2008 1

Кулъязма-прокламация

1860 елларда патша хљкњмђте либераль реформалар башлап ќибђрђ. Ќђмгыятьне яћарту эшенђ керешкђндђ, хљкњмђт империядђ яшђњче халыкларныћ мђдђни њсешен, милли дђњлђтчелек традициялђрен, геополитик факторларны исђпкђ ала. Илдђ гражданлык ќђмгыяте нигезен булдыруга юнђлдерелгђн реформалар Россия империясенећ Европа љлешендђ урнашкан иллегђ якын губернасында башлап ќибђрелђ, аларда руслар — књпчелекне, башка миллђт вђкиллђре (татарлар, башкортлар, фин-угор халыклары џђм башкалар) — азчылыкны тђшкил иткђн.
Реформаларныћ ућышы кић халык катлауларыныћ белем дђрђќђсенђ, кадрлар булу-булмауга барып тоташа, чљнки тљрле сословие вђкиллђреннђн торган њзидарђ органнарын оештыру, ќитештерњ љлкђсендђ исђ техник казанышларга мљрђќђгать итњ књздђ тотыла. Шућа да нђкъ менђ XIX йљзнећ икенче яртысында укырга-язарга љйрђтњ эше авыл ќирлђрендђ кић ќђелђ. Укый-яза белњ генђ кешелђргђ гражданлык хокукларыннан файдалану мљмкинлеге бирђ, сђнђгатьне хђзерлекле эшче-хезмђткђрлђр белђн тђэмин итђ. Шућа књрђ башлангыч, урта џђм югары белем бирњче уку йортлары ачуныћ ХХ гасыр башында тагы да зуррак масштаблар алуы табигый.
Европа иллђрендђге тђртиплђргђ џђм кануннарга йљз тотып планлаштырылган реформалар Россия империясендђ яшђњче барлык халыклар да дђњлђт телен белергђ тиеш дигђн концепциягђ корыла. 1860-1870 елларда оешкан яћа дђњлђти џђм иќтимагый оешмалар, институтлар эш кђгазьлђрен фђкать бер телдђ генђ алып бара, кайбер губерна идарђлђре каршында эшлђп килгђн тђрќемђчелђр штатлары кыскартыла.
Яћалыкларны тормышка ашыруда тљп шартларныћ берсе белем бирњ системасын камиллђштерњ була. 1866 елны бу ќаваплы џђм мљџим эш бер ел элек СинодI обер-прокуроры итеп билгелђнгђн граф Д. А. Толстойга йљклђнђ. Халык мђгарифе министры, Идел буе тљбђгендђге мђктђплђр белђн танышу максатында су юлы буйлап командировкага чыга. Аны биредђ кљн итњче татарларныћ, фин-угор халыкларыныћ, Рус дђњлђте составында 350 ел гомер итњлђренђ карамастан, чит йогынтыга бирелмичђ яшђњлђре гаќђпкђ калдыра. Сђяхђтнећ нђтиќђсе буларак, Идел-Урал тљбђгендђ (Казан уку-укыту округы территориясе)II џђм Таврия губернасында яшђгђн ќирле халыклар љчен хљкњмђтнећ махсус мђктђп сђясђтен њткђрњ программасы эшлђнђ. Тарихта ул «1870 ел 26 март кагыйдђлђре» дип билгеле. Бер яктан караганда, бу «Кагыйдђлђр» крестьян сословиесенђ караган рус булмаган халыкларга дђњлђт телен љйрђтњ программасы кебек књренђ. Ђмма биредђ сђяси максатлар да књздђ тотылган. Ул рус мђдђниятенђ џђм дђњлђтнећ кљнкњрешенђ православие дине йогынтысыныћ кљчле булуы, хљкњмђтнећ империядђге рус булмаган халыкларны «йотарга», ассимиляциялђргђ омтылуы белђн бђйле. Бу хакта документта ачыктан-ачык ђйтелђ: «Русиядђге мђгарифнећ максаты — рус булмаган халыкларны килђчђктђ рус халкына кушу»1.
«Кагыйдђлђр», халыкларны хљкњмђт мђктђплђрендђ рус телендђ укырга-язарга, математика нигезлђренђ љйрђтњ џђм православие рухында тђрбиялђњ максатларын књздђ тотып, Казан миссионеры Н. И. Ильминский эшлђгђн укыту системасын гамђлгђ кертђ. Ул система укытуныћ башлангыч чорында балаларныћ туган телен файдалануга корылган була. Дђреслеклђр џђм христиан дини китаплары татар, чуваш, мари џђм башка теллђргђ тђрќемђ ителеп, кирилл хђрефлђре белђн басыла.
Мљселман динендђге халыкларны уку-укыту эшендђ дђ шушы методика файдаланыла башлый, бары тик православие дине урынына ислам нигезлђре љйрђтелђ. Русча укыту ике тљрле уку йортларында: рус-татар (рус-башкорт, рус-казакъ) училищеларында џђм мђктђп-мђдрђсђ каршындагы рус классларында оештырыла. Аларны књзђтњ вазифасы халык мђгарифе министрлыгы чиновниклары булган халык училищелары инспекторларына тапшырыла. «Кагыйдђлђр»дђ укыту љчен дђреслеклђр бастыру кирђклеге дђ искђртелђ. Укытучылар исђ мљселманнар, алар ќитмђгђндђ, татарча яхшы белњче христианнар, руслар дип тђгаенлђнђ. Башта рус классларын ачу, тоту, укытучы џђм дин сабагын љйрђтњче муллага хезмђт хакы тњлђњ авыл ќђмгыятьлђренђ йљклђнђ. Мђхђллђлђр, икътисадый кыенлыкларны сђбђп итеп, аларны ачуга каршы чыга башлагач, хљкњмђт земство, шђџђр њзидарђсе финансларын файдаланырга рљхсђт бирђ.
1870 елдан Идел-Урал тљбђгендђ яшђњче мљселман халыкларыныћ милли мђгариф системасына рус телен предмет буларак кертњ планлаштырыла. Яћа вазгыять «Кагыйдђлђр»дђ књрсђтелгђн тњбђндђге талђплђрдђ бик ачык чагыла: «16 яшькђ кадђр барлык мђдрђсђ шђкертлђре (булачак муллалар. — И. З.) мђќбњри рђвештђ рус классларында укырга тиешлђр, џђм 1870 елдан башлап, яћа мђктђп-мђдрђсђлђрне ачуга рљхсђт, аларда рус классы каралган очракта гына бирелђчђк»2.
«Кагыйдђлђр» килђчђктђ аерым категория мљселманнар љчен рус телендђ укый-яза белњ мђќбњри булачак дип игълан итђ. Шулар рђтенђ дин ђџеле вазифасына дђгъва итњчелђр, земство собрание (мђќлес)лђре, џђм шђџђр њзидарђсе ђгъзалары (гласныйлар), крестьян њзидарђсе вђкиллђре (авыл старосталары, салым ќыючылар, волость старшиналары, аларныћ ярдђмчелђре, волость идарђсе ђгъзалары) кертелђ.
Ни љчендер бу карар, башка кануннар кебек, тулысы белђн кануннар ќыентыгында басылмый. Ђйтик, шушы «Кагыйдђлђр»не раслаган 1870 ел 26 март патша указында документныћ эчтђлеге яктыртылмый, фђкать раслануы турында гына ђйтелђ. Нђтиќђдђ «Кагыйдђлђр» мђктђп сђясђтен тормышка ашыручы яки шушы мђсьђлђгђ катнашы булган чиновниклар љчен кулланмага ђверелђ, лђкин кић ќђмђгатьчелеккђ вакытында барып ирешми.
Хљкњмђтнећ яћа сђясђтен православие дин ђџеллђре игътибар белђн књзђтђ. Христиан динендђге рус булмаган халыкларга дђњлђт телен љйрђтњ программасын, югарыда аталган «Кагыйдђлђр»нећ бер љлешен эшлђњдђ миссионерлар турыдан-туры катнаша. Озак та њтми, «Известия по Казанской епархии»3 исемле басмада Синодтан алынган «Кагыйдђлђр»нећ мљселманнарга кагылышлы љлеше дљнья књрђ. Шулай итеп, мљселманнар яћалыкны дљньяви дђњлђт оешмасыннан тњгел, ђ њзлђре шиклђнеп књзђтеп барган чиркђњ басмасыннан белђлђр. Бу яћалык татарлар књћеленђ шик сала.
Инде хљкњмђтнећ яћа мђктђп сђясђте буенча башкарган кайбер эшлђрен дђ санап њтик. Ильминскийныћ укыту системасы 1867 елда Казанда оешкан «Изге Гурий ќђмгыяте» тарафыннан керђшен џђм мљселманлыкка кайткан керђшен авылларында џђм башка урыннарда ачылган миссионер башлангыч мђктђплђрендђ кулланыла башлый. «Изге Гурий ќђмгыяте» алып барган књпкырлы эшчђнлекнећ максаты — керђшеннђргђ мљселман йогынтысын киметњ, исламга кайту хђрђкђтен туктату, алар арасыннан башлангыч мђктђп укытучылары, дин ђџеллђре, ђ килђчђктђ — мљселманнарны христианлыкка авыштыручы миссионерлар ђзерлђњдђн гыйбарђт була. Бу вакытта Казан Россия књлђмендђ исламга каршы кљрђш њзђге булып санала. 1854 елдан Казан рухани академиясе каршында илдђге бердђнбер мљселманлыкка каршы кљрђш бњлеге эшлђп килђ (Н. И. Ильминский, А. А. Бобровников, Е. А. Малов, Н. П. Остроумов, М. А. Машанов кебек миссионерлар шушы бњлекне тђмамлый). 1885 елны Казанда Идел-Урал тљбђге епархия ќитђкчелегенећ съезды уза, анда каралган мђсьђлђлђр арасында мљселманнарныћ ќирле халыкларга йогынтысын киметњ, аларны христианлаштыру џђм башкалар була4.
1873 елдан Казан рухани академиясендђ мљселманлыкка каршы кљрђш бњлеген тђмамлаучыларныћ курс, диплом џђм магистрлык эшлђре, чиркђњ ђџеллђренђ ќиткерњ максатында, «Миссионерский противомусульманский сборник: Труды студентов миссионерского отделения при Казанской духовной академии» исемле вакытлы басмада бастырыла башлый (аныћ 24 саныныћ 22-се 1873-1899 елларга туры килђ). Бу китаплар ачык сатуда булып, мљселманнар кулына барып ирешђлђр. Аларда ислам диненђ каршы материаллар басылганга, мљселманнарныћ рус чиркђвенђ нђфрђте тагы да кљчђя, ђ патша хљкњмђтенђ ышанычы кими.
Рус классларында џђм рус-татар училищеларында укытуны оештыру љчен, 1872 елны Уфада, 1876 елны Казанда татар укытучылар мђктђбе ачыла. 1874 елны мђктђп-мђдрђсђлђр Халык мђгарифе министрлыгы књзђтњенђ књчерелђ, ягъни мљселман уку йортларына, хђлфђлђрнећ, дин ђџеллђренећ укыту-тђрбия эшенђ књзђтчелек итњ хокукы, Диния нђзарђте кулыннан алынып, шушы министрлыкка тапшырыла. Казан уку-укыту округындагы мљселман уку йортларын контрольдђ тоту эше махсус чиновник — татар, башкорт, казах мђктђплђре инспекторына тапшырыла. Бу вазифаны башкару љчен Казанга 1872 елны књренекле тюрколог В. В. Радлов чакырыла (ул 1884 ел азагына кадђр Казанда эшли, 1889 елны бу вазифа бетерелђ). Авыл ќирендђ рус классларын, рус-татар училищеларын ачканда, еш кына полиция џђм чиновниклар халыкка кљчле басым ясый: чљнки план њтисе, рапорт бирђсе бар, ђ мђхђллђлђрнећ каршы килње хакимиятнећ ачуын кабарта.
Яћа вазгыять татарлар арасында хљкњмђт џђм земство керткђн яћалыклардан шиклђнњне кљчђйтђ. Шуныћ љстенђ, чиновникларныћ дорфалыгы, авыл халкыныћ џђр яћалыкка шђригать кушмый дип каравы аерым тљбђклђрдђ хакимият белђн каршылыклар китереп чыгара. Император Александр IIIнећ килђчђктђ мљселман дин ђџеллђренђ рус телен белњ кирђк булачагы турындагы 1888 ел 16 июль указына каршы Идел-Урал тљбђгендђ мљфтигђ, патшага, эчке эшлђр министрына мђхђллђлђрдђн, яћа канун кертњ вакытын кичектерњне сорап, књмђк гаризалар, њтенечлђр бирњ кампаниясе башлана. 1889-1890 елларны башкаладан Казанга губерна мљселманнарыныћ 350 гаризасы кире кайта. Петиция бирњнећ оешкан тљстђ алып барылуы џђм кић колач алуы халык арасында таратылган кулъязма прокламациялђр белђн дђ бђйле була.
Биредђ укучы игътибарына халык арасында таралган шундый кулъязмаларныћ берсе тђкъдим ителђ. Аныћ тљп нљсхђсе џђм русчага тђрќемђсе Татарстан Республикасы Милли архивында саклана5. Русчага тђрќемђсенећ тагын бер нљсхђсе Санкт-Петербург шђџђрендђге Россия дђњлђт тарих архивында да бар6. Прокламация 16 битле (8 куш бит), юллы ярты дђфтђргђ язылган. Џђр битнећ озынлыгы — 22 см, кићлеге — 18 см. 13 бит ике яклап, бер бит — бер яклап язылган, ђ икесе буш калган.
Кулъязма салынган конвертныћ љске љлешенђ «Ошбу ђманђт тапшырылса иде Олуг Ђтнђ кантурында булгучы старшина Нђќметдин Хисаметдин мђрхњм углына» дип язылган. Аста сул почмакта «Бирелде Казандан» диелгђн. Конвертныћ арткы ягында бит почмаклары зур сургуч белђн ябыштырылган. Сургучта нинди мљџер басылганы, анда ни язылганы укылмый. Џђрхђлдђ, почта мљџере эзе юк. Моннан тыш, конвертныћ зур сургучлы почмаклары арасындагы битлђр ачылмасын љчен, кечкенђ сургуч ябыштырылган, џђммђсе дњртђњ. Конвертка адресныћ русча язылмавы, сургучтагы мљџернећ укылмавы аныћ почта аша тњгел, ђ юлаучы белђн Олы Ђтнђгђ ќибђрелње џђм почта ящигына салынуы хакында сљйли. Бђлки пакетны алып кайткан кеше, узып барышлый волость идарђсенђ кереп, анда Нђќметдин Хисаметдиновны очратмыйча, конвертны идарђ янындагы почта ящигына салып киткђндер.
Кулъязманыћ язылу датасы књрсђтелмђгђн. 1900 елныћ 12 март кљнне пакетны, Олы Ђтнђ волость идарђсе бинасы янындагы почта ящигыннан, волость писаренећ ярдђмчесе алып керђ. Шиклђнеп, конвертны адресатныћ кулына бирмичђ, бђлки ул килгђнне кљтмичђ, волость идарђсендђ ача. Анда язылганнар белђн танышкач, тиз арада земский начальникка џђм стан приставына хђбђр ирештерелђ. Земский начальник, яћалыкныћ халык арасында таралуын телђмичђ, кулъязманы тђрќемђ иттерми. Пристав исђ кулъязманы Олы Мђћгђр волосте старшинасы Нђќметдин Шђмсетдиновтан кыскача тђрќемђ ясатып ала. Яћалыкны ишеткђн Казан љязе исправнигы, татарлар арасындагы хђлгђ књзђтчелек итњ, кирђк булса чара књрњ љчен, шунда ук Олы Ђтнђгђ юнђлђ.
Земский начальник пакетныћ пђйда булуын Олы Ђтнђдђ мулла Габдуллаќан Габдрђкыйпов йортында кыш кљне яћа ысул (ысуле ќђдит) белђн укыта торган мђктђп ачылуга, авыл халкыныћ бер љлеше аћа каршы булуга бђйлђп карый.
Казанда текстны русчага Казан укытучылар семинариясе мљгаллиме Н. И. Ашмарин тђрќемђ итђ. Ул кулъязманы прокламация књчермђлђренећ бер нљсхђсе, тексттагы аћлашылмый торган урыннарны исђ књчерњчелђр ќибђргђн ялгышлар дигђн фикерен белдерђ.
Прокламациянећ авторын эзлђњ нђтиќђ бирми. Яшерен кулъязманы язучыныћ Казан љязеннђн булмавын раслап, љяз исправнигы 1900 елныћ 21 сентябрендђ болай дип яза: «Автор брошюры должен быть лицо хорошо грамотное, интеллигентное, следившее за всеми правительственными распоряжениями, касавшимися магометан. В Атню брошюра могла попасть через Казань, куда выезжает много магометан из различных местностей России при поездках на Нижегородскую ярмарку...»7.
Рус хљкњмђтенђ дошмани тонда язылган кулъязманыћ авторларын фаразлап, Казан шђџђр полициясе мљселманнар арасында гыйлемле џђм шђригать юлында нык торучылар буларак билгеле, зур авторитетка ия кешелђрнећ — бишенче мђхђллђ мђчете имамы Габдулла Апанаев, ахун Мљхђммђтйосыф Сђгыйтов, бертуган Салиховларныћ, Галимќан Галиев (Баруди) исемнђрен атый. Аларныћ шђџђр мђдрђсђлђре каршында, књрше биналарда эшлђњче рус классларын мђдрђсђгђ кертмђњ љчен тырышуларын, рус классларыныћ шушы юл белђн мђдрђсђгђ кушылып, бербљтенгђ ђверелњеннђн куркуларын бђян итђ. Г. Галиевнећ ќђйге каникул чорында, Мђкђрќђ ярминкђсе вакытында, ел саен Казаннан башка шђџђрлђргђ сђяхђт кылуын билгелђп њтђ. Габдулла Апанаевныћ исђ, Беренче Россия страхование ќђмгыяте ђгъзасы сыйфатында губерна авылларында еш булуы, Казанда кунак йорты (постоялый двор) тотуы сђбђпле, билгеле шђхес икђнлеге ассызыклана. Фаразларны расларлык фактлар табылмау сђбђпле генђ, аларга карата бернинди дђ чара књрелми8.
Полициядђн алынган мђгълњматларга таянып, Эчке эшлђр министрына язган хатында Казан губернаторы югарыда аталган дин ђџеллђре хакында болай дип яза: «…смотрят на преподавание в медресах по звуковому методу не только русской, но и татарской грамоты как опасное нововведение, свидетельствующее о намерении правительства обратить в христианство мусульманскую молодежь»9.
Прокламация љч бњлектђн тора. Кулъязманыћ беренче џђм икенче љлеше бер почерк белђн язылган. Љченче бњлекне башка кеше књчергђн, текстны яћа биттђн яза башлаган. Анысыныћ карасы да сыйфатлырак. Бњлеклђр тљрле елларда тљрле авторлар тарафыннан язылса кирђк. Соћгысы текстларда каршылыклы фикерлђр булудан чамалана. Ђйтик, икенче љлештђ билгесез автор язылганны «Яхшы имамларга, яхшы кешелђргђ, зинџар, укытып аћлата књр. Зинџар, саклан, надан мужикларга књрсђтмђ, фетнђ чыгарырлар. Йа, Рабби, њзећ сакла, ђмма муллаларга књрсђтеп, алар књргђч, књчереп алмак фарыздыр», дип яза. Беренче љлештђ исђ, киресенчђ, прокламацияне књчереп алып, дин кардђшлђргђ таратырга, лђкин начальниклар белђн муллаларга бирмђскђ љндђлђ.
Кулъязманыћ беренче љлеше 1889-1890 елларны, дин ђџеллђренђ рус телен љйрђтњгђ каршы ќђелдерелгђн петиция бирњ кампаниясе вакытында, халык арасында таралган прокламациялђр белђн охшаш. Биредђ дђ «Известия по Казанской епархии»дђ басылган 1870 елгы «Кагыйдђлђр»нећ кыскача эчтђлеге бђян ителђ, Е. Виноградовныћ «Противомусульманский сборник»та басылган «Метод миссионерской полемики против татар мухаммедан»10 исемле хезмђтенећ кереш љлешендђге муллаларны беренче чиратта чукындырырга чакырган, аннары мђхђллђдђге калган халыкны христианлаштыру ќићел булачак дип раслаган фаразлары кабатлана.
Билгесез автор дин кардђшлђрен хљкњмђт ачкан уку йортларында тњгел, ђ репетитор яллап русча укырга-язарга љйрђнергђ кићђш итђ. Русча белгђн кеше генђ дђњлђттђге хђллђрне аћлый, хљкњмђттђн алдатмый џђм руслардан бђйсез яши, дип исбатлый. Шул ук вакытта автор мљселман авылларында рус уку йортлары, хђтта игенче љчен файдалы џљнђр училищелары ачуга да каршы чыгарга љнди. Ул халыкны џљнђр училищелары биналарыныћ килђчђктђ поплар тору урынына ђверелђчђк, алар каршында чиркђњ салыначак, дип куркыта. Училищеларны ачуга каршы торуныћ ић њтемле чара тљсендђ, мђхђллђнећ џђм крестьяннарныћ ќиргђ хуќа булу хокукыннан файдаланып, уку бинасы тљзњ љчен ќир бирмђњ књрсђтелђ. Ул Россия хљкњмђтенећ тљрле тљбђклђрдђ мљселманнарга карата алып барган сђясђтеннђн хђбђрдар. Шул исђптђн, Кырым татарларыныћ Тљркиягђ књченњ сђбђплђрен дђ аћлый. Кулъязмада хакимиятнећ казакъ далаларында 1868 елдан башлап татарларга каршы њткђргђн сђясђте дђ ќентеклђп тасвирлана, књчмђ халыкка йогынты ясамасыннар љчен, татарларны дин ђџеле итеп билгелђмђњ, эзђрлеклђњ телгђ алына.
Документтагы Екатерина IIдђн башлап XIX йљзнећ уртасына кадђр патшалар џђм дђњлђт тњрђлђре тарафыннан татарларга карата зарланырлык эшлђр кылынмады, ягъни хљкњмђтнећ дини џђм милли сђясђте мљселманнар љчен зыянсыз булды дигђн фикер дђ игътибарга лаек. Илдђ миссионерлык хђрђкђтенећ кљчђюен автор Европада исламга каршы башланган сђясђтнећ дђвамы итеп бђяли.
Ђлбђттђ, прокламациядђ ялган хђбђрлђр дђ, халык арасында кић таралган имеш-мимешлђр дђ урын алган. Шуларныћ берсе — ир белђн хатын мљнђсђбђтлђренђ православие кануннарын кертњ, ягъни ир-атка икенче хатын алуны тыю, хатынны аерып ќибђрњ хокукын бетерњ, ир џђм хатынны мљселман џђм христиан исемнђре белђн язу. Шулай ук чукынган љчен 12 елга салым тњлђњдђн азат итњ хакындагы хђбђр дђ чынбарлыкка туры килми (чукынгач, кеше дин кардђшлђре яшђмђгђн урынга књчсђ, ул 3 елга салым тњлђњдђн азат ителгђн). Прокламациядђ аталган, губерналарга миссионерлар ќибђрњ турындагы хљкњмђтнећ 1885 елгы март ае карары да ђлегђ билгеле тњгел.
Автор 1880 елларда хакимият коридорларында куерып киткђн, Диния нђзарђтен ябу турындагы хђбђрдђн дђ мђгълњматлы булуын раслый. Себердђ миссионерларныћ активлашуын телгђ ала. Ђйтик, Тубыл шђџђренђ миссионер Е. К. Елисеевныћ килњен, аныћ татар авылларына барып, барлык кешелђр дђ Адђмнђн килеп чыккан, дин бер булырга тиеш, чын дин ул православие дине генђ, хак дингђ књчегез дип љндђп, исламга каршы язылган 83 џђм 64 битле ике брошюраIII таратып йљрње билгеле. Бу мђгълњмат белђн џђм патша исеменђ жалоба-протест язуын сорап башта бохарчы хаќи Т. Гаетмљхђммђдов, аннары Тубыл љязе Бђргер мђхђллђсе ахуны хаќи А. Ђнвђров 1901 елны Оренбург мљфтие Мљхђммђдьяр Солтановка мљрђќђгать иткђн булалар11.
Прокламациянећ беренче љлешен тљзњче нинди чыганаклардан файдаланган? Хљкњмђтнећ дини сђясђтенђ бђйле мђгълњмат Диния нђзарђтендђ казый булып торучы Казан губернасы муллаларыннан алынган булырга мљмкин (шуларныћ берсе њзе язмаган булса). Бу фикерне прокламациядђ телгђ алынган Диния нђзарђтененећ секретаре Попов турындагы хђбђр, Диния нђзарђтенећ Вятка земствосы џђм губернаторы, Оренбург генерал-губернаторы, Сарапул љязе училище советы белђн язышуы турындагы тљгђл мђгълњмат раслый. Моннан тыш, ђлеге материалларныћ вакытлы матбугатта басылып чыккан булуы мљмкин.
Кулъязманыћ икенче бњлеге «Русиядђ исламият галђйџенђ мљдахђлђи рђсмия» дип атала. Монысы — безгђ моћарчы билгеле булмаган текст. Биредђ дђњлђтнећ мљселманнарга карата сђясђте бђян ителђ. Беренче итеп земстволарныћ мљселман балаларына рус телен укыту инициативасына тукталына. Ђйтергђ кирђк ки, 1870 елгы «Шђџђр положениесе» нигезендђ, милеккђ ия џђм шђџђргђ билгеле књлђм салым тњлђњдђн чыгып шђџђр думаларына сайлаулар оештырыла башлый. Нђтиќђдђ сайлаучыларныћ саны нык кими, њзидарђ органына татарлар бик аз санда, анда да русча яхшы белгђн сђњдђгђр яки вак алыш-биреш белђн шљгыльлђнњчелђр сайлана. Авыл тљбђклђрендђ оештырылган њзидарђ органнарына исђ, шђхси књчемсез милек хуќаларыннан тыш, ќирдђн файдаланучы авыл мђхђллђлђреннђн да вђкиллђр сайлау каралган була. Љяздђ яшђгђн дворян, сђњдђгђр, мещан, крестьян вђкиллђреннђн торган мђќлестђ соћгылары, миллђте нинди булуга карамастан, белем ќитмђњ сђбђпле, књпчелек очракта тыћлап кына утыра. Љяз земство мђќлесенђ авыл ќђмгыятьлђреннђн сайланган татарлар, чуашлар, марилар џђм башкалар, русча белмђгђн очракта, бик авыр хђлдђ, образлы ђйткђндђ, телсез џђм чукрак хђлендђ кала. Шућа књрђ мљселман балаларын рус теленђ љйрђтергђ кирђк дигђн сњзлђр земство мђќлеслђрендђ књзђтелгђн аяныч хђлне њзгђртњ максаты белђн, аларда катнашучы русча укый-яза белњче татарлардан џђм башка миллђт вђкиллђреннђн ишетелђ. Бу фикерлђр, ќирле њзидарђ органы карары буларак, губернаторга, Диния нђзарђтенђ ќиткерелђ. Кайбер земстволарныћ бу тђкъдиме хљкњмђт тарафыннан мљселманнар арасында рус телен таратуга юнђлдерелгђн 1870 елгы «Кагыйдђлђр» кабул ителгђнче њк яћгырый. Бу њзенчђлекне автор белђ. Кулъязмада Вятка губернасы земство мђќлесендђ гласный Мирсђет Юнысовныћ татар балаларын русча укытырга кирђк дип белдерње џђм бу хакта земствоныћ, губернаторныћ (1868 ел) Диния нђзарђте белђн язышуы, Оренбург генерал-губернаторы Крыжановскийныћ талђбенђ (1878 ел) каршы мљфти С. Тђвкилевнећ, мђктђп-мђдрђсђлђр Халык мђгарифе министрлыгы карамагында булу сђбђпле, Диния нђзарђтенђ буйсынмыйлар дип белдерње, шулай ук Сарапул љяз училище советы белђн язышуы (1868 ел) телгђ алына.
Икенче тљп юнђлеш дип 1891 елдан дин ђџеле (мљђззиннђн кала) булырга телђгђннђр љчен рус телен белњнећ мђќбњри булуы атала. Автор фикеренчђ, мулла кеше дини йолалар башкара, бу — аныћ тљп вазифасы, ђ рус телен белњ ирекле булырга тиеш. Соћгы биш-алты елда муллалар арасында гарђп, фарсы телен яхшы белњчелђр азаюны ул рус телен белњнећ мђќбњрилеге белђн аћлата: янђсе, шђкертлђрнећ Коръђн телен љйрђнергђ вакытлары калмый.
Дђњлђтлђр ќимерелњ, халыклар инкыйразыныћ тљп сђбђбе итеп автор ќђмгыятьтђ бердђмлек булмауны атый. Татар миллђтенећ хђлен књздђ тотып, ул ић яман књренеш дип татарлар арасындагы таркаулыкны, бигрђк тђ муллаларныћ њзара дошманлыгын књрсђтђ. Дин ђџеллђрен тљрле бозыклыклардан качарга, мђхђллђ халкын изге эшлђргђ љндђп кыска нђсыйхђтлђр бирергђ љнди. Казан шђџђрендђге мљселманнар арасында да бердђмлек булмауны, чукыну очраклары књбђя баруны раслау љчен, «Нил» гђзитендђ басылган язманы китерђ.
Кулъязманыћ љченче љлешендђ килђчђктђ мђктђп-мђдрђсђлђр белђн идарђ итњ, аларда укыту-тђрбия эшен камиллђштерњгђ юнђлдерелгђн программа тђкъдим ителђ. Прокламациянећ бу љлеше — татар тарих фђне љчен зур яћалык. Язмада хљкњмђт алып барган сђясђт, Диния нђзарђтен мђктђп-мђдрђсђ эшлђреннђн читлђштерњ миллђтнећ килђчђгенђ янаучы зур куркыныч буларак бђялђнђ џђм, шушы хђлдђн чыгу љчен, милли мђгариф системасыныћ мљстђкыйльлеген кљчђйтњ, аны кабат Диния нђзарђте карамагына кайтару кирђклеге ассызыклана. Кулъязмада мљселманнарныћ њз уку йортларын заман талђплђренђ ќавап бирердђй итеп њзгђртњ проекты да китерелгђн.

I  Синод (Правительствующий Синод) — Рус православие чиркђве эшлђре белђн шљгельлђнњче њзђк дђњлђт органы.
II  Казан, Самара, Ђстерхан, Уфа, Сембер, Вятка, Сарытау губерналары.
III  Шуларныћ берсендђ «Мухаммед большую часть своей жизни провел в распутстве с множеством блудных женщин» дигђн сњзлђр дђ бар (кара: РДТА, 821 ф., 8 тасв., 791 эш, 207 битнећ арткы ягы).

ИСКЂРМЂЛЂР:
1. Аграрный вопрос и крестьянское движение в Татарии 50-70-х годов XIX в. – М., Л., 1936. – Ч. 1. – С. 285.
2. Там же. – С. 289-291.
3. Известия по Казанской епархии. – 1870. – 15 сентябрь. – № 18.
4. Заџидуллин И. К. Шовинизмныћ кайбер сыйфатлары // Татарстан. – 1996. – № 3. – Б. 44-46.
5. ТР МА, 1 ф., 6 тасв., 45 эш, 11-25 кгз.
6. Россия дђњлђт тарих архивы (РД ТА), 821 ф., 8 тасв., 816 эш, 214-223 кгз.
7. ТР МА, 1 ф., 6 тасв., 45 эш, 43-43 кђгазьнећ арткы ягы.
8. Шунда ук, 5, 44-45 кгз.
9. РД ТА, 821 ф., 8 тасв., 816 эш, 212 кђгазьнећ арткы ягы.
10. Виноградов Е. Метод миссионерской полемики против татар мухаммедан // Миссионерский противомусульманский сборник. Труды студентов миссионерского противомусульманского отделения при Императорской Казанской духовной академии. – Казань, 1873. – Вып. I. – Ч. 2. – С. 7.
11. РД ТА, 821 ф., 8 тасв., 791 эш, 205, 207-207 кђгазьнећ арткы ягы.

Илдус Заџидуллин,
тарих фђннђре докторы

Русия хљкњмђтенећ ислам диненђ џђм мљселманнарга карата сђясђтен яктырткан џђм аћа каршы тору ысулларын тђкъдим иткђн татарча аноним прокламациядђн љзек

Казан губернасыныћ епархиясе, ягъни православный мђзџђблеклђрнећ хђбђрлђре ќљмлђсеннђн 1870 нче сђнђдђ 15 нче сентябрьдђ 18 нче номерда министрларныћ кићђше илђн 8 нче пункда 2 нче фасылда яћа мђктђп џђм мђдрђсђлђр урысча язу вђ џђм уку укыту классыны мљселманнар хђраќатына булмаган сурђттђ џђм мђдрђсђ вђ мђктђплђрне народный училищеныћ инспекторы тђхте тђсаррыфына салып, шул ук мђдрђсђ вђ мђктђплђрдђге русский классныћ, ягъни русча укытылуныћ тђсаррыфы народный училищелар кулына вђ тђдбиренђ алынмый торып, мђдрђсђ вђ мђктђблђр ачылмау хосусында, шуныћ љчен мљселманларны абразавайт итњ (ягъни каралтырга) мљмкин булыр шул вакытта, кайчан урыс теле анлар арасына сачылса џђм шуныћ охшашлы иќтиџадларымызны сарыф кылып, анларныћ књћеллђренђ яћа эшлђр тугдырырга. 1 нче статья: шул сурђтдђ мљселманларны урыс язуы белергђ вђ рус гыйлемен белергђ котыртып, ошбундан бераз еллардан соћ закон чыкарырга тиеш була. Мљселманларныћ духовный должностена керергђ телђњчелђр мђзкњр должностька сайлана алмаслар, ђгђр дђ бер мђгълњм микъдары кирђкле кадђр русча телне белгђнлеклђрендђн свидетельстволары урысча язу вђ уку белњ хосусында булмаса џђм арифметиканыћ ђњвђлге дњрт действосын белњ хосусында булмаса, янђ дђ мљселманларныћ мђктђб вђ мђдрђсђ гыйлемлђре белњ хосусында. Шул анларга рус язуны белњ тђмам илтизам кылынып беткђч, 2 нче Таврический духовный управление, ягъни Кырымныћ тђхте тђсаррыфында торгучы мљселманларга да ошбу законны тђдбир кылырга мљмкин. Ул вакытта Кырым халкындагы духовный званиедђн сайлана торган имамларны бетереп, простой халыклардан да сайлау мљмкин икђнлек порядкасын кую тиеш. 3 нче сђбђбе шул, бер вакытдан соћрак бу тугърыда закон вђ низам куеп, мљселманлардан ихтимал сайларга городской яки общественный должностька яки кђнсђлђренђ џђм управлениелђр должностена рус телендђ уку-язу белњ хосусында шђџадђтнамђлђре булу хосусында кљн вђ числасы булыр, вђгъдђсе булыр. Министр внутренний делныћ кићђше берлђн рус язуы белњ хосусындагы андый свидетельстволары бирелер. Љяз училищеларыныћ џђм народный училищеларыныћ инспекторы тђдбире берлђ булыр. Мљселман диненђ каршылыкны касыд кылып, ягъни миссионер нђсрани диненђ љндђњчелђрнећ ќыеп язган кенђгђлђрендђн нљсхђ вђ копия шул мђзкњр нђсараныћ ыстуденларыныћ эше. Мђзкњр хосуста эш Казанныћ духовный академиясендђн ђњвђлге тасниф 1873 нче елда ић ђњвђл без бу тугрыдагы, ягъни мљселманларны њз динемезгђ љндђњлек порядкасыны кылырга кирђк. Муллаларны њземезнећ юлымызга салырга, аныћ љчен муллалар ничек булса кара халык, шулай булачагы мђгълњм. Галимлђр кара халыкныћ мљсђллђм булган кешелђре, башка халыкка караганда, динне џђм ниндђен дин кирђклеген яхшырак таный торган кешелђр. Шушы ќул берлђн миссионер булган кешегђ тиеш эшне муллалардан башларга, ягъни муллалар џђм галимлђр мљселманларны дингђ љндђњгђ, кайсыларына кара халык мљсђллђм булырлар џђм кайсылар дине Исламга њгрђтњ хосусында гадђттђн тыш примерлар вђ мисаллар књрсђтђлђр. Гадђттђн тыш эшлђр књрсђтњ мљмкин џђм дђрвакыйг шул кљенчђ муллаларны авыштыргач, аны кара халыклар књреп ђйтерлђр: бу безнећ галимлђремез, галим кешелђремез белмђенчђ яћа христиан динене кабул кылмый торганлардыр, без дђ яћа дингђ керђек дип кабул кылырлар. [...]IV Алла сакласын. Шушы ќул берлђн эшне йљрткђч, књп мљселманларны христиан диненђ мљмкин диеп љмид иттелђр. Аллаџы Тђгалђ хђзрђте љмидлђрен кисеп, дине Исламга куђт вђ носрђт бирсен, аминV [...]VI.

Кулъязма прокламациянећ беренче бите. ТР МА, 1 ф., 6 тасв., 45 эш, 24 кгз.

Кулъязма прокламациянећ бер бите. ТР МА, 1 ф., 6 тасв., 45 эш, 22 кђгазьнећ арткы ягы.

Ђй, мљэминлђр, ошбу язган сњзлђрне укып, аћар миннђн соћ мљэмин мљселманларга књчереп алмаенча, хакимлђргђ яки хђзрђтлђргђ биреп заигъ кылмагызлар, чљнки моннан мљкаддђм сезлђргђ њтенеп тђнбиџ булыћыз. Бер фђкыйрь Мђкђрќђ ярминкђсендђVII мљселманлар берлђн бер мђслихђттђ булып, бђн ихтыярлы булдым. Саратау вђ Петропавел вђ Семипалат, Касим џђм Булман буендагы ахунларныћ ђмере илђн сезлђргђ язып белдердек шуныVIII. 1884 нче сђнђдђ 2 нче гыйнварда падишаџдын фђрманы галилђре булгандырIX, высочайший повеления, мђмлђкђттђ булган мљселманларны урыс диненђ кертергђ, ђлгыязе биллаџи тђгалђ, шуныћ љчен љяздђ тђгаенлђнгђн миссионер лђкабы илђ поплар куелырга, мљселман иллђрендђ йир сатып алып (яки бер-бер хђйлђ илђ приговор берлђн ќир сорап алырлар, зинџар, сакланыћызлар приговор џђм ќир бирмђктђн), олуг йирдђ йорт салып, карарланыр љчен ач-ялангачларны дингђ љндђр љчен шул хђйлђ илђ рус диненђ унике ел ясак акчасыннан котыла дип. Ђмма белмђк кирђк, ул ясак акча да бетеп, гавам хасс њлеп дигђн иде. Барын да ялган сђбђп ђйтђдер, дингђ џђвђслђнсенлђр љчен дип. Ул поплар карар кыла торган урынлар исемлђнер ремесленный училищелар дип, ягъни осталык џђм џљнђрлђр мђдрђсђсе дип. Анда њгрђнерлђр тљрле кул џљнђрлђре яшь балалар ярлыларныћ. Ул балаларныћ ата вђ аналарыны анда кертерлђр хезмђткђрлеккђ дип, бик кыйммђт хаклар биреп. Ул бђндђлђрнећ њзлђрен џђм бђгъзесен заглафиX исемле булыр яки аграрнуминурымXI дип ђйтерлђр. Ђмма саклангайсыз урын сатмаклыктан џђм балаларыћызны бирмђклектђн. Ул заботаларга яки ул училищелардан смотритель, ягъни назыйр, помощник, ягъни наиблђргђ барчасы поп ќенесендђн поп булырлар. Мђгђр муллалар илђ булырлар дигђн, мљселманнар шик кертмђсен љчен. Шул эшкђ падишаџдин высочайший повеление бирелгђн. Шул эш љчен Эстђрлетамак љязендђ Габдулла дигђн ахмак биш йљз дисђтинђ йирне џибђ кылган. Хашакђлла, мљселманчылык канда калды. Падишаџ бу эштђ мђслихђт књреп, шул ук бу эшлђрне тђхкыйк књреп, белеп ђйтђмен, йыглап-йыглап њтендек: диндђ таййар булып, балаларыгызны саклагызлар кяфер мђкерендин, аћа ярдђм кылмагыз, урын бирмђгез, мљмкин кадђре мђнегъ кылыгыз. Бу тугрыда бер булып сезлђргђ ђйтмђсђк, игълам кылмасак, без гљнаџкяр улырмыз, фетнђ љчен язмадык. Бђлки кяфер мђкереннђн агяџ улыћыз дип яздык. Тђхкыйк, мљселманларны чукындырырга указы бар, бирелгђн. Алла, Алла! Шуныћ љчен юашлык, акрынлык илђ эш кылалар џђр тљрле хђйлђ илђ. Себер йирлђрендђ поплар мљселманларны авылларында заџир крест књтђреп, батыйль дингђ љндђп, Кавказ йортында књп йортны чукындырдылар, Алла, йа рђсњлњлла. Тљркестан вилайђтендђ кљчлђп ясадылар. Надан тњрђлђргђ кызыл чикмђн, кљмеш иярлђр биреп, ярлыларны куркытып тамга салдырдылар хђйлђлђр илђн. Аџ, йљз мећ каза килгђн икђн башыма. Шђџид булмай, мондан котылмак юк, башымызга кыямђт йитте. Аллаџы тђбарђкђ вђ тђгалђ тиз њк мљселманлар кљтђ торган нђрсђлђрен биргђй иде. Дивана, кљлгђн муллалар бу ђмерлђрне белмђйлђр. Ђгђр белсђлђр иде бу ђмерлђрне, џђлак булырлар иде хђсрђтлђрендин. Тђхкыйк, башымызга кыямђт йитте: мљселманларныћ куллары багълыдыр, џич нам-нишан юктыр. Аллаџы тђгалђ њзе ярдђм бирсен, амин. 1885 нче сђнђдђ мартта падишаџ 3 нче министр аркылы губернаторларга боерган зурђлкярайларныXII йибђреп, бетерергђ мђнегъ кылсын, бездђн чара улыпты 1884 нче елдагы миссионер иќтиџадын йиренђ китерећез дип. Бу хосуста губернаторлар участкага бњленгђнлђр, поплар тђгаенлђнеп беткђнлђр, ђмма Дине Мљхђммђдиянећ Мђхкђмђсенећ башы, ягъни мљфти дигђн кемсђ мђнегъ кылына дип тораларXIII. Ул Собраниене дђ ябылачак дип ђйтђлђр, шул ђмердђ имамлык эшлђрене бераз мљддђткђчђ губернский правлениягђ тапшырып, бар мљселман эшлђрен тикшерелмђс дигђч, Илаџи, њзећ сакла! Ирлђр бетте, хатынлар мђнзилендђ калды, шул эшлђрне белсђлђр дђ, хамушлардыр, ягъни сљкњт итђлђр дип, Духовный собраниядђге сиклатар Попов дигђн кемсђ министрга агяџландыргандыр. Дђхи мљселманлардан солдатларны кяфер иленђ йибђрергђ боерган иде. Бу эшлђрне, ягъни мђзкњр йортларны салдырыр љчен кљчећез йиткђн кадђре бирмђскђ тырышыћыз. Урысча укымак хђзер дђ бик зарурдыр. Кяфер делендђ алданмас љчен џђм аныћ љчен кђгазен укырга мохтаќ булып њзенђ кол булмас љчен. Мђгђр укыћыз њз йортларыћызда гына, чљнки хђзер дђ русча белгђн мљселманлар књптер. Ђмма мђзкњр ремесленный училище салдырмаска иќтиџад фарыздыр, чљнки аны салгач да, ишек тљбенђ бер чиркђњ салдырырлар, аћар часовня дип исем бирерлђр. Безнећ кђгаземезне губерналарга џђм мђдрђсђлђргђ вђ џђр сђњдђгђрлђргђ белдерећезлђр, хђтта ки белсенлђр. Мђзкњр нђрсђлђрне ясагач да, мђдрђсђлђрне биклђрлђр, ягъни биклђнер дигђн ђмере бар, бер генђсе дђ ялган тњгел, чљнки Кавказда џђм ђрмђн халкыныћ мђдрђсђлђре биклђнде 85 нче сђнђдђ. 90 нчы сђнђдђ ибне сђбилдђн кемсђнђдђн 30 нчы гыйнварда ошбунда мђзкњр хђтђрлђр ќљмлђсендиндер безнећ мондагы ахунларныћ бђгъзесе авылларында булган ђџле сиканыћ бђгъзесенђ сиррђн шикаять кылмышлар мђхкђмђлђрдђ љч тљрлесен саф эшлђрнећ улачагы зоџур иттелђр дип. Бере, мљселманларныћ никахлы зђњќђсе мђвет улмадыгы хиндђ асла фиркать улмаячагы. 2 нче: џичкем бер зђњќђдђн гайре никахланмаячагы, ул бер зђњќђсе хђят улдыгы мљддђттђ. 3 нче: џђркемгђ ике исем улачагы, бере мљселманча, бере кђферчђ. Ђл-гыязе биллаџи тђгалђ вђ гасманаллаџы тђгалђ ќђмигыль-мљэминин вђл-мљэминат вђл-мљслимин вђл-мљслимат, амин би- хљрмђти сђййидил-мљрсђлин. Вђ бђгъдђ белмеш уласызлар, кайчан Истанбулга китђргђ ђмер булган соћында Бакчасарай халкы китђргђ кузгала башладылар. Бакчасарайга губернаторлар килгђндђ сораган: «Ник китђсезлђр, дип, бик ачуланган, под суд ясармын», дигђн. Шуныћ соћында ђйткђнлђр: «Безлђрнећ китњемезнећ сђбђбе шулдыр: бездђн солдат аз алдыћыз, књп алдыћыз, разый булдык, моныћ соћында урмансыз калдырдыћыз, андын соћ килеп ќирлђремезне кистећез. Џђрберсен кыскач, њземезне тђрбия кылыр хђлемез юк, шул сђбђпле китђмез», дип ќавап биргђнлђр, башкасын ђйтмђгђнлђр.
1864 сђнђсендђн 1876 йа кадђр кыргызлар жанирал Кауфман вђ ђмсале […]XIV каршы сљварилеклђрне мђйданда исбат итмешлђрдер. Екатерина исђ бу хђллђре мљляхђза итмеш, фђкать сђясђте дахилия њйлђ иќаб идђрде. Шимде татарлар љчен кыргызлар бђйнендђ тњгел, дин тђгълиме итмђк љчен тиќарђт вђ башка бер сђнагать бђџанђсилђ дђхи карар итмђк катгыйђн мђмнњгъдыр. Мђга ма фиџ ихтилат вђ галяка кљллийђн мљнкатыйг уламаз. Екатерина императрицаны татарлар џђр заман йад идђрлђр. Бђлки, Екатеринага сђна ђйтмђк заманы шимде килмештер. Екатерина ђййамыннан соћра унтугызынчы гасыр нисфына кадђр эстђр императорлар тарафыннан, эстђр риќале хљкњмђт тарафыннан татарлар љчен џичбер гњна калђмђ алыначак вђ яхуд шикаять улыначак бер мљгамђлђ књрелмђмештер. Ђмма Ауропада исламият галђйџендђ, ягъни мљселманнар зарарында бер чук нђшрият гаразкярилђр дђвам идђрђк, сњэ ният илђ Кђляме кадим Корьђн тђрќемђ вђ табыг улынмыш. Вђ Кђляме кадимђ хосусый канкурданияXV — татбикат тђэлиф итмешлђр. Библия — Гаџде ќђдидлђре ђлсинђи исламийђйђ тђрќемђ идђрђк, бђйнђл-мљслимин мђќќанђн нђшер итмешлђр. Русиядђ бљйлђ бер ниййаты фасидђлђр ђсхабы бик чук књрелмештер. 1846 сђнђдђн игътибарђн Русиядђ дђхи миссионер Гурий (бик алдап эш кылучылар, мђсђлђн, хђзерге земский начальник исемендђ булганлар, тђгаен шушы адђмлђрдер) ќђмагалђре зоџур идеп мђслђклђренђ мотабикъ китаб тасниф итмешлђрсђ дђ, 1870 сђнђсенђ кадђр матбуг бер рисалђйђ тђсадеф улынмамыштыр яхуд надир улыр иде. Император Второй Александр ђййамындан игътибарђн бер тарафтан миссионерларныћ књбђюе, дигђр тарафтан сђясђте дахилиянећ славян тарафына кђсбе куђт итмђсе мљселманлар галђйџенђ бер чук тђфђњвеџата мђйдан ачмыштыр. 1871 сђнђсендђн 1886 сђнђсенђ кадђр Русиядђ исламият галђйџенђ нђшер улынан кенђгђлђр, китаблар илле дњрт китаб мђнзурым улмыштыр. Бђгъзелђрнећ ђсамилђрене зирдђ ирађ идеп, мљђллифлђрене дђхи бђян идийурым: «Керђшен татарлары статистикасы», Ефим Малов ђсђре, 1866 нчы елда матбуг.
«Керђшен татарлара мљселманларныћ нљфњзе»XVI, 1872 нче елда матбугдыр. «Мљхђммђди татарлар илђ мљбахђсђ ысулы» 1873 нчедђ матбуг. Виноградов ђсђре.
«Мљселманлара каршы гаџде ќђдид гадђме мљхђррђфиятене исбат», 1852 дђ тђэлиф, 1874 дђ табыг улынмыштыр, Александр Филимонов ђсђре.
«Коръђннећ хасыйле вђ рухы», 1854 дђ тђэлиф, 1875 дђ табыг улынмыш, Кутивский ђсђре.
«Мљселманлары нђсраниятђ ихраќ љчен Коръђннђн мљнасиб аять». 1844 дђ тђэлиф, 1875 дђ табыг улынмыш. Фортунатов ђсђре.
«Мљхђммђд галђйџис-сђламнећ нђсранияттђн мђэхњз ђфгале». Инглизчђдђн тђрќемђ.
«Ќиџад хакында мљселманларныћ тђгълиматы». «Хаќ вђ Мђккђйђ сђфђрнећ дин вђ сђясђтђ тђэсире». Бу рисалђдђ исламлары мљмкин дђрђќђдђ хаќдан мђнегъ итмђк љчен мљнасиб тђдабирнећ лљзњмене бђян итмеш. Вђ бу кеби мљфтђрияты шамил бер чук китаблар вђ рисалђлђр тђэлиф улынмыштыр вђ миссионер ќђмагалђре тарафыннан табыг иделђрђк, мљселманлар бђйнендђ нђшер улынмакдадыр. Вђ бђгъзесе табыг улындыса да, шимделек бер ихтилалы муќиб улмасын љчен мђхфи тотылмактадыр. Хакыйкатђн, бљек мосыйбђттер ки, кемсђ дђ мљдафђга булынмыйур, бер мљнасиб рђддия књрелмђмештер.

IV Гарђп телендђге дога тљшерелеп калдырылды (биредђ џђм алга таба И. Заџидуллин аћлатмалары).
V Е. Виноградов хезмђтенећ керешендђ болай дип фаразлый: «Предлагаемый нами метод миссионерской полемики, как с первого раза заметить можно, направлен преимущественно против мухаммеданских мулл и вообще против более или менее ученых и образованных мухаммедан, как людей сознательно и убежденных в истине и божественности своей веры. Причина в том следующая. Муллы и вообще люди ученые в мухаммеданстве пользуются величайшим уважением и почтением: как к людям ученым, знающим веру лучше и более, нежели другие, к ним питают все полную доверенность. По одному этому миссионер обращение должен начать с мулл и вообще образованных мусульман, пользующихся между татарами особенным уважением и почтением. Сила примера и вообще оказывает невиданное действие она может и должна оказать в мухаммеданстве. Неученый, увидев своего муллу, обратившимся к христианству, будет рассуждать так: «если уже мулла, человек ученый, лучше других знающий веру, оставил мухаммеданство, и принял веру новую — христианскую, то наверно, новая, христианская вера лучше и есть святая». По обращении к христианству муллы можно уже надеяться на обращение весьма многих мухаммедан его прихода» (см.: Виноградов Е. Метод миссионерской полемики против татар мухаммедан // Миссионерский противомусульманский сборник. Труды студентов миссионерского противомусульманского отделения при Императорской Казанской духовной академии. – Казань, 1873. – Вып. I. – Ч. 2. – С. 7).
VI Гарђп телендђге дога тљшерелеп калдырылды.
VII Сату-алу књлђме, катнашкан сђњдђгђрлђр џђм халык саны буенча Бљтенрђсђй ярминкђсе исемен йљрткђн Тњбђн Новгород шђџђре янындагы ярминкђ халык телендђ Мђкђрќђ ярминкђсе исеме белђн аталган. Мђкђрќђ монастыре янындагы бу ярминкђ 1816 елгы янгыннан соћ Тњбђн Новгород янына, Ока елгасы белђн Идел кушылган урынга књчерелђ. XIX йљзнећ икенче яртысында биредђ ел саен берничђ йљз татар сђњдђгђре џђм приказчигы сђњдђ итђ. Ярминкђ 15 июльдђ ачылып, бер ай дђвам иткђн.
VIII Биредђ сњз 1889 яки 1890 елгы сђњдђ сезоны турында бара.
IX Патшаныћ 1884 ел 2 гыйнвар указы да бутап язылганга охшый. Биредђ императорныћ 1882 ел 5 февраль указы нигезендђ инспекторларга мђктђп-мђдрђсђлђрдђ контроль урнаштыру, тикшерњлђр њткђрњ турындагы указ књздђ тотылмый микђн. 1883 елда Казанда бу указны тормышка ашырырга омтылу кљчле каршылыкка очрый.
X Документта шулай.
XI Документта шулай.
XII Циркулярларны булса кирђк.
XIII 1885 елда Казан губернасында округ православие дине миссионерлары штатлары булдырыла, бу урыннарга татарча яки башка жирле халык телен яхшы белњче приход поплары билгелђнђ, 1900 елда епархиядђ исламга џђм мђќњсилеккђ каршы миссионер штаты булдырыла.
XIV Ике сњз аћлашылмый.
XV Конкорданс булса кирђк.
XVI Документта: нљфњсе.

 

Русиядђ исламият галђйџенђ мљдахђлђи рђсмия

Ђњвђлђн, мђдарисе исламиянећ «Министерство народный просвещения» — мђгариф нђзарђтенђ идхал улынмасы. Бу мђсьђлђ џђр никадђр мљхтђлифен фиџ исђ дђ, Сенат мђќлесендђ мљзакђрђ улынып, фима бђгъдђ гомумђн мђдрђсђлђре Мђгариф нђзарђтендђ булындырмак њзрђ карар вирелеп, 1864 сђнђи миладиясендђ высочайший повеления — Фђрманы императори садир улдыгы шљбџђсездер. Фђкать сђяси мђэмњрлђр ул заманда бу кеби ђхвале мђукыйгы иќрайђ куймак љчен мљнасиб књрмђмешлђр. Чљнки ул заманда нљфњзлеXVII гљлђмалар мђњќњд иде, ихтият итмешлђр. Мђга заликђ мљселманлар аз булынан вилайђтлђрдђ мљлайђмђт њзрђ мљдахђлђйђ тђшђббес улынмыш. Ибтидађн Вятка вилаятендђ «очередной съезд» мђќлесендђ улан мљслимин русча тђгълименећ лљзњмен бђян идеп, «земство» кешелђреннђн ђгъзаларындан Мирсђед Ягъкуб углы Юнусов мђќлесђ гарыз идђр. Мђќлес дђхи кабул идђрсђ дђ, губернский ахунд Ибраџимов мљхалђфђт идђрђк, бу тђдабире фасидђйђ мокабил башка бер чара булумаз, «шђригатемез мљсагадђ итмийур», диер. Бђгъдђџе мђсьђлђне рђсмиятђн тђхвил идђрлђр. Вятка земский мђќлесе 1868 сђнђсе 5 нче мартта 1541 номерлы рђсми ђњрак илђ Духовный собрания мђхкђмђсенђ мљрђќђгать идеп, бер такым риќаларда булыныр. Собрания исђ муафђкать књстђрђрђк, ќаваб язар вђ ахунд Ибраџимовтан объяснения эстђр. 24 апрельдђ Вятка валисе тарафыннан дђхи бер кђгазь килер, мљфтинећ исламларга нђсыйхђтене риќа идђр. 1 нче июль мљфти рђдде ќђмил илђ валийђ ќаваб язар. 7 нче август 68 нче елда Оренбург жанирал-губернаторыннан Духовный собранияйђ тђџдиданђ бер кђгазь килер. Шул ќыл 2 нче сентябрьдђ жанирал-губернатора мокабил мђдрђсђлђр Собрание нђзарђтендђ улмаеп, Мђгариф нђзарђтендђ улачагыны бђян итмеш. 12 нче сентябрьдђ жаниралы мљшарын илђйџђ тђкрар тђџдиданђ вђ амиранђ бер кђгазь язмыш. Боћа мокабил Собраниедђ 20 нче сентябрендђ журнал илђ бер карар њзрђ, 30 нчы октябрьдђ жаниралы мљшарын илђйџ ќаваб язмышлар. Ђмма ни гњна ќаваб вирелмеш вђ ни љчен бу кђгазь карар бђгъдендђ Собраниядђ бер ай язылмадан калмыш, намђгълњмдер. Вђ бђгъдђ вилайђт мђхкђмђлђре илђ Собрания бђйнендђ бер чук тђгатые ђфкяр ђњракы тђдавел итмеш. Муллалар вђ ђџле бђйнендђ дђхи кыйль-каль чук улып, кем русча тђгълим лљзњмене, фђваидене тђгъдад итмеш, вђ кем мђзаррђтене санамыш, лђкин асыл тљпне, нигезне уйласаћ, русча укыганда, дине Мљхђммђди-саллђллаџы галђйџи вђ сђллђм! — бљтенлђй бетђчђк џђм боларныћ бик зур максудлары да шулдыр. Кђза сђнђ 1868 7 нче декабрьдђ Сарапул љязе училище мђќлес мљфти намына махсус кђгазендђ 1864 нче сђнђдђ 14 нче июльдђ садир улмыш ђмре императори муќибенчђ, татарларны обрусить итмђк, ягъни руслаштырмак љчен гайрђт итмђк сезгђ лязимдер, саниян, голямайђ «образовательный ценз» тђклиф улынмыш. Бу исђ џичбер заман тђќвиз улынамаз, чљнки имам намаз љчен, моктђдибенђ намаз љчен рус лисаныныћ лљзњме џичбер гњна тђэвил улынамаз. Бу эшлђрнећ лљзњменђ биш-алты сђнђлђр булды. Имамларныћ гарђби вђ фарсы вђ голњме динияне кђма йђнбђгый белђнлђре аз калды, хђтта бђгъзелђре кљчкђ язу таныйлар. Мђга заликђ алты-йиде сђнђ зарфында бу хђлђ кђлделђр. Дђвам идђрсђ, кем белер, утыз сђнђ соћра ни улырлар. Фикер идђлем, бер имамда ђџалийђ нљфњз кичерњр, Имам да бу хђлђ килерсђ, ђџали ни улыр. Дине мљбине кем тђгълим идђр? Хакыйкатђн, шаяны тђђссеф дђгелме? Янђ мљфти хђзрђтлђренђ игълан итмеш 1870 сђнђсе 18 нче сентябрьдђ 66 нчы номерлы ђмере яћа мђктђб-мђдрђсђ кљшадыныћ мђшрутыяте вђ сђнђи мђзкњрђ 26 нчы март муафикъ низам вђ канун улмайан мђдрђсђлђре лђгу итмђк Мђгариф нђзарђте ихтыярындадыр, кем ни дия белер. Хљкњмђт тарафыннан бу кеби тђкялиф ђснасында бђгъзе вилайђт вђ нахия мђэмњрлђре тарафыннан бер чук тђгаддийат вђ тђќавезат дђхи мђйдана килде, вђхшийанђ мљгамђлђ улынды. Казанда Мђћгђр вакыйгасы анчак йам йамлардан садир ула белерXVIII. Бер вакыйга кебидер, 1884 тарихында Самарада Сљлђй вакыйгасыXIX, 1893 дђ Чистай вакыйгаларыXX галђмђ тђэсир идђр. Бу вакыйгалар бу эшлђрнећ ђзрђк кичегњенђ сђбђп булды.
Бу вакыйгалар булмаганда, шул вакытта тђклиф була иде. Поляклар ялгыз русча укымак илђ ни хђлђ килделђр. Бњгенге кљндђ гомум Лђџестанда гыйбадђттђн катгы назар илђ, гадђте исламиядђн дђхи бер шђйлђре калмамыш. Татарлар да бонлары џђр заман књрийурлар, ђмма џич гыйбрђт алмаслар. «Вђ ля тђфђрраку» нассы шђрифене дђрхатыйр идеп, џаман сђгый вђ гайрђт итмђле. «Вђ ля тђфђрраку» нассы ќђлилене џђр кеше фарзы гайн дия игътикад итмђле. Тђвариха бакылырса, џђр миллђтнећ инкыйразына, џђр дђњлђтнећ инџидаменђ беренче сђбђб тђфђррыкдыр, икенче сђбђб тђфђррыкдыр, љченче сђбђб тђфђррыкдыр. Русия татарларыныћ инкыйразына сђбђбе йђк-дигђрилђ бђйнлђрендђ ля йђнкатыйг дђвам идђн гадавђттер, голђма бђйнендђ хосумђттер. Голђмамыз бер-берлђренђ гадавђт вђ ђмразы шђхсиялђрендђн ваз кичмђк вђ бђйнђл-гавам дђхи хђйсиятьлђрене химая идђрђк, фисык вђ фђсад вђ ђхлакы зђмимђдђн тђќђннеб идеп, истикамђт њзрђ мђхђллђ ђџалисенђ дљнья вђ ахирђтлђр љчен нафигъ мохтђсар мђњгазђлђр тђлкыйн идђр. [...] Инде бакалым-књрђлем, ђгђр дђ мђдрђсђлђремез ысуле ќђдидђ илђ укытылып, битђдриќ русча укытыла башласа, безлђр дђ шул мђзкњр поляклар кеби булуымызда џич шик вђ шљбџђ улмаячакдыр. Бу ђйтелгђн эшлђр булганда да бик озаклык илђ улыр иде. Мљселманларымыз бер иттифакда булып, русларга ќул ачып бирмђсђк, ђгђр дђ мљселманлар иттифаксыз булып, бђгъземез русларга иганђ кылып, мљселман кардђшлђремезне кљчлђп, куркытып, руска ќул ачып бирсђк, бу эшлђр бњген була башлый џђм моныћ гљнаџысы шул ќул књргђзгђн мљселманларга булыр, кљлле лђгънђт, Алла њзе сакласын. Бу эшлђрне, зинџар, пулысыћда, булган яхшы имамларга, яхшы кешелђргђ, зинџар, укытып аћлата књр. Зинџар, саклан, надан мужикларга књрсђтмђ, фетнђ чыгарырлар. Йа, Рабби, њзећ сакла, ђмма муллаларга књрсђтеп, алар књргђч, књчереп алмак фарыздыр. […]XXI

ТР МА, 1 ф., 6 тасв., 45 эш, 11-25 кгз.

XVII Документта: нљфњсле.
XVIII Казан губернасында 1878 елныћ октябрендђ таратылган авыл ќђмгыятьлђренђ йљклђњ яћа повинностьлар турындагы инструкциянећ русларга атап язылган урыннарын (чиркђњлђрне тљзђтеп тору, училищеларда дин сабагы православие дин ђџеллђре тарафыннан укытылу џ. б.) мљселманнарга кагылмый дип књрсђтергђ оныту књп авыл ќђмђгатьлђренећ хакимият органнары белђн араны љзњгђ, каршылык књрсђтњгђ китерђ. Шундый вакыйгаларныћ берсе Казан љязе Олы Мђћгђр авылында була.
XIX 1884 елны Самара губерна земствосы «Правила о порядке применения в Самарской губернии меры убивания зачумленного и подозреваемого в зачумлении скота, изданные к обязательному исполнению в Самарской губернии, согласно 6 ст. Закона 3 июня 1879 г.» исемле инстукция кабул итђ. «Кагыйдђлђрдђ» билгелђнгђн чаралар авыл ќђмгыятьлђре хисабына тормышка ашырыла. Шуныћ љчен џђр хуќалыктагы мал-туар бђясенећ 1,5 % хисабыннан махсус салым кертелђ. Инструкция рус крестьяннарын исђпкђ алып тљзелгђн була. Ђйтик, анда священниклар турында язылган. Ђ мљселман авылларындагы дин ђџеллђре хакында бер сњз дђ ђйтелми. Документларны тутыру њрнђклђрендђ шулай ук рус авыллары џђм рус кешелђре исемнђре мисалга китерелђ. Кайбер мљселманнар кергђн участокларга поплар њлђт авыруына каршы комиссия вђкиллђре итеп билгелђнђ џ. б. Ђ њлђт авыруына каршы кљрђшњ турындагы татарчага тђрќемђ ителгђн китапчыктан халык малларны њтергђндђ аларны мљселманча суеп тњгел, ђ арт маћгаена укол кадап њтерелњен белеп, бу саклану чарасын татарлар џђм башкортлар мал сую буенча урыс халкы йоласы белђн янђшђ куеп, шиккђ кала. Нђтиќђдђ мљселман авылларында хакимияткђ буйсынмау очраклары књзђтелђ. 1885 елныћ 14 апрелендђ Самара губернасы Бљгелмђ љязе Бигеш авылыннан бер мећ чамасы кеше, май аенда Бакай авылы халкы мал-туар арасында таралган њлђт авыруына каршы инкяр итеп, полициягђ каршылык књрсђтђ. 18 майда шул ук љязнећ Сљлђй авылында 600 татар мал-туарны мђќбњри страховать итњгђ каршы чыга, яћалыкны аћлатырга килгђн губернаторга џђм полиция вђкиллђренђ џљќњм итђ. Декабрь аенда Бљгелмђ, Богырыслан, Бузулук џђм Николаев љязлђрендђге татарлар џђм башкортлар эпизоотия очракларында мал-туарны њтерњгђ каршы чыгалар.
XX 1893 елда Чистай шђџђрендђ љлкђн яшьтђге ахун Абдулваџаповныћ рус телен шђкертлђр арасында укытуга каршылыгы нђтиќђсендђ биредђге рус классы укытучысы белђн конфликт дин ђџелен Себергђ сљрњ карарын чыгаруга китерђ. Сљргеннђн ахунны њлеп китње генђ коткара.
XXI Документныћ љченче љлеше тљшерелеп калдырылды.

СЊЗЛЕК:
Агяџ — белеп торучы.
Асла — беркайчан да, џич.
Ђййам — кљннђр.
Ђл-гавам — халык.
Ђлсинђ — теллђр.
Ђмраз — авырулар.
Ђсами — исемнђр.
Ђсна — вакыт.
Ђсхаб — иярњчелђр, тарафдарлар.
Ђњрак —рђсми кђгазь, хат.
Ђфкяр — фикерлђр.
Ђџле сика — авторитетлы кешелђр.
Батыйл — бозык.
Бђгъзе — кайбер.
Бђйн — ара.
Бђйнендђ — арасында.
Бђн — мин.
Бђџанђсилђ — сылтавы белђн.
Бер такым — берничђ.
Битђдриќ — акрынлап.
Вђ ля тђфђрраку — бњленмђгез.
Гавам — халык.
Гадавђт — дошманлык.
Гадђд — сан.
Гадђме мљхђррђфият — бозылмаган, њзгђртелмђгђн.
Галяка — мљнђсђбђт, элемтђ.
Гараз кяри — начар ният белђн эшлђњ.
Гарыз — аћлату.
Гаџде ќђдид — яћа васыять.
Гаџед— заман, дђвер.
Гњна — тљрле.
Дђрвакыйг — чынлап та.
Дђрхатыйр итњ — искђ тљшерњ.
Дине мљбин — хак дин (ислам дине).
Заигъ — ђрђм.
Зарф — вакыт.
Заџир — ачык.
Зђмим — начар.
Зђњќђ — хатын.
Зирдђ — аста.
Зоџур — беленњ.
Ибне сђбил — юлчы.
Ибтидађн — башта.
Игълам — белдерњ, аћлату.
Игътибарђн — башлап.
Игътикад — ышану.
Идхал — кертњ.
Иќаб — ућай.
Иќтиџад — тырышу.
Илђн — белђн.
Илтизам — мђќбњр итњ.
Инџидам — ќимерелњ.
Истикамђт — намуслылык.
Ихтилат — аралашу.
Ихтилял — баш књтђрњ.
Ихтият — саклык.
Йђк-дичђрилђ — бер-берсе арасында.
Касыд — ният, максат.
Катгыйђн — тђмам, катгый рђвештђ.
Кђза — шул ук.
Кђма йђнбђгый — ничек кирђк, шулай.
Кљллийђн — тулысынча, бљтенлђй.
Кљшад — ачылу.
Кыйль-каль — тљрлечђ сљйлђњлђр.
Лђгу — бетерњ.
Лђкаб — исем, кушамат.
Лисан — тел.
Ля йђнкатыйг — туктаусыз.
Матбуг — басылып чыккан.
Мђвет — њлем.
Мђга заликђ — шуныћ белђн бергђ.
Мђдарис — мђдрђсђ.
Мђќќанђн — тњлђњсез.
Мђзаррђт — зарар.
Мђзкњр — югарыда ђйтелгђн.
Мђмнњгъ — тыелган.
Мђнзил — урын.
Мђнзур — књрелгђн.
Мђнегъ — киртђ.
Мђслђк — дљньяга караш.
Мђукыйгы иќрайђ кую — тормышка ашыру.
Мђњќњд — бар.
Мђхкђмђ — суд.
Мђхфи — яшерен.
Мђшрутыят — шартлылык.
Мђэмњр — чиновник.
Мокабил — каршы.
Моктђдиб — иярњче.
Мосыйбђт — кайгы.
Мотабикъ — туры килгђн.
Мохтђсар — кыска.
Мљђллиф — язучы.
Мљдафђга — каршылык књрсђтњ.
Мљдахђлђ — тыкшыну, кысылу.
Мљддђт — вакыт.
Мљзакђрђ — фикер алышу.
Мљкаддђм — ђњвђл, алда.
Мљлайђмђт — йомшак.
Мљляхђза — фикер йљртњ.
Мљнасиб — яраклы.
Мљнкатыйг — киселгђн.
Мљсагадђ — ярдђм итњ.
Мљсђллђм — инкяр ителми торган, канђгать.
Мљфтђрият — яла ягулар.
Мљхалђфђт — каршы килњ.
Мљхтђлифен фиџ — каршылыклы.
Мљшарын илђйџ — югарыда књрсђтелгђн.
Муќиб — барлыкка китерњче.
Надир — сирђк.
Наиб — урынбасар.
Нам — исем.
Нассы шђриф, нассы ќђлил — дђлил буларак китерелгђн Коръђн аяте.
Нафигъ — файдалы.
Нђсрани — христиан.
Нђшер — тарату.
Ниййаты фасидђ — бозык ниятлђр.
Нисыф — ярты.
Нишан — билге.
Носрђт — ярдђм.
Нљфњз — абруй, йогынты.
Пулыс — волость.
Рђдд — кире кагу.
Рђддия — берђр фикерне кире кагуга багышланган язма хезмђт.
Риќа — њтенњ.
Риќале хљкњмђт — хљкњмђт ђгъзалары.
Садир — чыккан.
Саниян — икенчедђн.
Сђгый — тырышлык.
Сђна — мактау сњзлђре.
Сиклатар — секретарь.
Сиррђн — яшерен рђвештђ.
Сљварилек — егетлек.
Сљкњт — дђшми тору.
Сњэ — явыз.
Тасниф — китап язу.
Татбикат — туры китереп.
Тђварих — тарихи язмалар.
Тђгаенлђнгђн — билгелђнгђн.
Тђгатый — кара-каршы бирешњ.
Тђгаддийат — дошмани гамђллђр.
Тђгъдад — санау.
Тђдабир — чаралар.
Тђдавел — ђйлђнеш.
Тђдбир — тиешле чара.
Тђќавезат — чиктђн чыгу.
Тђќђннеб — качу, китњ.
Тђќвиз — хуплау.
Тђклиф — ђмер, боеру.
Тђкялиф — боерулар.
Тђлкыйн — аћлату.
Тђнбиџ — кисђтњ, искђртњ.
Тђсадеф — очрашу.
Тђфђррык — аерылу.
Тђхвил — књчерњ.
Тђхкыйк — дљрес.
Тђхте тђсаррыфына — кулы астына.
Тђџдиданђ — куркыта торган.
Тђшђббес — књрешњ, тотыну.
Тђэвил — аћлату.
Тђђссеф — кызганыч.
Тђфђњвеџат — имеш-мимешлђр.
Тиќарђт — сату.
Фарзы гайн — шђригать буенча џичшиксез башкарылырга тиешле гамђллђр.
Фасидђ — бозык.
Фђваид — файдалар.
Фђсад — бозыклык.
Фима бђгъдђ — шуннан соћ.
Фиркать — аерылышу.
Фисык — начар юлга керњ.
Хамуш — дђшмђњче.
Хасс — югары катлау.
Хђйсиять — дђрђќђ, тоткан урын.
Хђраќат — чыгымнар.
Химая — саклау, яклау.
Хин — вакыт.
Хосумђт — дошманлык.
Џибђ — бњлђк.
Шамил — эченђ алган.
Шаян — тиешле.
Шђй — ђйбер.
Шимде — хђзер.

Документны басмага
тарих фђннђре кандидаты
Лилия Байбулатова
ђзерлђде