2003 3/4

Тђбђрле авылыныћ 450 еллык бђйрђме

Татарстанныћ Ђгерќе тљбђгендђ урнашкан Тђбђрле исемле татар авылыныћ нигезлђнњенђ быел 450 ел тулды. Бу авылныћ кызыклы тарихы халык телендђ буыннан-буынга сљйлђнеп, риваятьлђрдђ сакланып килгђн. Казан, Мђскђњ џђм Киров шђџђрлђрендђге архивлардагы чыганакларны махсус љйрђнњ дђ авылныћ њткђн юлын тулырак књзалларга ярдђм итте.

Татар халкыныћ 1552 елгы милли фаќигасеннђн соћ Казан тарафыннан књчеп килгђн бер тљркем башбирмђс татарлар бу яклардагы башка авыллар белђн бергђ Тђбђрлене дђ нигезлђгђннђр. Авыл башта хђзерге урыныннан љч чакрым чамасы кљнчыгыштарак, Чаж елгасы буенда урнашкан булган џђм ул чагында атамасы Кишкилде исемендђ йљртелгђн.

Авылныћ сирђк очрый торган ђњвђлдђге атамасы ућаеннан чыганакларны махсус тикшерњ нђтиќђсендђ тњбђндђгелђр ачыкланды. Тарихчы Е. И. Чернышев «Казан ханлыгы авыллары» исемлегендђ Ќљри юлында, Њшнђ елгасы буенда Кишкилде исемле авыл булганлыгын язган1. Казан яулап алынганнан соћ, анда руслар яшђсђ дђ, элеккеге Кишкилде исеме сакланып килгђн. XVII гасыр уртасында ул авылныћ ќирлђре рус џђм керђшен ќирбилђњчелђре карамагында булган2. Бу авылныћ Казан ханлыгы чорында ук булганлыгы џђм исеменећ тљрки-татар атамасы булуы — анда ић элек татарлар яшђгђнлегенђ шик калдырмый. Казан ханлыгы яулап алынганнан соћ Казан каласына 30-40 чакрым якынлыктагы авыллардан татарлар куып чыгарылганлыгын исђпкђ алганда, бу авылныћ да њз халкы читкђ куылып, атамасы гына калган дияргђ нигез бар. Моћа охшаш вакыйгалар тарихчылар тарафыннан язылган3. XIX гасырда Лаеш љязенђ кергђн бу авыл Кишкилдеево дип, шул ук вакытта Елан исемле инешкђ нисбђт ителеп Змеево дип тђ аталган4. Хђзер Питрђч районына керђ торган бу авыл Змеево исеме белђн билгеле. Ул Питрђчтђн 15 чакрым тљньякта урнашкан, 1997 елда анда 18 кеше (руслар џђм татарлар) яшђгђн5.

Чыганакларда Питрђч џђм Ђгерќе якларындагы ђлеге ике очрактан башка Кишкилде исемле торак пунктлар булганлыгы хакында мђгълњмат табылмады. Тарихи чыганакларда мондый исемдђге ике атаманыћ булуы — гадђти очраклылыктан гына тњгел, ђ алар арасында турыдан-туры бђйлђнешкђ ишарђ итње дђ мљмкин. Шушы ике Кишкилденећ бер-берсенђ бђйлђнешлђре бар дип раслау читен булса да, андый хђлнећ дђ ихтималлыгын кире кагып булмый. Чљнки риваятьлђрдђ дђ авылны Казан ягы кешелђре нигезлђве сљйлђнђ. Љстђвенђ, нинди дђ булса бер авыл кешелђренећ икенче урынга књчеп тљплђнгђч тђ, элекке авылларыныћ исемнђрен яћасына атама итеп бирњлђре тарихта мђгълњм. Татар тарихчысы Г. Ђхмђрев Казан ханлыгы яулап алынганнан сон Казан тарафыннан Урал буйларына џђм башкорт далаларына књчеп киткђн татар авылларында шундый хђлнећ књзђтелњен язган6. Ягъни, Казан ягындагы авыл атамаларыныћ кљнчыгыш тарафтагы татар авылларында да кабатлануыныћ утызлап очрагын мисал итеп китергђн.

Икенче ќиргђ књчеп яћа авыл корганда элекке авылныћ исемен куюныћ мисаллары, гомумђн, еш очрый. Аларга фђкать «Иске» џђм «Яћа» дигђн сњзлђр генђ кушылган. Мђсђлђн, Ђгерќе ягындагы кайбер мисаллар. Мондагы Иске Кызылъяр авылы кешелђре Яћа Кызылъярны, Ђгерќелелђр 1732 елда (хђзер Азнакай районына керђ торган) Ђгерќе авылын, Иске Аккуќалылар 1864 елда Яћа Аккуќа авылын, Иске Бђзђкђлелђр (Менделеев районында) 1884 елда Яћа Бђзђкђне, Югары Саклаулылар (хђзер Сарман районында) 1905 елда Саклау авылын, Иске Слђклелђр Яћа Слђкне нигезлђгђннђр џ. б. Болар да авыл атамасыныћ њзгђрмичђ књчњ традициясе турында алдарак ђйтелгђн фикерне дђлиллилђр. Шуныћ кебек њк, Казан янында булган Кишкилде авылы белђн Ђгерќе ягындагы Кишкилде арасында уртаклык булу ихтималы бик зур.

Авыл башта урнашкан елганыћ Чаж дигђн исеме шул елганыћ яр буйларында куе булып тоташ њскђн џђм хђзер дђ мул њсђ торган «чаш њлђне», ягъни кыяк печђнгђ бђйле. Татар телендђге «чаштырдау» сњзе дђ шул ук сњз белђн бер тамырдан.

Авылныћ элекке урыны XIX гасыр ахырына кадђр халык телендђ «Иске авыл» дип йљртелгђн. Элек, 1553-1670 нче елларда гамђлдђ булган ић ђњвђлге зиратныћ урыны хђзергђчђ билгеле, халык телендђ «изге зират» дип йљртелђ.

Авыл олы юл — Казаннан Пермьгђ бара торган тракт буенда урнашканлыктан, анда яшђгђн халыкныћ тормышы тынгысыз булган. Шул сђбђптђн џђм, ихтимал, 1678 елда ясаклы крестьяннарны теркђњ (перепись) њткђрњ вакыйгасы да авылныћ яћа урынга књченњенђ этђргеч булгандыр. 1670 нче елларда авыл халкы хђзерге урынга, Тђбђрле исеме белђн аталган елга буендагы калын урман эченђ књчеп урнашкан. Халык хђтерендђ сакланган риваятьтђ дђ авыл яћа урынга 1680 нче елларда књчкђн дип сљйлђнђ. 1678 елгы халык исђбен алу вакытында бу авыл бушап калган авыллар рђтендђ, «пустошь» буларак теркђлгђн7.

Авылныћ элекке Кишкилде атамасы тљрки-татар кеше исеменнђн чыккан булса кирђк, тора-бара аныћ беренче авазы тљшеп калып Ишкилде рђвешен алган. Анысы да, њзгђреш кичереп, халык хђтерендђ хђзерге вакытка Љчкилде буларак сакланган. Тђбђрле исеменећ мђгънђсе турында тел галимнђре арасында фикерлђр тљрлечђ. Ђ безнећ тикшеренњлђр нђтиќђсендђ тњбђндђге караш ныгыды. Тђбђрле — башлангыч чорда елга исеме булганлыгы билгеле. Елганыћ болай дип аталуыныћ да тарихи аћлатмасы бар. Авыл Олы юл буендагы ђњвђлге урынында чагында кљчлђп чукындыру, переписьлђр џ. б. тљрле афђтлђр вакытында куе урман эчендђге елга буенда, юлдан читтљрђк махсус яшеренеп тору урыны булган. Ђ халыкныћ тљп яшђњ урыныннан читкђ књчеп, вакытлыча тљн кунып торган урыны халык телендђ «тђбер» дип йљртелгђн. Татар теленећ Минзђлђ сљйлђшендђ (Ђгерќе тљбђге дђ шул сљйлђшкђ керђ) бу сњз шул ук мђгънђсендђ сакланган8.

Тђбђрле авылы яћа, ягъни хђзерге урынында чагындагы иске зираты 1670 еллардан XIX гасыр башына хђтле гамђлдђ булган. Ул зират соћрак авылныћ эчендђ калып, совет чорында аныћ урынында тљрле биналар тљзелгђн. Иске зиратта хђзерге вакытта бер кабер урыны билгеле. Ул — 1718 елда туган џђм шушы авылда яшђп, 1780 нче елларда вафат булган Уразман Хљсђен улыныћ кабере9. Авылныћ хђзер гамђлдђге зиратына исђ XIX гасыр башында ќирли башлаганнар. Анда сакланган ић иске кабер ташы 1840 елга карый.

Тђбђрле авылыныћ њткђненђ кагылышлы кайбер фактик мђгълњматларга мљрђќђгать итсђк, алар тњбђндђгечђ. 1710 елда авылда 9 хуќалык булганлыгы мђгълњм10. Тђбђрле авылы аша 1773 елда Петербург Фђннђр академиясе ђгъзасы, сђяхђтче П.С. Паллас њткђн". Ђ 1774 елныћ ќђендђ баш књтђргђн крестьяннарныћ тљп гаскђре белђн Е. Пугачев Алабугага узганда авыл халкы калын урман арасындагы чокырлы ќирдђ качып калган, бер љлеше фетнђчелђргђ ияргђн. Халык яшеренгђн урын хђзергђчђ «Качкын тљбђк» дип яки икенче тљрле «Пугач чокыры» дип йљртелђ. 1834 елда Тђбђрледђ 228 кеше, ђ 1917 елда 889 кеше яшђгђн12. Тђбђрле авылында халык ић књп яшђгђн вакыт 1920 елга туры килђ, ул чагында анда 1020 кеше яшђгђн13. Соћгы, 2002 елгы халык исђбен алу мђгълњматлары буенча Тђбђрле авылындагы 114 хуќалыкта 307 кеше гомер кичерђ.

1917 елга хђтле Тђбђрле авылында ике мђчет14, ике мђктђп џђм бер мђдрђсђ эшлђп килгђн15, 1907 елда китапханђ ачылган16. 1913-1915 елларда тљзелгђн Икенче мђхђллђ мђчетенећ бинасы хђзерге вакытта да исђн.

Шунысы да кызыклы, Тђбђрле џђм књршетирђ авыллардагы халыкныћ сљйлђм телендђ архаик њзенчђлеклђр шактый сакланган. Бу мђсьђлђ тел галимнђре тарафыннан тђфсыйльлђп љйрђнњне кљтђ.

Тђбђрле халкыныћ электђн килгђн тљп кђсебе игенчелек булган. Аннан тыш сумала кайнату, тула басу, чикмђн тегњ, сњстђн ќеп эрлђњ, чыпта сугу џ. б. белђн дђ шљгыльлђнгђннђр. XIX гасырныћ икенче яртысында Бонд ю г химия заводына чимал ђзерлђ\ љчен авыл янында тљзелгђн и таш заводында да эшлђгђннђр. Авылныћ кайбер ир-атлары XIX гасыр ахырыннан Ижевск, Воткинск, Сарапул заводларына китеп эшли башлаганнар.

Авылныћ њз сђњдђгђрлђре дђ булган. XIX гасыр башында Тђбђрледђ эре сђњдђгђр Габдессђлам Габделгазый улы (1788-1840) яшђгђнлеге билгеле. Аныћ каберенђ куелган мђџабђт таш хђзер дђ исђн. 1897 елгы халык исђбен теркђњ документларында Тђбђрленећ дњрт кешесе сђњдђ белђн шљгыльлђнгђнлеге язылган. Шулардай Даут Йосыпов (1852-?) «кызыл мал», ягъни мануфактура товарлары (тукымалар) белђн сату иткђн17. Даут байныћ ике катлы йорты хђзергђчђ сакланган. Чђй џђм шикђр белђн сђњдђ итњчелђр ике кеше: Ђхмђтгђрђй Ихсанов (1849-?) џђм Зариф Ђхмђдиев (1862-?) булганнар18. Хђйрулла Зђйнуллинныћ (1860-1929) вак товар белђн сату итње теркђлгђн19. XX г. башында Тђбђрле бае, эре ќирбилђњче Латыйп Вахитов (1856-1919) икмђк сђњдђсе белђн шљгыльлђнеп, якын-тирђдђ зур байлыкка џђм шљџрђткђ ирешкђн. Маннанов Бђли икмђк џђм књнтире белђн сђњдђ иткђн.

Бу авылныћ бер њк нђселдђн булган берничђ кешесе аеруча сирђк џљнђрлђргђия булганнар. XIX гасырда яшђгђн Зђйнел-бђшђр Габделхаликъ улы (1843-190?) сђгать ясаучы оста буларак танылган. Аныћ њз капкасыныћ башына суга торган зур сђгать ясап куйганлыгын, кырда эшлђњчелђрнећ шул сђгатьнећ суккан тавышыннан вакытныћ књпме икђнен белеп торганлыкларын љлкђн буын кешелђр хђзер дђ сљйлилђр. Зур сђгатьнећ тирђсендђ башка вак сђгатьлђр дђ булган дилђр.

Сђгатьче Бђшђрнећ уллары сирђк џљнђр — кљмешчелекне њзлђштергђннђр џђм бу архив документлары белђн дђ раслана. 1897 елгы халык исђбен алганда Бђшђр њзе сђгать ясаучы оста («часовых дел мастер») дип, ђ ике улы: Шђйхетдин (1869-?) џђм Ђхмђтќан (1877-1911) — кљмешче осталар («серебряных дел мастер») дип язылганнар20. Тђбђрле кљмешчелђре ясаган бизђнгечлђрнећ хђзергђчђ сакланганнары да бар. Мђсђлђн, Шђйхетдиннећ њз кызы Мићлемаџруйга (1897-1928) ясап биргђн бер зур (кљянтђле) џђм бер пар кечкенђ кљмеш чулпылары безнећ гаилђдђ сакланган. Мићлемаџруй — безнећ ђбие без, ягъни ђнием Рђшидђнећ (1921-2002) ђнисе. Зђйнелбђшђрнећ бертуган агасы Габденнђфыйкныћ улы Гайнулла (1865-1925) да перепись документында кљмешче дип теркђлгђн21.

Зур юл буенда урнашу сђбђпле, 1918-1919 елларда авылда љч мђртђбђ хакимият алышынган, Тђбђрле ватандашлар сугышы чорында љч мђртђбђ зур янгыннарга дучар булган. 1919 елда аклар гаскђренећ вакытлы штабы Тђбђрледђге Латыйп бай йортында урнашкан џђм шул ук елныћ язында Сарсак-Омга волосте идарђсенећ 5 ђгъзасын (шул исђптђн шагыйрь Даут Гобђйдине (1873-1919) дђ) колчакчылар шушы авылда ќђзалап њтергђннђр. Авылныћ йљздђн артык ирегете ватандашлар сугышында катнашкан22.

1930 нчы елларда Тђбђрле авылыныћ дистђдђн артык кешесе рђхимсез репрессия корбаннары булганнар. Бљек Ватан сугышында авылныћ 122 ир-егете яу кырларында џђлак булган23.

Быел, ягъни 2003 елныћ 21 июнь кљнендђ Тђбђрле авылы њзенећ 450 еллык бђйрђмен њткђрде. Тантанада барлыгы ике йљздђн артык кеше: авыл халкы, Ђгерќе районы ќитђкчелеге, Ђгерќе, Казан, Чаллы, Алабуга, Ижевск, Сарапул, Глазов џ. б. шђџђрлђрдђн кайткан авылдашлар џђм кунаклар катнашты. Тоташ яћгырлардан торган июнь аеныћ бу кљне гаќђеп матур, кояшлы булды. Тантанага ќыелучыларныћ йљзлђре џђм књћеллђре кояштай балкыды. 450 еллык бђйрђм искиткеч ямьле, тыныч џђм ихласлы узды. Бђйрђм чараларында катнашучылар тљзелеп килђ торган яћа мђчет џђм Бљек Ватан сугышында џђлак булганнарга куелган џђйкђл янында авылны нигезлђгђн атабабалар рухына, Коръђн укып, дога кылдылар. Авыл эчендђге Хђмидулла (Мљбарђкќан) чишмђсенећ саф суын эчеп хушландылар. Мђктђп белђн џђм Мђдђният йортында књргђзмђгђ куелган музей ђсбаплары белђн якыннан таныштылар. Тђбђрле авылыныћ тарихына, шулай ук Тђбђрле мђктђбенећ њткђненђ багышланган кызыклы чыгышлар тыћладылар.

Гомумђн, авыл бђйрђме бик матур њтте. Бу чара авыл халкыныћ рухын књтђрде, бигрђк тђ яшь буында — мђктђп укучыларында зур кызыксыну уятты24.

 

 ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Е. И. Чернышев. Селения Казанского ханства // Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья.-Казань: ИЯЛИ АН СССР,1971.-С278, 286.
  2. Писцовая книга Казанского уезда 1647-1656 годов.-М.:Ин-т российской истории РАН,2001- С.194-198.
  3. Газиз Гобђйдуллин: Фђнни-биографик ќыентык=Газиз Губайдуллин: Научно-биографический сборник / Тљз. С. Гобђйдуллин, Э. Кульпин-Гобђйдуллин, Р. Мђрданов, И. Џадиев.-Казан: Рухият,2002.-Б.146; М. Худяков. Очерки по истории Казанского ханства.-Репринт. воспроизв. изд. 1923 г.-Казань:Фонд ТЯК,1990.-С161.
  4. Списки населенных мест Российской империи.-T.XIV.-Казанская губерния (по сведениям 1859 г.).-СПб.,1866.-С55.
  5. Татарский энциклопедический словарь.-Казань:Ин-т Татар. энц-ии,1999.-С.2О9.
  6. Гайнетдин Ђхмђрев: Тарихи-документаль ќыентык / Тљз. Р. Мђрданов, Э. Сђлахова, P. Миннуллин.-Казан:Хђтер,2000.-Б.314-317.
  7. Россия дђњлђт борынгы актлар архивы (РДБАА), 1209 ф., 1 тасв., 6453 (1 кис.) сакл. бер., 1039 об. кгз.
  8. Татар теленећ диалектологик сњзлеге.-Казан:Татар. китап нђшр.,1993.-Б.313.
  9. Уразман Хљсђен улыныћ књп санлы оныклары хђзер дђ ишле: Уразмановлар, Вђлиевлђр, Исламовлар, Минџаќевлар џ. б. хђзерге вакытта Тђбђрле авылында, Татарстан џђм Удмуртиянећ тљрле калаларында яшилђр. Уртак бабаларыныћ каберен зиярђт итђлђр, анда килеп дога кылалар. Уразман — бу юллар авторыныћ да ђнисе ягыннан бишенче буын бабасы.
  10. РДБАА, 350 ф., 1 тасв., 146 сакл. бер., 1363-1364 об. кгз.
  11. П. С. Паллас. Путешествие по разным провинциям Российского государства / Перев. В. Зуев.-Ч.Ш, половина вторая.-СПб.: Императорская АН,1788.-С57.
  12. Татарстан Милли архивы (ТМА), 3 ф, 2 тасв., 530 сакл. бер.; 991 ф., 2 тасв., 367, 368 сакл. бер.
  13. Шунда ук, Р-164 ф., 1 тасв., 151 сакл. бер., 133 кгз.
  14. Киров љлкђсенећ дђњлђт архивы (КЉДА), 582 ф., 604 тасв., 149 сакл. бер., 87 об. кгз.
  15. Шунда ук, 205 ф., 2 тасв., 2273 сакл. бер., 1 кгз.; ТМА, 92 ф., 2 тасв., 9777 сакл. бер., 65 кгз.
  16. ТМА, 92 ф., 2 тасв., 9777 сакл. бер., 62 кгз.
  17. КЉДА, 574 ф., 9 тасв., 34 сакл. бер., 12-13 кгз.
  18. Шунда ук, 118-119, 150-151 кгз.
  19. Шунда ук, 166-167 кгз.
  20. Шунда ук, 61-62 кгз.
  21. Шунда ук, 20-21 кгз.
  22. ТМА, Р-164 ф., 1 тасв., 836 сакл. бер., 22-136 кгз.
  23. Хђтер китабы: Ђгерќе районы.-Казан, 1993.-Б. 19-293.
  24. Тђбђрле авылыныћ 450 еллык бђйрђм тантанасы џђм тђфсыйльлерђк тарихы Яр-Чаллы каласында нђшер ителђ торган «Якташлар авазы» газетасында (№ 5/6.-июнь, № 7/8.-август.-2003) кићрђкяктыртылды.

Раиф Мђрданов
филология фђннђре кандидаты