2013 1/2

Статья, попавшая под пресс цензуры

Вниманию читателей предлагается статья, подготовленная к печати в 1966 г., но снятая с набора по указанию Главлита — органа, без разрешения которого не могла появиться ни одна работа. История ее такова.
В середине 1960-х гг., собирая материалы для дипломной работы на тему «Вопросы женского образования на страницах журнала “Сююмбика” (1913-1918 гг.)», я работала в отделе рукописей и редких книг научной библиотеки имени Н. И. Лобачевского. В один из дней его сотрудник Альберт Фатхи предложил мне рукопись Габдуллы Буби «Краткая история медресе Буби». Так началось мое знакомство с произведениями Г. Буби, с его взглядами и деятельностью. Личность этого человека чрезвычайно поразила меня уже тогда и продолжает изумлять до сих пор. Возможно, эта рукопись Г. Буби и подтолкнула меня к выбору темы кандидатской диссертации — «Борьба за женское образование у татар (90-е гг. XIX в. — 1917 г.)».
Дальнейшие поиски, естественно, привели меня в архивы. Зимой 1966 г. в Государственном архиве Кировской области я натолкнулась на материалы о деле Буби. Воодушевленная их богатством и, как мне казалось, новизной, я написала статью, принятую для публикации в журнале «Совет мђктђбе» (Советская школа). Статья должна была появиться уже в апрельском номере того же года (такая оперативность, на мой взгляд, также свидетельствовала о ценности материала), но номер журнала вышел без нее. Оказалось, что публикацию статьи запретил Главлит. У меня остался лишь пробный оттиск.
Спустя много лет в отделе рукописей научной библиотеки им. Н. И. Лобачевского я обнаружила папку с воспоминаниями бывшего ученика медресе Буби З. Х. Алиева. Знакомство с бумагами в этой папке вернуло меня к событиям 35-летней давности. В папке было и три письма главного редактора журнала «Совет мђктђбе» Ф. И. Ибрагимова. Первое письмо от 27 апреля 1966 г. представляет собой одну из копий письма-обращения от имени журнала к ученикам медресе Буби.
«В связи с подготовкой празднования… годовщины медресе Буби» редактор просил по возможности в кратчайший срок поделиться своими воспоминаниями о годах учебы, истории медресе, постановке там дела обучения и воспитания, о братьях Габдулле и Губайдулле Буби, судьбах выпускников медресе и т. д. Судя по дате, это письмо было написано как раз в те дни, когда редакция сообщила мне об отказе в публикации. Следовательно, не согласившись с позицией Главлита, она решила попробовать пробить брешь в стене замалчивания истории медресе, обратившись к воспоминаниям шакирдов.
Во втором письме от 18 мая 1966 г. Ф. И. Ибрагимов просил уложиться до 15 июня. В письме от 7 декабря 1966 г. написано: «Уважаемый Заки-ага! Прошло довольно много времени с тех пор, как были получены Ваши “Воспоминания: медресе Буби”. Возможно, Вы беспокоитесь. Поэтому я решил написать Вам это письмо. Нужно сказать правду, в своих воспоминаниях Вы смогли раскрыть многие стороны медресе Буби. Написали с большим старанием, не ленясь, от души. За это Вам большое спасибо. Во всяком случае, рукопись хранится в нашей редакции, она не пропадет, когда-либо обязательно выполнит свою похвальную задачу. (Выделено нами. — А. М.) Об этом Вы не беспокойтесь». Далее следовала просьба уточнить и дополнить некоторые вопросы, возникшие при знакомстве с воспоминаниями.
Прошу читателя обратить внимание на выделенное предложение. Оно означало, что и положительные, написанные с любовью и восхищением воспоминания не могли быть опубликованы. Лучше всех это понимал редактор, и новые вопросы, следовавшие после этих слов, — лишь попытка смягчить горечь от оказавшейся ненужной в тот момент работы.
Лишь в конце 1960-х гг. литературоведу М. С. Магдееву с большим трудом, но все же удалось прорвать завесу молчания. В 1969 г. в журнале «Казан утлары» (Огни Казани) появилась его статья о медресе Буби1. Злоключения, доставшиеся на долю этой статьи и ее автора, он весьма живописно описал в своей книге воспоминаний «Ачы тђќрибђ» (Горький опыт)2.
Моя же статья так и осталась неопубликованной. И вот сейчас я решила вновь предложить ее читателям — без всяких изменений, такой, как она была написана в феврале 1966 г. аспиранткой первого года обучения кафедры истории СССР Казанского университета. Эта статья дорога мне, как моя первая научная работа, подготовленная к публикации. Однако, на мой взгляд, ее публикация будет полезна и для понимания обстановки 1960-х гг., когда даже такая безобидная работа не могла быть опубликована.
 
ПРИМЕЧАНИЯ:
1. Мђџдиев М. Бубый мђдрђсђсе // Казан утлары. – 1969. – № 12. – 167-179 б.
2. Шул ук. Каџђрлђнгђн хђрђкђт, каџђрлђнгђн тема // Мђџдиев М. Ачы тђќрибђ. – Казан, 1993. – 305-312 б.
 
Татарстанда халык мђгарифе тарихында Иж-Бубый мђдрђсђсе
Халыкка белем бирњгђ патша Россиясендђ бљтенлђй диярлек игътибар ителмђде. Россиядђ кић халык массаларыныћ мђгърифђт дђрђќђсен билгелђп, В. И. Ленин 1913нче елда болай дип язган: «Мондый кыргый ил, мђгърифђт, уку, белем алу ягыннан халык массалары шулкадђр таланган ил, — Европада, Россиядђн башка, берђњ дђ калмады...» (В. И. Ленин, Ђсђрлђр, 4нче басмадан тђрќемђ, 19нчы том, 183нче бит). Рус демократик культурасын буучы патша власте рус булмаган миллђтлђрнећ аћ-белем, культура дђрђќђсен њстермђњ љчен барлык чараларны књрде. Рус булмаган халыкларга белем бирњ системасы аларны хуќалык, политик џђм рухи яктан коллыкка тљшерњ, милли яктан њсњлђренђ киртђ булып тора иде.
Россия мљселманнары, шул исђптђн татарлар арасында, дини уку йортлары — мђктђплђр џђм мђдрђсђлђр эшлђп килђ иде. Алар, башлыча, руханилар карамагында булып, дђњлђт органнары аларга бер тљрле дђ материаль ярдђм итмђделђр. Ул мђктђплђрдђ укыту, белем бирњ ислам дине кануннарына буйсындырылып, схоластик характер алган иде. Ул вакытта патша хљкњмђтен шђкертлђр арасында алдынгы идеялђрнећ таралуы, мђдрђсђлђргђ прогрессив фикерле укытучыларныћ њтеп керње генђ куркыта иде. Аныћ каравы реакцион муллаларга џђм мљдђррислђргђ бљтен хокуклар бирелде, чљнки татар яшьлђренећ аћын томалауда патша даирђлђре аларга зур љметлђр баглады.
Лђкин Россиядђ капитализм њскђн џђм татар миллђте формалашкан бер чорда патша хљкњмђте дђ, реакцион мљселман руханилары да татарлар арасында дљньяви белемгђ булган хђрђкђтне туктата алмыйлар иде инде.

 Первая страница рукописи статьи А. Махмутовой «Татарстанда халык мђгарифе тарихында Иж-Бубый мђдрђсђсе». 1966 г. Из личного архива автора.

Татарларга дљньяви белем бирњдђ Казан, Уфа, Оренбург шђџђрлђрендђге кайбер мђдрђсђлђр рђтендђ ерак Вятка губернасындагы Иж-Бубый мђдрђсђсе дђ бар иде. Иж-Бубыйда мђдрђсђ XVIII йљз ахырында ук булган булса кирђк. (Бирегђ татарларныћ 1730нчы елларда кереп утыра башлаулары билгеле.) Башка мђктђплђрдђге кебек Иж-Бубый мђдрђсђсендђ дђ дин генђ укытылган. Ђмма XIX йљз ахырларында мђктђпнећ ќитђкчесе булып Габдулла Бубый (Нигъмђтуллин) эшли башлый. Ул мђдрђсђдђ, дин белђн рђттђн, кайбер дљньяви фђннђр укытуга да игътибар бирђ.
1895нче елда ибтидаи мђктђптђ яћа метод белђн укыту башлана. Дини фђннђрдђн тыш, ана теле, арифметика, география, тарих укытыла.
Мђдрђсђгђ реформа њткђргђндђ Габдулла Бубый шул љяздђ мулла булып эшлђњче атасыныћ авторитетына таяна. Атасы улыныћ башлангычын яклый. Тљркиядђ белем алып кайткан љлкђн агасы Гобђйдулла Габдуллага бу эштђ булыша.
Габдулла Бубыйныћ язуына караганда, мђдрђсђне њзгђртеп кору 6-7елга сузыла. Бу шуныћ белђн аћлатыла: дљньяви белем бирњгђ кинђт књчњ эшкђ тискђре тђэсир ясавы бик ихтимал була, чљнки мђктђплђрне дин љйрђнњ њзђге итеп књрергђ књнеккђн халык, кадим муллалар коткысына бирелеп, дљньяви мђктђпкђ турыдан-туры каршы килергђ мљмкин иде. Шућа књрђ дљньяви фђннђрне ђкренлђп кертђ бару књздђ тотылган.
Башка дини мђдрђсђлђр кебек, Иж-Бубый мђдрђсђсенећ дђ патша администрациясе књзђтчелегендђ булмавыннан файдаланып, агалы-энеле Бубыйлар мђдрђсђне њзгђртеп коруны ярым легаль формада алып баралар. Лђкин XX йљз башында Иж-Бубый мђдрђсђсенећ ућышлары турындагы хђбђрлђр мђктђплђр буенча рђсми начальствога — Вятка губернасындагы халык училищелары директорына барып ишетелђ џђм ул губернадагы татар мђктђплђрендђ, шул исђптђн Иж-Бубый мђдрђсђсендђ, укыту эшлђренећ торышы белђн танышуны бурыч итеп куя. Бу максат белђн 1903нче елныћ 23нче ноябрендђ Иж-Бубый мђдрђсђсенђ Сарапул љязенећ халык училищелары инспекторы Н. Меньшиков килђ. Мђдрђсђдђ булып кайткач, ул халык училищелары дирекциясенђ язма отчет бирђ. Мђдрђсђ ќитђкчелђре агалы-энеле Бубыйлар турында ул менђ нилђр яза: «Ике мулла да русча ђйбђт сљйлђшђлђр. Алар шундагы мђдрђсђдђ белем алганнар. Бик укымышлылар. Указлы мулла Габдулла, да, аныћ агасы да авылларында миссионерлык максатларын књздђ тотмаган ике класслы училище ачуга зур ихтыяќ булуы хакында књп сљйлђделђр: алар сњзенђ караганда, “миссионерлык ќђмгыяте” мљселманнарны руслар белђн якынайтуга “торган саен књбрђк зарар китерђ”. Ниџаять, ике мулла да кара халыкныћ белем алуын тоткарлаучы фанатизм хакында бик телђп сљйлђделђр».
Мђдрђсђдђ эшнећ куелышы турында инспектор тњбђндђгелђрне белеп кайта: «Мђктђп 4 бњлектђн тора, аларныћ џђркайсында укучылар гадђттђ љчђр ел укыйлар. Барлык бњлеклђрне дђ узучы соћыннан муллалыкка керђ ала, ђ моныћ љчен башта ул “мђдрђсђдђ” љч ел буе тњлђњсез укытучы булып хезмђт итђргђ тиеш (андый даими укытучылар 12)».
Аннары отчетта сњз мђдрђсђ хакында бара: «Мђдрђсђ гаять зур мђктђп булып чыкты. Анда беренче бњлектђ, тулысынча гадђти парталар џђм скамьялар куелган зур бњлмђдђ, 60тан артык ир бала утырган иде. Беренче бњлектђ парталарныћ куелышыннан, укучылар саныннан џђм бер њк вакытта укытыла торган дђреслђрдђн књренгђнчђ, биредђ тљрле љч группа белем ала.
Башка зур бњлмђдђ ике группа урнашкан,бер группа укучылары икенче группа укучыларына аркалары белђн утырганнар, биредђ укучылар 40тан ким тњгел. Аннары зур булмаган бњлмђдђ 20гђ якын укучы укытучыдан башка гына укыйлар иде. Бу нинди бњлек — анысын ачыклап булмады. Ђ ике группага (40 кешегђ) исђплђп парталар тезелгђн зур гына бњлмђдђ укучылар юк иде, чљнки љлкђн яшьтђге укучылар ураза ућае белђн тљштђн соћ укымаска мљмкиннђр».
Инспектор њзенећ отчетында Габдулла џђм Гобђйдулла Бубыйларныћ њз мђдрђсђлђрен телђр-телђмђс кенђ књрсђтњлђрен, укучылар санын киметергђ тырышуларын билгелђп њтђ. («Гђрчђ, агалы-энеле муллаларныћ ђйтњлђренђ караганда, 80 генђ кеше булса да, мђктђптђ ким дигђндђ 150лђп укучы укый»).
Књргђннђрдђн чыгып, Меньшиков, укыту эшенећ гомуми куелышы буенча Иж-Бубыйдагы мђдрђсђ башка мђдрђсђлђрдђн шактый югары тора, дигђн нђтиќђ ясый.
Мђдрђсђ белђн танышу нђтиќђлђре, књрђсећ, инспекторны да, тњрђлђрне дђ тынычландырган, чљнки шуннан соћ берничђ ел буе Иж-Бубый мђдрђсђсендђ бернинди тикшерњ булмый. Шулай итеп, агалы-энеле Бубыйлар мђдрђсђне тагын да камиллђштерњ мљмкинлеге алалар.
Ирлђр мђдрђсђсе белђн беррђттђн, XIX йљзнећ 60нчы елларында оешкан башлангыч кызлар мђктђбе дђ њзгђртелеп корыла. Бу эш нигездђ 1901-1902нче уку елында тљгђллђнђ: ике уртанчы класс оештырыла. Шулай итеп, эчке Россиядђ беренче буларак, татар хатын-кызлары љчен билгеле бер тђртипкђ салынган мђктђп барлыкка килђ. Ул мђктђптђ уку, язу, татар теле грамматикасы, арифметика, география дђреслђре укытыла. Мђктђп яхшы итеп ќиџазландырыла, дђреслеклђр џђм књрсђтмђ ярдђмлеклђр кулланыла. Дђреслђр билгеле бер расписание буенча алып барыла. Хатын-кызлар мђктђбен њзгђртеп коруда агалы-энеле Бубыйлар белђн беррђттђн, аларныћ хатыннары џђм сећеллђре Мљхлисђ зур роль уйныйлар. Алар кичлђрен њзлђре укыйлар, ђ кљндезлђрен, бернинди кыенлыкка да карамастан, кыз балаларны љйрђтђлђр.
Иж-Бубый мђдрђсђсен њзгђртеп коруныћ ућышлы алып барылуын илдђ беренче буржуаз-демократик революция љлгереп ќитњ белђн дђ аћлатырга туры килђ. Башка шартларда исђ агалы-энеле Бубыйларныћ тырышлыгы да кирђкле нђтиќђлђр бирђ алмаган булыр иде.
Революциядђн куркып калган патша хљкњмђте политикасыныћ тотрыксызлыгыннан џђм либераль-буржуаз татар интеллигенциясенећ булышлыгыннан файдаланып, укыту программаларын камиллђштерњ дђвам иттерелђ, яћа уку предметлары кертелђ, яћа класслар ачыла. Мђсђлђн, Сарапул љяз земствосы члены Бђдретдин Ќђмалетдиновныћ турыдан-туры ярдђме белђн агалы-энеле Бубыйлар Иж-Бубыйда земство хисабына рус-татар мђктђплђре ачуга ирешђлђр. 1905нче елда ир балалар љчен бер класслы рус-татар училищесы, ђ 1907нче елда кызлар љчен дђ шундый ук училище ачыла. 1908нче елда ир-балалар љчен тагын ике класслы рус-татар училищесы эшли башлый. Бу училищелар мђдрђсђлђренећ состав љлешен тђшкил итђлђр. Чынлыкта исђ училищеларныћ ачылуы мђдрђсђлђр тотуга киткђн чыгымнарныћ бер љлешен земство хисабына књчерњне џђм мђдрђсђлђр программасына рус телен кертњне законлаштыруны аћлата иде.
Иж-Бубыйда рус теле элегрђк укытыла башлый. 1903нче елныћ ќђенђ рус теле укытучысы чакырыла. 1904нче елда рус теле дђреслђре ир балалар мђдрђсђсе расписаниесенђ кертелђ (укытучыга эш хакы вакыф хисабына бирелђ). 1905нче елныћ ќђеннђн кыз балаларга да рус теле укытыла башлый. Шђкертлђрнећ рус телен ђйбђт белњлђрен 1903нче елда инспектор Меньшиков та билгелђп њтђ. Шђкертлђрнећ «књпчелеге рус телендђ шактый иркен сљйлђшђлђр» дип яза ул.
1907нче елда кызлар мђдрђсђсендђ VII класс ачыла. Бувакытта инде, югарыда саналган фђннђрдђн тыш, биредђ гарђп џђм фарсы теллђре, ђхлак, табигать белеме, гигиена, зоология, тарих, ботаника, балалар тђрбиялђњ, йорт эшлђре џђм кул эше дђреслђре кертелђ.
Шул ук елны Иж-Бубый мђдрђсђлђре Сарапул училищелар советы тарафыннан укытучы-мљгаллим џђм укытучы-мљгаллимђ исеменђ имтиханнар тапшыру турында таныклык бирњ хокукын алалар. Габдулла Бубый язганча, 1907-1910нчы елларда 200дђн артык мљгаллимгђ џђм мљгаллимђгђ таныклык бирелђ.
1908нче елныћ ќђендђ мљгаллим џђм мљгаллимђлђр хђзерлђњ буенча рђсми булмаган љч айлык курслар эшли башлый џђм бу курслар алдагы ќђйлђрдђ дђ эшли. Љч ел эчендђ аларда 168 мљгаллим џђм 106 мљгаллимђ хђзерлек алып чыга. Беренче елны ђлеге курсларда 20 ир кеше џђм 6 хатын-кыз укыса, 1910нчы елда инде аларда хђзерлек алучылар саны тићдђшле рђвештђ 84 џђм 58гђ ќитђ. Укытучылар курсларныћ ђџђмиятен бик тиз аћлап алалар, шућа књрђ аларда укучылар саны елдан-ел арта. Хљкњмђт органнарыннан яшерен оештырылуга карамастан, алар хакындагы хђбђр халык арасында бик тиз тарала.
1910нчы елда кызлар мђдрђсђсендђ VIII класс ачыла. Бу вакытка инде аныћ программасы да ахырынача эшлђнђ. Укыту программалары белђн танышкач, мђктђп ќитђкчелђренећ гомуми белем фђннђренђ књбрђк вакыт бирњлђре књзгђ ташлана. Мђсђлђн, I класста атналык 24 сђгать вакытныћ 1909нчы елда коръђн љйрђнњгђ 1 сђгате, ђ калганы уку, язу, сљйлђм телен њстерњ џђм арифметикага бирелђ. II-IV классларда атналык 24-25 сђгатьтђн дини предметларга 1901-1902нче елларда 11-13 сђгать вакыт каралган булса, 1909нчы елда атналык 24-29 сђгатьнећ моћа 7-9 гына сђгате бирелђ. Љлкђн классларда (V-VIII) исђ 1910нчы елда атналык 31 сђгать вакытныћ дини фђннђргђ 3-4 кенђ сђгате туры килђ. Шулай итеп, 1910нчы елны Иж-Бубыйда татар хатын-кызлары љчен дљньяви фђннђр љстенлек алган урта мђктђп формалаша.
Бубый мђдрђсђлђрен њзгђртеп кору, ђлбђттђ, шома гына бармый. Фанатик муллалар, дин ђџеллђре халыкны караћгылыкта тотарга тырышалар, алар дљньяви белемнећ гљнаџ саналуы хакында мђчетлђрдђ вђгазь укыйлар, дљньяви мђктђп оештыручылар љстеннђн бер-бер артлы язган доносларында мђдрђсђ ќитђкчелђрен хљкњмђткђкаршы џђртљрле эшлђрдђ гаеплилђр.
Вятка губернасыныћ Малмыж љязе Тњнтђр авылы мулласы Ишми ишан Ишмљхђммђт Динмљхђммђтов дљньяви белем бирњнећ ић мђкерле дошманы була. Иж-Бубый мђдрђсђлђре ќитђкчелђре џђм шђкертлђре љстеннђн ул берничђ тапкыр донос яза, ђ 1907нче елда кызларга язу љйрђтњ хђрђм дип фђтва да чыгара. Ишми ишанныћ чын йљзен фаш итњ љченул њзе язган донос ућае белђн сорау алган вакытта 1900нчы елныћ 17нче декабрендђ биргђн ќавапларыннан љзек китерњ дђ ќитђ: «Хђрефлђрнећ ничек ђйтелешен яћа метод дип санамыйм мин. Эш менђ нђрсђдђ: яћа методчылар мђктђплђрендђ Коръђндђ каралмаган яћа фђннђр дђ љйрђнелђ, бу фђннђр бигрђк тђ њзлђренећ тђгълиматлары белђн Коръђнгђ џђм шђригатькђ каршы килњче яћа китаплар буенча укытыла».
Шулай итеп агалы-энеле Бубыйларга фанатик муллаларга џђм алар артында торучы хљкњмђт вђкиллђренђ каршы кљрђшергђ туры килђ. Татарларга дљньяви белем бирњнећ ић явыз дошманы — патша хљкњмђте, ђ аћа каршы кљрђшњ шактый авыр булган, билгеле. «Яћа методчыларга яшьлђрне укытырга рљхсђт бирњ дђњлђт тђртибе интересларына куркыныч салырга мљмкин» булуыннан шњрлђгђн халык мђгарифе департаменты 1908нче елныћ 15нче мартында, мђсђлђн, Казан укыту округы попечителенђ яшерен књрсђтмђ ќибђрђ. Ул књрсђтмђдђ халык училищелары инспекторлары аша моћа кадђр мљселман мђктђплђрендђ кулланылган ысуллардан бик нык аерыла торган яћа ысул белђн эшлђњче укытучылар, аерым мљгаллимнђр оештырган махсус класслар, аларда укыту системасы турында яшерен рђвештђ материаллар ќыярга кушыла.
Вятка губернасыныћ административ властьлары табигый рђвештђ ић элек Бубый мђдрђсђлђре белђн кызыксыналар, чљнки Иж-Бубый — нђкъ шундый мљгаллим џђм мљгаллимђлђр чыгара. Архив материаллары књрсђткђнчђ, Сарапул љязе халык училищелары инспекторы Ивановский Иж-Бубыйдагы малайлар џђм кызлар мђдрђсђлђрен 1909-1910нчы елларда 5 тапкыр тикшерђ. 1910нчы елны Вятка губернаторы Камышанский да Бубый мђдрђсђлђрен тикшереп китђ.
Тикшерњлђр нигезендђ Иж-Бубый мђдрђсђлђрендђ яћа методлар белђн укытылу, аларда укучылар саныныћ књп булуы, мђдрђсђлђрнећ халык арасында зур популярлык казануы ачыклана. Ир балалар мђдрђсђсе бер ишек алдындагы љч йортка, ђ кызлар мђдрђсђсе ике катлы аерым йортка урнашкан була. Тикшерњчелђр ир балалар мђдрђсђсенећ структурасын болай билгелилђр: «Ир балалар беренче дњрт елны мђдрђсђ каршындагы мђктђп дип йљртелђ торган хђзерлек классларында укыйлар. Беренче ике елны укыту башка мђктђплђрдђгечђ алып барыла, ђ љченче елда инде рус теле кертелђ џђм дњртенче класста укыганнан соћ, укучылар мђдрђсђгђ керђлђр. Мђдрђсђ Халык мђгарифе министрлыгыныћ ике класслы авыл училищесы белђн бергђ кушылган. Училище курсы биш елда њтелђ, ђ аннары 3 ел уку 5 еллык курсныћ дђвамы булып тора. Шулай булгач, Бубый мђдрђсђсендђ уку курсы унике еллык».
Укыту планнары белђн танышкач, мђдрђсђнећ саф дини югары уку йортыннан гомуми белем предметлары укытыла торган училищега ђйлђнњен књрњ читен тњгел, чљнки укыту планнарында каралган вакытныћ 2/3се гомуми белем предметларына бирелгђн. Бу хакта сњз чыккач, шуны ђйтергђ кирђк: мђдрђсђнећ беренче биш классында гомуми белем предметларына атналык 30 сђгатьнећ 23-25 сђгате, ђ дини фђннђргђ рус гимназиялђрендђ дин љйрђнњгђ каралганнан бераз гына књбрђк вакыт бирелђ. VI-VIII классларда исђ динне љйрђнњгђ вакыт књбрђк карала. Књрђсећ, љлкђн классларда булачак дин белгечлђрен хђзерлђњне књздђ тотып, дин љйрђнњгђ књбрђк вакыт бирелњ кирђк булган. Ђ мљселман академиясе (Иж-Бубый мђдрђсђсе ул чорда шулай бђялђнгђн), башка дини уку йортлары кебек њк, руханилар хђзерлђгђн.
Бу елларда ир балалар мђдрђсђсендђ 13 мљгаллим эшлђгђн. Алардан тыш, югарыда ђйткђнчђ, мђдрђсђ тђмамлаган шђкертлђр стажировка узганнар.
Тикшерњ нђтиќђлђренђ љстђп, ќирле власть органнарына Иж-Бубый мђдрђсђлђренећ дљрес юнђлештђ булмаулары турында донос килеп керђ. Нђтиќђдђ 1911 елда ир балалар мђдрђсђсе џђм мђктђбе ябыла, мђдрђсђ ќитђкчелђре џђмукытучылар кулга алына.
Кызлар мђдрђсђсе џђм ир балалар љчен башлангыч мђктђп тагын бер ел чамасы эшли. Лђкин 1912нче елныћ январенда Иж-Бубыйдагы «барлык саф мљселман уку йортлары (мђдрђсђ џђм мђктђп) алар љстеннђн килђчђктђ тиешле надзор булдырганчыга кадђр» ябыла. Кызлар мђктђбен ябуга сђбђп итеп, «тарихны тыелган тљрекчђ китаплардан укыталар» дигђн донос алына. «Кызлар мђдрђсђсен шуныћ љчен дђ ябарга кирђк, — дип яза Вятка губернаторы халык училищелары директорына, — мђдрђсђ китапханђсендђ законга каршы килђ торган китаплар табылды».
Дљньяви белем алуныћ файдасын аћлаган Иж-Бубый халкы џђм татар буржуаз-либераль интеллигенциясе дљньяви мђктђплђрнећ ябылуы белђн килешергђ телђмилђр џђм аларны яћадан ачу љчен кљрђш башлыйлар. 1911нче елныћ апрелендђ, мђсђлђн, рус телендђ чыга торган «В мире мусульманства» газетасында «Выборный сел. Боби Измаил Аль-Халили» имзасы белђн «Без мулл и учителей» дигђн мђкалђ басылып чыга. Автор анда болай дип яза: «Мђгълњм булганча, безнећ мђктђплђрдђ укыту заман рухына џђм талђплђренђ туры китереп алып барылмый. Рус мђктђплђренећ файдасын халкыбызныћ тулысынча аћлавы џђм балаларын дђњлђт теленђ, рус теленђ, укытуга куркып каравы шуныћ нђтиќђсе булып тора. Агалы-энеле Бубыйлар башлыча халыкныћ шул ялгышлары белђн кљрђштелђр; рус телен белњнећ файдасын аћлаттылар џђм мђдрђсђ каршында зур тырышлык белђн ике класслы мђктђп ачтылар.
Тыйнак хезмђт кешелђре агалы-энеле Бубыйларныћ бер њк дђрђќђдђ ќђмгыятькђ дђ, дђњлђткђ дђ файдалы булулары турында сљйлђп тору кирђк микђн? Лђкин алар, уголовный ќинаятьче кебек, тљрмђдђ утыралар. Ђ 600дђн артык укучы бљтенлђй укытучысыз калдылар џђм эшсез утыралар».
Гобђйдулла џђм Габдулла Бубыйларны кулга алучы жандармерия ротмистры Будогосскийга ђлеге мђкалђ ућае белђн «...укучыларныћ эшсез утырулары да дљрес тњгел, чљнки алар књптђн љйлђренђ таралдылар» дип аћлатма бирергђ туры килђ.
1912нче елныћ апрелендђ Иж-Бубый авыл ќђмгыяте, кызлар џђм ир балалар мђдрђсђлђрен, шулай ук мђктђп ачуны юллап йљрњ љчен, Бђдретдин Жђлалетдиновны доверенный итеп сайлап куя. Сарапул љязенећ халык училищелары инспекторына 1912нче елныћ 3нче сентябрендђ язган гаризасында ул Иж-Бубыйда яћадан мђдрђсђлђр џђм мђктђп ачуны сорый. Мђдрђсђлђрдђ укытуныћ саф фђнни нигезгђ корылган булуы,бернинди политик максатларны књздђ тотмавы, мљселман халкын рус халкына якынайтуны бурыч итеп куюы хакында ул ышандырырлык итеп яза. Сарапул љяз земство ќыелышы да «Иж-Бубыйда 1911нче елда ябылган ирлђр мђдрђсђсен ачу турындагы мђсьђлђне кузгатырга» дип карар чыгара. Моћа Вятка губернаторы «Ќирле татар халкына дини белем бирњ турында кайгырту земство карамагына керми», — дип ќавап бирђ.
Мђдрђсђлђрне яћадан ачуны юллап йљрњ дњрт елга сузыла 1915нче елныћ 15нче апрелендђ губернатор, вакытлыча ябылган мђдрђсђлђрне ачмаска, дигђн катгый карар чыгара. Лђкин Б. Жђлалетдиновныћ берничђ мђртђбђ прошение язуы да, Сарапул земствосыныћ катнашуы да тиешле нђтиќђ бирми.
Иж-Бубыйда шђкертлђргђ башлангыч мђгълњмат бирњче рус-татар мђктђплђре генђ кала. Татарларга аћ-белем бирњдђ алар, ђлбђттђ, мђдрђсђлђр кебек зур роль уйный алмыйлар.
Шулай итеп, Бубыйда мђдрђсђлђр яћадан ачылмый. Лђкин аларныћ тђќрибђсе башка дљньяви мђктђплђр оештырганда файдаланыла, ђ мђдрђсђне тђмамлаучылар татар халкына аћ-белем бирњ эшен дђвам итђлђр.
 
Публикацию подготовила
Альта Махмутова,
кандидат исторических наук