. Бу мђктђплђрне ул њзе идарђ итђ. Ирлђр мђктђбендђ татар, рус теле, хисап, тарих, ќђгьрђфия кебек фђннђрне укыта. Кызлар

42 еллык мђдђни-иќтимагый хезмђт. Мозаффар абзый Мљштђриевнећ кыскача гына биографиясенећ беренче бите. Н. Мљштђриева шђхси архивыннан.

мђкбђтендђ аныћ хатыны укытып йљри. Аныћ шушы мђктђплђрне ачып укытып татар халкына аћ
бирергђ тырышып йљрњ максаты белђн 33 ел гомере њтеп китђ. Аныћ бу мђктђплђрдђ хезмђт иткђн вакытларда књргђн ќђфа кыенлыклар югарыда кыска гына рђвештђ ђйтеп кителде. Мозаффар абзый шушы 33 ел дђверендђ кулына калђм тотып матбугат галђменђ књренерлек бернђрсђ дђ чыгара алмады. Аны падишаџ заманында Сызраньдђ башлап язган ђсђрлђре белђн эзлђп табып, аныћ кулыннан куркынычлы рђвештђ калђмен тартып алдылар. Бу — тљп сђбђп. Икенчесе: ул ачылган хђзер мђктђпкђ генђ кереп утырып хезмђт итмђде. Аныћ шул мђктђплђрне иртђдђн кичкђ хђтле укытып рђткђ салудан башы чыкмады. Ул бервакытта да, бер минутта да тынычланып утыра алмады. Ђсђрлђр язып матбугат галђменђ чыгару љчен, табигый тыныч урын, тыныч вакытлар, књћел хушлыгы кирђк. Бу шараят36 табылмаганда кардђшећђ яза торган хатны да туры гына итеп чыгарып булмый. Мозаффар абзый иске мђдрђсђлђрдђ књп кенђ укыган кеше. Аныћ калђме дђ юк тњгел. Менђ ул революциядђн соћ иркен сулыш алып, тынычлап картлыгына карамастан, хезмђтеннђн бушагач кичлђрендђ кулына калђм тота башлады. Югарыда ђйтелгђн гали ибтидаи мђктђп революция арасында икенче баскыч мђктђпкђ ђйлђндерелђ. Мозаффар абзый монда мљдир, русча укытучы џђм педагогия љйрђтњче булып эшли. 1918нче елда, ул партиягђ кереп, активный работник булып эшли. Бђки волостенда коммунистический партия ячейка оештырып, аныћ тырышуы аркасында укытучылар џђм крестьяннардан књп кенђ кеше партиягђ керђ. Партиягђ хезмђт иткђндђ ић куркыныч вакытлар Колчакныћ Казанга якынлашуы була. Бу арада татар џђм рус авылларында Совет дошманнары (байлар, кулаклар) крестьянны котыртып восстание чыгарырга тырышалар, мљгаллимнђрне џђм партиядђ эшлђњчелђрне берсендђ калдырмый суеп, асып бетерергђ вакыт ќитте, дигђн хђбђрлђре дђ тарала. Шуныћ љчен партиядђ эшлђњче коммунистларга чиксез авыр шђраять эчендђ хезмђт итђргђ туры килђ. Бер яктан Колчак кебек ак генераллар џљќњм итсђ, икенче яктан продразверстка вакытындагы кайбер нормальсезлеклђр аркасында крестьяннар эчендђге наразыйлык37 сђбђпле халык арасында восстание булу куркынычы алда тора. Мозаффар абзый шушы вакытта њзенећ картлыгына карамыйча, зур кљч вђ гайрђт белђн Бђки районында ќитђкче ролендђ йљри. Тљнлђ белђн собраниелђр ќыйнап, сљйлђп иптђшлђрен паникага тљшђргђ урын калдырмый. Халык эчендђ йљргђн провокациялђрне алдан тђнбиџ итђ38. Иптђшлђрен салкын кан белђн тырышып эшлђргђ, кирђксђ коралланырга љнди. «Безнећ тоткан юлыбыз хак, безгђ бер кем дђ џљќњм итђ алмас», — ди. Аларны ќанландыра, паниканы бетерђ. Халык восстаниясе булмый калуга зур сђбђпче була. Аћарга укыта торган школдан 3 чакырым ќир Бђкегђ ќђяњ йљрергђ туры килђ.
1918 елныћ ќђендђ Тђтеш љязендђге берничђ баскыч Совет мђктђплђренђ укытучылар хђзерлђњ љчен Мозаффар абзый башында йљреп, тђгьлим-тђрбия курслары ачыла. Ул шул курсларда педагогия џђм рус теленнђн лекциялђр укый. 1919нчы елны Мамадыш кантонында, шулай ук беренче баскыч совет мђктђплђрендђ укытучылар љчен ачылган тђгълим-тђрбия курсларында рус теленнђн џђм педагогия (методика)дан лекциялђр укый. 1920 елны Мозаффар абзый Тђтештђ мђктђпкђ кадђр тђрбия бњлегендђ мљдир булып эшли. Шул арада њзе йљреп, мљррђбиялђр39 хђзерлђњ курслары ача. Шунда педагогия џђм рус теле укыта. Ђнђ шул гаугалы елларда бар кљче белђн тљрле хезмђт артыннан йљгереп йљргђн Мозаффар абзыйныћ какшаган сђламђтлегенђ тагын да катырак тђэсир иткђн булса кирђк, ул ишетмђс була. Куђтле рђвештђ башы ђйлђнђ, эченнђн кан китђ, тђмам аягыннан егыла. Саулыкны саклау комиссиясе тарафыннан тикшерелеп, картлыгыннан башка анда књп тљрле авырулар табылып, аны инвалидлыкка 2 категориягђ чыгарып бљтен эшлђреннђн бушатырга кушып комиссия тарафыннан 1359 номерда кђгазь килђ. Шул вакытта механически рђвештђ партиядђн чыгып кала. Бњген аныћ кулында партийный билет булмаса да, ул џђмишђ40 тоткан юлы белђн барып, партийный иптђшлђр эшлђгђн эшне эшлђп ята. «Минем билетым йљрђгемдђ», — ди. 1920 елныћ кљзендђ ял итњ нияте белђн Мозаффар абзый Оренбургка кызлары янына китђ. Аны монда тик тотмыйлар, аныћ килњ хђбђрен ишетеп мђгариф мљдире чакырып ала. Татарлар љчен яћа гына ачылып ята торган 11 баскыч мђктђпнећ мљдире џђм русча укытучы булып хезмђт итњен њтенђ. Бер ай кадђр дђваланып, ул монда тагын эшкђ керешђ, аћа монда тагын књп кенђ тырышырга туры килђ. Нђтиќђдђ, шђкертлђренећ хисабы 80гђ ќитђ. Мђктђп юлга салына. Шул арада аћа 2 номерлы яшьњсмерлђр мђктђбен идарђ итњ џђм шунда хисап укыту тапшырыла. Шулар љстенђ аны наданлыкны бетерњ мђктђбенђ татарларга татар теле укытучы, ќђгьрђфия џђм табигатьтђн сљйлђњче итеп билгелилђр. Мозаффар абзый љстенђ алган хезмђтлђрен тырышып њти. 1921 ел кљзен Тљркестан мђгариф комиссариатыныћ 5768нче номерлы чакырып язган кђгазе буенча Мозаффар абзый Ташкентка китђ. Ул анда 1921-1923 елларда эшли. Аћа барып ќиткђч тђ Гаспрински мђктђбен идарђ итњ, 7 еллык Вахиди мђктђбендђ русча укыту тапшырыла. Шул ел эчендђ Тљркестан университеты янындагы рабфакка рус теле укытучысы итеп куела. Ленин исемендђ ачылган коммунистически университетка чакырылып, анда да рус теле укыта. 1923 елда Ташкентта њзбђк мљгаллимнђре љчен ачылган педагогически институтка чакырылып, андагы мљгаллимнђрнећ њтенње буенча Мозаффар абзый педагогикадан бер лекция укып књрсђтђ. Аћа кадђр укытучыдан мљгаллимнђр разый була алмаганнар. Шуннан соћ бљтен укучылар бер авыздан карар чыгарып, Мозаффар абзыйны педагогика (дидактика)дан џђм рус теленнђн лектор булып килњен сорыйлар. Ул анда педагогияне њз теллђрендђ, рус теленећ сарыфын-нђхњен гарђпнекен чагыштыру методы белђн љйрђтђ. Мљгалимнђраныћ лекциялђреннђн ниџаятьтђ разый булып бу педагог безнећ љчен гаять тђ файдалы џђм кирђкле кеше дип карар чыгарып Мозаффар абзый кулына отзыв бирђлђр. Мозаффар абзыйныћ укытуын яратып аћа: курсларда укучы татар мљгалимнђре, рабфак шђкертлђре коммунистически университет шђкертлђре тарафыннан «бу кеше тђќрибђле педагог, бу зат чын аћлату юлы белђн укытучы, бу кеше Советлар власты љчен ић кадерле, файдалы»дигђн тљрле мактау кђгазьлђре бирђлђр.Мозаффар абзыйныћ туган-њскђн ќирен сагынып кайтырга ќыенган хђбђрен ишетеп њзбђклђр тарафыннан делегатлар килеп, аныћ Ташкентта утырып калуын њтенђлђр, йорт-ќир алып бирергђ вђгьдђ итђлђр. Мђгариф мљдире тарафыннан 2 айлык отпуск биреп, юл хђрђкђте акча да биреп, яћадан килњен кат-кат њтенђлђр.
Мозаффар абзый бер яктан картлыгы сђбђп булса, икенче яктан аныћ ахыр гомерендђ ватанына хезмђт итђсе килње књз алдында тотылып, ул Ташкентка яћадан китђсе итми. Шулай итеп ул 1923нче ел яз башларында Казанга кайта. Монда политехнически институтта татарча укыта башлый. Бу институт югары тип индустриальный техникумга ђйлђндерелгђч ул шунда укыта.Џђм Землеустроительный техникумында укыта. Ул шушы техникумнарда рус џђм татарларга татар теле укыта. Укытып кына калмый, шушы мђктђплђрнећ профессорлары арасында педагогически кружоклар да, предметный комиссиялђр тњгђрђгендђ, џђм тљрле собраниелђренђ барып татар телен гамђлгђашыру юлларында армый-талмый эшлђп йљри. Татар телен гамђлгђ кую комиссиясендђ эшли. Менђ шушы хезмђтлђре љчен:Наркомпрос џђм союз рабпрос, Татарстан ќљмџњриятенећ 5 еллык мљнђсђбђте илђ 1925нче елда Мозаффар абзый Мљштђриевне укытучылар Кызыл тактасына яза. Монда ић зур педагочески стаж алучы (40 ел) эшлђњче ул була. Мозаффар абзыйга шушы хезмђтлђрен тђкьдир ителеп айлык 40 сум персональный пенсия билгелђнђ. Мозаффар абзый кичлђрен татар телен баету юлында терминнар эзлђп сњзлђрнећ тамырларын тикшереп, казынып бер ђсђр язып азаплана. Шулай ук педагогиядђн дђ књптђн њк яза башлаган бер ђсђре бар.
Мозаффар абзыйныћ кулында документлары сакланган. Без шућа карап бу биографияне яздык.
М.Х. џђм Ш.А.
Нђркис Мљштђриева шђхси архивы.
 
ИСКЂРМЂЛЂР:
1. Татарстан Республикасы Апас районы.
2. Татарстанныћ хђзерге Апас районы Болын-Балыкчы авылы.
3. Казан шђџђренећ Дњртенче ќамиг мђчете каршындагы уку йорты.
4. Казан татар укытучылар мђктђбе (КТУШ) — 1876 елдан рус булмаган халыклар љчен укытучылар хђзерлђњче уку йорты. 1917 елны Татар укытучылар семинариясенђ ђверелгђн.
5. Радлов Василий Васильевич (1837-1918) — тюрколог, этнограф, археолог, шђрык белгече.
6. Текстта шулай.
7. Иловайский Дмитрий Иванович (1832-1920) — публицист, рус тарихы дђреслеклђре авторы.
8. Ђхмђров Шаџбазгђрђй Измаил улы (1853-1900) — педагог, ќђмгыять эшлеклесе. 1876-1900 елларда КТУШ рус теле укытучысы, 1881 елдан инспектор.
9. Ильминский Николай Иванович (1822-1891) — шђрык белгече, миссионер.
10. ТР МА, 160 ф., 1 тасв., 669 эш, 29 кгз.; 92 ф., 1 тасв., 17052 эш, 71 кгз.
11. Насыйри Каюм (1825-1902) — тарихчы-этнограф, тел белгече, язучы, мђгърифђтче.
12. Кырымдагы шђџђр.
13. Гаспринский Исмђгыйль (1851-1914) — сђясђт џђм ќђмђгать эшлеклесе, педагог, нашир. «Яћа методка» нигез салучы.
14. Акчурин Исмђгыйль — фабрикант.
15. Бораганский Ильяс (1852-1942) — нашир, мљселман ќђмђгать эшлеклесе. 1894 елда «И. Бораганский и Ко» лито-типографиясен ача.
16. Рафика — М. Мљштђриевнећ тормыш иптђше — Гыйрфђтќан Биктимер кызы Хиссиева.
17. Хљсђенов Гани (1839/40-1902) — сђњдђгђр, ќђмгыять эшлеклесе.
18. Мљтђгассыйб — фанатик.
19. Тђфтиш — тикшерњ.
20. Лђббђйкђ — Ђњ, тыћлыйм, ни боерасыз?
21. Гаммђ — масса.
22. Панисламист — панисламизм (дини-сђяси идеология) тарафдары.
23. Пантюркист — пантюркизм (иќтимагый-сђяси хђрђкђт) тарафдары.
24. Тасдыйк итњ — раслау.
25. Бђдђл — хак.
26. Мљбтђля — дучар булу.
27. Сђрмая — тљп сумма, акча.
28. Апанаев Габдулла Габделкђрим улы (1862-1919) — Казанда Юнысовлар (яки Мђрќани) мђчете имамы, мљдђррис џђм татар милли азатлык хђрђкђте эшлеклесе, нашир.
29. Апанаев Бђдри (Мљхђммђтбђдретдин) Габделкђрим улы (1867-1937 елдан соћ) — Беренче гильдия сђњдђгђре.
30. Апанаев Вђли (Мљхђммђтвђли) Закир (Мљхђммђтзакир) улы (1889-1922) — драмматург, ќђмђгать эшлеклесе.
31. «Кояш» — 1912-1918 елларда Казанда дљнья књргђн газеталарныћ берсе.
32. «Йолдыз» — 1906-1918 елларда Казанда дљнья књргђн газеталарныћ берсе.
33. Якупов Камил Лотфирахман улы (1894-1919) — Татарстанда Совет хакимиятен урнаштыру љчен кљрђшњчелђрнећ берсе.
34. Апанаев Г. Г. Казанда 1919 елныћ 28 июнендђ Казан губернасы Њзђк комитеты карары белђн атып њтерелђ.
35. Келђнче — Татарстан Республикасы Кама Тамагы районы.
36. Шараят — шартлар.
37. Наразыйлык — канђгатьсезлек.
38. Тђнбиџ итњ — кисђтњ.
39. Мљрђббия — тђрбияче.
40. Џђмишђ — џђрвакыт.
 
Рђфилђ Гыймазова,
тарих фђннђре кандидаты,
Тђэминђ Биктимирова,
тарих фђннђре кандидаты


* Урыс зђбехе — биредђ мљселманча суелмаган мал.