2005 1

Болгария татарлары

Сњзебез Балкан ярымутравындагы Болгар илендђ яшђњче кардђшлђре­без турында. Берђњлђрен сугышлар вакытында ханнар, солтаннар бирегђ књ­чергђн, икенчелђре — Кырым иленђ урыс­лар басып кергђннђн соћ йортыннан, ќи­реннђн мђхрњм ителгђн татар халкы динен, телен саклап калу максаты белђн чарасыз­лыктан бу ќирлђргђ килеп сыенганнар. Бњ­генге кљндђ Болгариядђ якынча 4 515 кы­рым татары яшђгђнлеге билгеле.

Болгария тарихчысы Стоян Христов Антоновныћ «Татарите в България» исем­ле китабы 2004 елда Наврез Добрич нђш­риятында басылып чыкты. Бу китап автор­ныћ 10 ел дђвамында алып барган фђнни эзлђнњлђренећ нђтиќђсе. Болгар галимнђ­ре арасында беренчелђрдђн булып Кырым татарларыныћ мђдђниятен тирђнтен љйрђ­неп, аларныћ тарихын гаделлек белђн бђ­ян итђргђ тырышкан бу галимгђ рђхмђт­лђр ќиткерђсе килђ.

Китапныћ кереш сњзендђ Кырым та­тарларыныћ болгар тарихында, культура­сындагы урыны џђм аларныћ бњгенге тор­мышына књзђтњ ясала. Беренче бњлектђ та­тар атамасыныћ кулланыла башлавы, џун-алтай, кыпчаклашкан монгол кабилђлђре, кырым ханлыгы џђм анда яшђгђн караим­нар, кырымчаклар (яџњдилђр), урумнар, татар чегђннђре, татлар, нугайлар џђм ка­рачайлар турында кыскача мђгълњматлар китерелђ. Татарларныћ XV-XVIII гасырларда Болгариягђ килеп урнашулары бђян ителђ.

Китапныћ авторы татарларныћ Болгар ќирлђренђ књплђп килеп урнаша башлау­лары XIV гасырга туры килђ дигђн фикер­не исбатларга тырыша. Кырым ханлыгы 1783-84 елларда урыслар басып алганнан соћ татарларны урыслаштыру сђясђте башлана, аларныћ ќирлђрен тартып алу, яшђгђн йортларыннан куып чыгару џђм башка тљрле кимсетњлђр, эзђрлеклђњлђр кљннђн-кљн кљчђя бара. Урыс хакимияте моныћ белђн генђ чиклђнмичђ элеккеге Кырым ханлыгы ќирлђрендђ Таврия исем­ле губерна оештыра џђм Кырым Таврия-дин, Акмђчет шђџђре Симферополь, Кђ-фђ — Феодосия, Акъяр — Севастополь џ. б. итеп њзгђртелђлђр. Йортсыз-ќирсез калдырылган мећђрлђгђн авыл кешелђре ачлыктан, салкыннан, тиф авыруыннан кырылалар. Урыс хљкњмђте бу эшлђрне Кырымны татарлардан чистарту макса­тыннан чыгып башкарган булуын автор та­рихи фактларга нигезлђп аћлаткан (51-54 битлђр).

Болгар ќирендђ дђ татарларны колач ќђеп кљтеп тормаганнар. Яћа књршелђре­нећ башка дин тотулары, тљреклђр кебек сљйлђшњлђре, киенњлђре — аларга карата ќирле халыкта, тискђре караш тудырган.

Татарларныћ Болгариядђ књплђп бер­гђ яшђгђн урыны — Добруќ районында икђн. Китапта бу райондагы демографик халђт тђфсыйллђп бђян ителђ. Мђсђлђн, 1910 елда биредђ 18 228 татар яшђгђн бул­са, 1992 елда 4 115 џђм 2001 елда бу сан 1 803 кешегђ генђ калган!

Татарларныћ саны кимњен џђм алар­ныћ тљреклђшђ баруларын автор аларныћ тљреклђр белђн катнаш гаилђ коруларын, мђктђптђ тљрек телендђ укуларын сђбђп итеп књрсђтђ џђм Ђнкарђ сђясђтчелђренећ аларны њз максатларында файдаланырга тырышканлыкларына тукталып уза (77 бит).

Китапныћ икенче кисђгендђ татарлар­ныћ яшђњ рђвешлђре тасвирлана, тел, йо­лалары, гореф-гадђтлђре џ. б. дустанђ рух­та бђян ителђ (мђсђлђн, кыз димлђњ, туйга хђзерлек, килен тљшерњ, бђби туе, сљннђт­кђ утырту џ. б.).

Ел фасылларыныћ гарђпчђ исемнђре кырым татарчасындагы ђйтелештђ бирел­гђн. Лђкин татарларныћ тљркемчђлђре бњ­легенђ авторныћ нугай, Казан татарлары белђн бергђ тат, лаз татары, уйгур татары, шорай татары, казакъ татары, татар чегђн­нђре (татар шенгенеси) дигђн исемнђрне дђ кушуын берничек тђ аћлап булмый.

Китапныћ кушымта љлешендђ халык ђдђбиятыннан бер кыска гына парча бол­гар теленђ тђрќемђ итеп бирелђ. Шунда ук татарларныћ Балкан ярымутравына ки­леп урнаша башлауларын џђм яшђгђн ра­йоннарын књрсђткђн карталар, авыллары­ныћ иске атамалары таблицасы (аларныћ болгар л аштырылган шђкеллђре), татар ке­шелђренећ тормышын чагылдыручы фо­торђсемнђр дђ бирелгђн.

Файдаланылган китаплар исемлегендђ болгар, тљрек, рус џђм башка теллђрдђге чыганаклар да бар.

Китапта шактый гына бђхђс уята тор­ган фикерлђр дђ очрый. Аларны автор урыс тарихчыларына ияреп язганлыгы си­зелђ. Болгариядђ яшђњче тљреклђргђ Жив­ков заманында хљкем сљргђн мљнђсђбђт­нећ кайбер чагылышларыннан бу китап та азат тњгел.

Лђкин, шућа да карамастан, болгар га­лименећ бу китабы кырым татарлары та­рихын дљрес итеп књрсђтњ юнђлешендђ башкарылган файдалы хезмђт буларак ка­бул ителергђ лаеклы.

 

Ќђмил Зђйнуллин,

филология фђннђре докторы

 

РЕЗЮМЕ

Рецензия доктора филологических наук Ж. Зайнуллина на книгу Стоян Христов Анто­нова «Болгарские татары», увидевшую свет в 2004 г.