2001 3/4

Р.Фђхреддин: «Сынган књћелемђ»

Бљек галим џђм ђдип, журналист џђм жђмђгать эшлеклесе, дин белгече фазыйль Ризаэддин бине Фђхреддин њзеннђн соћ тљрле љлкђлђргђ караган гаять бай мирас калдырган. "Асар" ("Эзлђр" яки "Истђлеклђр") дип исемлђнгђн зур књлђмле био-библиографик хезмђт шул мирасныћ бер энќеседер. Авторныћ ярты гомерен алган бу олуг ђсђр, кызганычка каршы, тулысы белђн басылмаган. Аныћ 1 нче џђм 2 нче томнары аерым-аерым кисђклђрдђ (ќљзьэлђрдђ) дљнья књргђн булсалар да, 3 нче џђм 4 нче томнары ђле дђ кулъязма хђлендђ ята бирђлђр.
Беренче џђм икенче томнарга XIX гасыр ахырына кадђр њлгђн шђхеслђрнећ тормышлары тасвирланган булса, љченче томда исђ, XIX гасыр ахыры — XX гасыр башларында вафат булган кешелђрнећ тђрќемђи хђллђре язылган, шулар арасында Р.Фђхреддиннећ њз чордашлары, тасырдашларыныћ да биографиялђре књзђтелђ. Ђ дњртенче ќилдтђ инде ђњвђлге љч томнарга кермђгђн яки тулыландырылган тђрќемђи хђллђр урын алган.
"Асар"ныћ беренче ќљзьэсе Казанда 1900 елда университет нђшриятында басылып чыккан. Лђкин ђлеге ќљзьэнећ мљкаддимђсе укучы игътибарына беркадђре кыскартылган вариантта ирешкђн иде. Мљкаддимђнећ ић мљџим юллары, рус дђњлђтенђ, халкына зарар китерђ дип, ул вакытта "мђшџњр" булган цензор В.Д.Смирнов тарафыннан кызыл кара белђн сызылган. Шул юлларны укучыларга яћадан ирештерњ љчен мђкалђ язылган иде ("Изъятые страницы из свода "Асар" Р.Фахреддинова", Р.Фђхреддиннећ 140 еллык юбилее ућаеннан уздырылган конференция материаллары. Ќыентык басмага ђзерлђнђ).
Љченче том 1911 елда язылып беткђн иде, лђкин аћа дљнья књрергђ насыйп булмаган. Беренчедђн, ул язылып бетсђ дђ, аны бастырырга материаль яктан мљмкинлек булмаганлыктан, Р.Фђхреддин акчаны бурычка алып торырга мђќбњр булган. Икенчедђн, акчасы табылса да, типографиягђ алып барасы кљн алдыннан 1911 елныћ 12 нче февралендђ Фђхреддиннђр фатирында тентњ вакытында жандармнар књп кенђ кулъязмаларны, шул исђптђн "Асар"ныћ љченче томын да алып киткђннђр. Ђсђр авторына бары тик бер елдан соћ гына кайткан, ђмма китапны бастырырга мљмкинлек беткђн булган инде, матди мљмкинлеклђре булган кешелђр арасында да китапны бастырырга телђњчелђр књренмђгђн.
Лђкин Р.Фђхреддиннећ алдагы эшлђреннђн књренгђнчђ ки, љмете тђмам љзелмђгђн булган икђн. Галим "Асар"-ныћ дњртенче томын язуга керешђ. Ђлеге ќилднећ мљкаддимђсеннђн аћлашылганча, аны капма-каршы уй-хислђр билђп алган. Менђ аныћ сњзлђре:" «Аса-р»ны башлап язарга керешкђн вакытымдагы ђмђллђрем вђ љмидлђрем берлђ бу кљнге ђхваль вђ булган эшлђр арасында булган каршылык вђ аерымлыкны тђгъриф итњгђ кљчем юк. Шул вакыттагы љмидем ќир берлђ књк арасында сыймас дђрђќђсендђ олуг булган. Шул љмиднећ ялгыз бер хыялдан гыйбарђт икђнлеген соћгы вакытта њз књзем берлђ књрдем. Дљрест, бу кљндђ дђ бер љмидем бар. Лђкин бу љмид элек заманда булган љмидкђ бљтенлђй башка бер нђрсђ". Автор инде њзенећ китабын укучылар табылыр дип уйламый да, њзе язганча, аныћ максаты да икенче тљрле, беренче ќилдлђргђ кертелмичђ калган яисђ кыскартылган тђрќемђи хђллђрне яћадан тулысы белђн ђсђренђ кертњ генђ.
1929 елда Ризаэддин Фђхреддин "Асар"ны икенче мђртђбђ тљзергђ тотынган. "Лђкин беренче мђртђбђдђ язарга керешкђн вакытымда булган хђлем берлђ бу кљндђге хђлем арасында булган аерымлык мђшрикъ берлђ мђгьриб арасында булган аерымлыктан да ерак", — дип язган автор. Нђрсђгђ дђ булса љметлђнергђ мљмкинлек булган вакытта, аныћ "зђгыйфь" хезмђтенећ халкы љчен файдалы булуын вђ миллђтен кљчле итеп дљнья халкына књрсђтњен телђгђн иде. Хђзер инде ђсђрен халык љчен тњгел, бђлки сынган књћеленђ џђм янган йљрђгенђ юаныч табу љчен генђ язган. Элек булган телђклђре, максатлары, фикерлђре эзсез югалган, "газиз миллђте књз алдында ќан биреп яткан вакытта", "Асар"ныћ икенче тапкыр язылуы тарихчыныћ яраланган ќанына, тирђндђ яшеренгђн љмет чаткысына дђва сыман булып торган.
"Асар"ныћ тљрле томнары љчен тљрле елларда язылган "керешлђрне" яћадан бастыру, аларны ќентеклђп љйрђнњ Р.Фђхреддин карашларын хђрђкђттђ, эволюциядђ аћларга ярдђм итђчђк, шул исђптђн бу язмада укучыларга "Асар"ныћ басылмаган љченче, дњртенче џђм 1929 елда яћадан язган беренче томныћ мљкаддимђлђре имлясы беркадђре ќићеллђштерелгђн рђвештђ тђкъдим ителђ.

Љченче ќилд «Асар» мљкаддимђсе

Тарих белњдђн мђкъсуд1, иќтимагый хђллђрне ислах итњ2 вђ њткђн эшлђрдђн гыйбрђт алып, килђчђклђрне љйрђнеп торудыр. Љммђтлђр вђ миллђтлђрнећ џђр хосусда3 булган тђрђкъкыйлђре4, шђџђрлђре њсњ вђ мђмлђкђтлђре кићђю берлђ тњгел, бђлки аерым фђрдлђрнећ5 фикерлђре кићђю вђ ихаталы булу6 берлђ њлчђнер. Хђят сугышындагы галибиять7, љстенлек аћлары вђ фикерлђре њсњ вђ алга китњ берлђ булыр.
Фикерлђре тђрбия ителмђгђн вђ хђят кагыйдђлђреннђн вђ кабер ташларыннан аермалары булмас. Бу мђгълњм бер мђсьђлђдер. Мђгълњм нђрсђ љчен дђлил китерњ џђбђс8 булыр.
Иќтимагый хђллђре ислах ителгђн кавемнђрнећ фикерлђре тђрђкъкый итђр, ђхлаклары тљзђлер, фђрдлђре арасында мђхђббђт вђ хђер хаклык9 хљкем сљрер вђ ошбу сђбђптђн ионларга читлђр тђгадди кылмаслар10. Ђгђр дђ тђгадди кылынса, ул вакыт монлар њз хакларыны талђп итњ хакында чара табудан гаќиз11 калмаслар.
Шушы рђвештђ булган миллђтлђрнећ фђрдлђре кирђк књп вђ кирђк аз булсын "олуг миллђт' исемен алырга мљстђхикъ12 булырлар вђ араларыннан да ќђмђгать хезмђтлђре кылучы вђ дљньяга файда китерњче адђмнђр заџир булыр13. "Олуг адђмнђр олуг' миллђтлђрдђ заџир бњлыр" димђктђн морад14, фђрдлђрнећ књплеге кебек хисси олуглык тњгел, бђлки фикер олуглыгы вђ уяу булудыр.
Иќтимагый хђллђрне ислах кылуныћ бердђнбер юлы, ић зурларыннан башлап ић олугларына кадђр иќтимагый хђллђрне интикад кылуга15 багланадыр. Хђстђлек беленмђсђ, аныћ хакында књрелгђн тђдбирлђрдђн16 вђ бирелгђн дђвалардан файда булмас. Хђстђлекне сљйлђњ гаеп тњгел, бђлки аны яшерњ гаептер.
Ошбуныћ љчен соћ вакытларда язылган гомуми вђ хосусый тарихларда иќтимагый хђллђр мљмкин кадђр дљрест тђгьриф ителенђ17 вђ маќараларда18 хђрефкђ хђреф диярлек дђрђќђдђ дљрест сљйлђнђдер.
Тарих язучыларныћ дуст-дошманнары булыр вђ бђгьзы вакыт калђмнђре дђ яћлышыр, ихтимал ки кайсы чакта акны кара вђ караны ак кылып та язарлар. Лђкин "тарих"ныћ дуст-дошманы юктыр. Аныћ љчен бљтен халык вђ бљтен мђмлђкђт мљсавидыр19 . Тарих ныћ тоткан юлы хаклык тан гыйбарђт булып, шуннан читкђ чыкмас вђ ике кешегђ ике тљрле књз берлђ карамас. "Тарих" џичнђрсђне яшермђс, юкны бар вђ' барны юк итмђс, яћлышылмас. Бу да мђгълњм.
Сђлђф20 тарихчыларыннан Табари вђ Бђлазури, Мђсгуди вђ Фђхри, Ибнел-Ђсир вђ гайрелђр, њзлђренећ вазифаларыны ќиренђ китерњ љчен хђтта сахабђлђр арасында; (бђндђчелек берлђ) булган мљшаќђрђ21 вђ маќараларны да яздылар. Ђгђр дђ бу галимнђр яшерњ касдьг22 берлђ бђгьзы бер нђрсђлђрне бљтелђй язмаган вђ яки бђгьзы, урыннарда њзгђртеп сљйлђгђн булсалар иде "тарих"ны бозган вђ њз вазифаларына ќинаять иткђн булырлар иде. Тарихлары бозылган кавемнђрнећ дљньяда яшђгђннђре юктыр.
Шуныћ љчен тарихны яшерњ вђ яки тарафдарлык берлђ язуларныћ зарарлы нђтиќђлђре дљрест сљйлђњдђн хасыйл булган23 зарарлардан артык вђ дђџшђтле булачактыр.Бу да мђгълњм.
Ибнел-Ђсир вђ Табари џђм дђ башкалар хакларында: "Тарихларында хљрмђтле сахабђлђрнећ хадисђлђрене24 вђ араларында булган сђяси низагларны язып хата кылдылар" диючелђрнећ башлары гарешгђ25 ќитеп торса да торыр, ђмма шушы сњзлђре хаксыз вђ хљкемнђре сатхидыр26. Монлар "медаль"нећ бер ягыны књреп тђ, икенче ягыннан тђмам гафил адђмнђрдер. Шђригатьне тђблигь27 вакытында яшерњ ярамаса, тарихи вакыйгаларны яшерњ дђ дљрест булмас.
Мђњзугь28 вђ гаясен29 ригаять итеп30 язучы вђ сљйлђњче мљђррихлђрне31 мђдђният,. гакыл вђ гадђлђт32 џђртљрле ђдђби мђсьњлиятеннђн33 азат итмештер.
Љмђвилђрнећ34 истибдадлђрен35, Габбасиларныћ сђфаџђтлђрен36 яшерми язучы мљђррихлђрне гавам37 фикерле салкьш суфилар мљахђзђ кылсалар да38, ќитди галимнђр вђ мђйдан тотучы мљтђфђккирлђр39 џђр заманда шундый мљђррихлђрне мљдафђга итђлђр40 вђ анлар тарафында булалар.
Џђрбер косурлыктан књз йомылып та ялћыз мђдех41 хђбђрлђре генђ язылган китапларны укырга џђвђс итњчелђр42, тарих китаплары тњгел "Мђнакыйбе ђњлия43" китаплары укысыннар. Хыял дљньясында вђ "мисал" дљньясында гына булуы мљмкин булган хђбђрлђнећ џђрбере мондый ђсђрлђрдђ тулыдыр.
"Асар" мђнакыйб китабы тњгел, бђлки тарих мђэхђзе44 булсын љчен тђртип ителгђн хосусый тђраќим45 китабыдыр. Шуныћ љчен монда хђварикъ46 вђ кђрамђт47 хђбђрлђре, тљшлђр вђ айларныћ тђгъбирлђре48 (бер сђбђпкђ мђќбур булып язылган ике-љч матдђ чыгарма) булмас. Мђсьњлиятьлђре равилђргђ49 гаид булып50, хђбђрлђр мљмкин кадђр тђфтиш вђ дикъкать берлђ нђкыл ителђлђр51.
Без џђрбер язганыбызныћ дљрест булачагыны дђгъва итмибез. Шулай булса да, ишеткђн хђбђрлђребезнећ дљрестлђрене табу хакында иќтиџад52 сарыф иттек. Касдый сурђттђ53 ифрат вђ тђфрыйт кылмадык54.
Књп тљрле адђмнђр тарафыннан, бер-беренђ хилаф55 рђвешдђ язылган мђктњблђр вђ хђбђрлђрдђн берђмлђп ќыелган сњзлђр вђ ќљмлђлђрнећ тђртиплђрендђ кимчелеклђр булачагы табигыйдыр. Бу эш џђркемнђн элек њзебезгђ мђгълњм. Шуныћ љчен яћлыш-ларым књрелсђ, шукларны тасхих итеп56, бер сњзнећ хаталыгыны књрсђтер, хђтта дђлилне дђ белдерер љчен љч тиенлек ачык мђктњб кяфидыр57. Каеды дљрест булган адђм ќиде тиенлек ябык мђктњб язудан да кире тормас.
Бђгьзы бер тђрќемђлђр дњрт-биш тљрле мђктњблђрдђн вђ тљрле адђмнђрдђн сора-шылып ишетелгђн сњзлђрдђн хљласа58 ясалып язылды. Шуныћ љчен мђктњб сахиблары яки риваять итњчелђр, язылган мђгълњматныћ њз риваятьлђренђ яки язуларына башкарак булуыны књрсђлђр, моны њзлђре ифадђ иткђн59 нђрсђлђрнећ тђхриф ителњенђ60, тэгайер кылынуына61 хђмлђ итмђсеннђр62. Анлар хђбђрлђренђ хилаф булган урыннар башкалардан истифадђ ителгђн63 вђ нинди дђлиллђргђ књрђ булса да, тђрќих кылынган64 нђрсђлђр булачактыр. Ђгђр дђ џђр кешенећ хђбђре њз мђктњбеннђн књчерелсђ вђ яки њз гыйбарђте берлђ књчерелсђ, китапныћ бик озынаю лязем килђчђктер. Хђлбуки, табыг иттерњ65 ноктасыннан китапныћ озын булуы матлуб66 тњгелдер- Ошбу сђбђптђн беађр гонван67 вђ лђкаблђрне68, мљстђдрик69 вђ гатыфе70 тђфсир рђвешендђге сњзлђрне моннан књп заманалар элек ташладык. Инша фђнендђге ђсђрлђрдђ гыйбарђлђрнећ гњзђл вђ лђззђтле булуы ни кадђр матлуб булса, тарих фђнендђ язылган китапларныћ да мљмкин кадђр ќитди вђ ачык булуы матлубдыр.
Тасырдашларныћ бер-беренђ язган мђктњблђре шул гасырныћ иќтимагый вђ ђдђби хђллђрене књрсђтђ торган кљзгелђр, фикерлђрне вђ гая ђмђллђрне њлчђргђ махсус булган гадел мизаннардыр71. Хђтта ић мђгънђсез хисап ителгђн бђгьзы бер мђктњблђрдђн, шуны язган вђ шућа язылган кешелђрнећ њзлђре хакында гына тњгел, бђлки шул заманда гореф вђ гадђтлђр хакында да иќмали72 сурђттђ генђ булса да, бер фикер хасыйл итмђк мљмкин буладыр. Шуныћ љчен безлђр бђгьзы бер тђрќемђи хђллђрдђ хосусый мђктњблђрне (ђдђп вђ тђрбиягђ хилаф яхуд73 њз заманабызга нисбђт берлђ дђ сер тотылырга лязем булган матдђ булмаса) тђмам яки ихтисар74 берлђ књчердек.
Књз ућымызда булган иске мђктњблђрнећ йљз дђ туксан бише ай хакында, рњзђ вђ гаид75 низаглары хосусындадыр. Иске галимнђребез арасындагы гадавђтлђрнећ76 баш сђбђбе вђ ислам ќђмђгатенећ фиркалђргђ77 аерылуыныћ мђншае78 (шушы иске мђктњблђрдђн аћлавымызга књрђ) ошбу "ай" мђсьђлђседер. Шуныћ љчен безлђр мондый мђктњблђрдђн ялћыз мисал књрсђтер љчен љч-биш гадђд79 кадђр генђ књчереп, башкаларны язарга лљзњм књрмђдек, џиќрђттђн бишенче-алтынчы гасырлардан соћ гыйлем мљтђтаффиллђре80 вђ мљђллиф81 гонваны алыр љчен гашура боткасы82 рђвешендђ сњз ќыючылар тарафыннан язылган яхшы вђ яман фикерлђр, ислам дљньясында вђ хђкыйкый гыйлем ђџеллђре арасында урын таба алмадыкларыннан соћ Русия мљсел-манлары арасына килеп урынлаштылар. Асылсыз вђ гыйльми ќђџђттђн ђџђмияте булмаган нђрсђлђрнећ ватане асыллары Русия мљселманларыдыр. Ошбу ќљмлђдђн булган "ай" низагы бу кљндђ ничек булса, моннан илле хђтта йљз ел элек шул хђлдђ иде. Шуныћ љчен шул хактагы мђктњблђрне књчерњдђ яћа бер файда булыр дип зан итмђдек83.
Рђсемнђреннђн истидлял кылып84 сахибларыныћ табигатьлђре, рухи хђл вђ ђхлак-ларыны тану дђгъвасыны кылучылар, хђтта шушы хосусда дљреслеккђ исабђт итњчелђр85 бар. Бу, њзенећ ђсхабенђ махсус бер сђнгатьдер. Бик књп адђмнђр иске язуларны вђ иске китапларны яки борын заманда язылган кабер ташларыны, биналарны, њрлђр вђ крепостьлђрне књргђн вакытларында мљтђэссир86 булалар, моћаялар. Мњзђханђлђргђ87 кереп йљрњчелђрдђн књплђр, ихтимал, шушы хђлне мљшаџђдђ итђ88 торганнардыр. Мин њзем "Бљгелмђ" берлђ "Чистай" шђџђрлђре арасында булган "њр"лђр берлђ шђех Шамил рђсемене књргђн вакытларымда ђсђрлђнђм, фикер дђрьясына гаркъ булам89. Иске, хосусан, њзебезнећ сђлђфлђребезнећ рђсемнђрене књрњ дђ књћеллђрне уйга тљшерђдер. Самит90 вђ сакит91 адђмнернећ сњзлђре, њз хђллђрене хикђят итеп сљйлђњлђре бик мђгънђле вђ гыйбрђтледер. Адђм баласы њз кашында мђгьруф92 булган бер галим яки хљкемдар яхуд мђшџњр бер адђмнећ рђсемене књрњ берлђ дљньяныћ хђяты сђригыз-зђвал93 бер хыялдан гыйбарђт икђнлегене хљкем кылырга мђќбњр буладыр.
Франклар вђ соћ заман мљселманлары да бер адђмнећ тђрќемђи хђлене язган вакытларында фотограф берлђ алынган рђсемне дђ куялар. Хђзерендђ рђсемнђр, тђрќемђи хђллђрнећ олуг рљкенлђреннђн94 санала башлады. Ихтимал, моныћ ђџђмияте килђчђк заманда бигрђк тђ артыр. Шућа књрђ безлђр дђ таба алган рђсемнђрне дђ куячакбыз. Лђкин рђсем чыгарту бездђ бик соћ башланган эш булганлыктан, моннан утыз-кырык елларга кадђр вафат булучыларныћ рђсемнђрене таба алмадык. Рђсемнђрне аерым кђгазьлђргђ басдырачакбыз. Љйлђрендђ, урыннарында рђсем тотудан сакланучы кешелђр монларны алып ташларлар. Моннан исђ шул кешелђргђ нисбђт берлђ китапка кимчелек килмђс.
Бу китап басылып таралганнан соћ безгђ каршы китерелђ торган бђхђслђрнећ берничђсе: "Мондый олуг адђм хакында бу рђвештђге хђбђрлђрне язмаска вђ шушы рђвештђге хосусый эшлђрне фаш итмђскђ тиешле иде", — диюдђн гыйбарђт булачак-дыр. Шуныћ љчен ошбу сљаль95 микъдар ќавапларыныћ берене хђзердђн ошбу урында язамын.
Бер миллђтнећ иќтимагый хђллђрене тљзђтњ тугрысында шул миллђтнећ олуг адђмнђре сђбђп булсалар, бозылуына да сђбђпче шунлар буладыр. "Идел баштан болгана" диелгђн мђкальнећ мђгънђсе ошбудыр. Иќтимагый хђллђрнећ, гомуми халыкларныћ тљзђлњенђ югары сыйныфтан књреп тђ бозылуыны тњбђн сыйныфтан књрњ џђм хаксызлык џђм золымдыр. Шан96 вђ шљџрђттђн мђхрњм адђмдђ булган холык бозыклыгы мисал тотылмас вђ њзеннђн башка кешелђргђ књп књчмђс. Ђмма "олуг" дип зан ителгђн97 бер адђмнећ ђхлаксызлыгы, тђрбиясезлеге бљтен мљхитка сираять итђр98 вђ књп вакытта књп кешелђр шунларга "гали табигать" вђ "џиммђт"99 дип исем бирђлђр, мисал вђ гыйбарђ кылып йљртђлђр.
Шђкерт вакытыбызда бер вилаять зурлыгы кадђр даирђдђ булган мљселманнар ике ишан нљфњзенђ100 табигь будылар101. Ђњвђлдђн бер тугма вђ бер-беренђ хђер хап булып яшђњче ошбу мљселманнар шђехлђре арасында тамыр ќђйгђн мљхасђдђ102 вђ мљбагазђ103 корбаны булдылар. Араларына камил мђгънђсе берлђ дошманлык урынлашты. Бер-бере берлђ кыз алышып бирешмђс вђ гадђттђн тыш зарурђт иќбар итмђсђ104, хђяткђ лђзем мљгамђлђлђрне дђ кылмас булдылар. Намазларда бер-беренђ оемау књрелде. Беренећ мљриде књп булса, икенчесенећ шђкерте гыйлем вђ холык бабында ни кадђр љстен булса да, рухани хезмђтлђр љчен мљќђррђд105 "чит тарикъ106" сњзе берлђ ќђрех ителер107 вђ кабул књрелмђс иде. Шушындый хђллђр љчен фљкара108 вђ гавам халыклар, ќаџил сыйныфлар гаепле булачаклар вђ ќавап тотылачаклармы?
Бу бер. Икенче сњзебез шулдыр ки: Ибне Хђќќђр Гаскалани вђ Зђџђби кебек затлар, њзлђреннђн мљкаддђм109 килгђн галимнђрне интикад110 итђлђр вђ хосусый хђллђренђ кадђр мљдахђлђ кылалар111, монлар мисал булырга ярасалар кирђк. Исламнарда вђ бигрђк тђ мљхђддислђр112 арасында кабул ителгђн "ќђрех вђ тђгьдил113" исемле фђннећ мђњзугасе галимнђрен интикад кылудан гыйбарђттер. Бу сњзебез љчен безгђ: "Син кайда да Ибне Хђќќђр кайда?" дилђр. Безнећ дђ бу кешелђргђ каршы: "Ибне Хђќќђр берлђ Зђџђби галимнђре кайда да безнећ галимнђр кайда?" дияргђ хакыбыз булыр.
"Асар"да язылган адђмнђрнећ џђрбере хакында да: "Ђдђбият мљђссислђре114 вђ миллђт рљкенлђре џђм дђ бихак дин хамилђре115 вђ инсаниять хадимлђре116 яки миллђтнећ рљкенлђре вђ ќитди сурђттђ гыйлем ђџеллђре иде" дђгъвасында тњгелбез. Ташны алтын итеп књрсђтњ хыялында булмаганлыгыбызны ошбу китапныћ дибаќђсендђ117 игьлям кылган118 идек. Љч-биш данђлђре истисна ителсђ119, калганнары, ихтимал ки, гадђти кешелђр генђ саналырга тиешле булырлар. Шулай булса да, миллђт вђ кавеме-мез љчен шукларныћ да књпме-азмы хезмђтлђре булуы вђ иќтимагый хђллђребезгђ тђэсир ителње инкарь ителмђс.
ГЧыиммђтле бер бинаныћ мђйданга килњендђге фђзыилђт120 архитекторларга вђ нђфис сђнгатьлђрне эшлђњчелђргђ гаид булса да, књкрђк берлђ нигез казучылар вђ гадђти ташчыларныћ хезмђтлђре дђ бљтенлђй игътибарсыз калырга ярамаса кирђк.
Безнећ Мђкъсудыбыз њзебез тапкан кадђр миллђт вђ дин хадимлђрене язып кал-дырмактыр. Ђмма аларныћ хезмђтлђрене њлчђп сыйныфларга аермак, яхшылары арасында књрелгђн истихкаксызларыньг121 чыгарып ташламак вазифасы Хђлђфлђребез122 љстендђдер.
Ђгђр дђ сђлђфлђребез эчендђ Газзали вђ Ибне Рљшедлђр, Бохари вђ Ибне Хђнђбилђр, Ибне Тђймия вђ Ибне Гарђбилђр йахуд Гете вђ Толстойлар зоџур итеп123 тђ хђбђрлђре безгђ килеп ќиткђн булса да иде, шунларныћ тђрќемђлђрене язу тугрысында саранлыкмы итђр идек? Хакларыны вафа итсђк124, итмђсђк тђ, тђкатебез125 ирешкђн кадђр њз вазифабызны, ђлбђттђ, ќиренђ китерергђ тырышыр идек.
Ђдђбияттан мђхрњм кавем телсез вђ милли тарихы булмаган халык ќирсездер. Бу инде бђдиџи126 нђрсђлђрдђн санала вђ гакыл ђџеллђре тарафыннан икърар ителђ торган бер нђрсђдер. Телсез вђ ќирсез кавемлђрнећ бу кљнге тђназгы127 бђка128 низамына129 књрђ дљньяда яшђргђ хаклары юк. Калђм рђфикларыбыздан130 бђгьзылары ђдђбиятыбызны оештырырга хезмђт итсђлђр, безнећ дђ бу ђсђребез яки "Асар"ыбыз тарихыбызныћ бер бабыны131 тђшкил кылыр вђ яхшы китаплар нђшер ителгђн вакытларга кадђр њз тарихыбызга мђнбђгь132 булу хезмђтене итеп торыр. Таћ атканнан соћ лампа яндырырга хаќђт калмаганы кабиленнђн камил нђрсђлђр дљньяга чыкканнан соћ нђкысларына133 хаќђт калмаслыгы табигыйдыр.
Асар ны тђртип итњебез134 хакында књп адђмнђр калђм ярдђме иттелђр, иске мђќмђгьлђр135 вђ иске мђктњблђр биреп тордылар, кабер ташларындагы язуларны књчереп ќибђрделђр. Монларга тђшђккер итњ136 беренче бурычыбыздыр. Бу затларныћ исемлђрене аерым бер ќђдвђлдђ137 зикер итсђк138 кирђк. Шуныћ берлђ бђрабђр ић књп истифадђбез "Мљстђфадел-ђхбар" булды. Моны дибаќђдђ йад кылган139 булсак та, бу ќирдђ тђкрар кылырга лљзњм књрдек. Соћ адђмнђр хакында "Тђрќеман" гђзитђсеннђн файдаландык.
Џђрхђлдђ "Асар"да язылган нђрсђлђр хакында Табари вђ Ибнел-Ђсир, Мђсгуди вђ Ибне Хђлдун, Фђхри вђ Ђбел-Фида, Карамзин вђ Соловьев кеби олуг тарихчылар; "Вафиятел-ђгьйан" вђ "Фђвател-вафият", "Ђгани" вђ "Мђќмђгыл-бљлдан", "Холаса-тел-асар" вђ "Силафђтел-гасыр", "Нђфхђт-тыйб" вђ "Силкед-дљрђр" кеби тђраќиме ђхваль хакында тђртип ителгђн ђсђрлђрдђн файдалану мљйђссђр140 булмады.
Ошбу љченче ќилднећ ибтидасе141 1219-1874 тарихы рђќђбеннђн башланып ић ђњвђл телгђ алынган зат шђех Гали Тњнтђри хђзрђтлђредер. Лђкин аннан мљкаддђм тарихларда вафат булган бђгьзы бер могтђбђр вђ "Асар"га язылырга тиешле бђгьзы бер затларныћ тђрќемђи хђллђре, ђњвђлге ике ќилд басылганнан соћ мђгълњмебез булды. Шунларны тљшереп калдырырга књћелебез риза булмаганлыктан тђрќемђлђрне тђртип итеп ђњвђлге ќилдлђргђ "зђйл"142 рђвешендђ ошбу икенче ќилднећ баш тарафына куйдык. Шђех Гали Тњнтђри хђзрђтлђре тђрќемђсеннђн соћлар њз урыннарында язылдылар. Вафат тарихлары табылмаган затларныћ тђхмин143 берлђ генђ бер урынга куйдык. Монлар бик аздыр.
Гомум љчен ђџђмиятле китап булмаганлыгы љчен "Асар"ныћ икенче мђртђбђ табыг кылыну ихтималы юк. Бђгьзы бер фиркалђр љчен генђ кирђкле булган ђсђрлђр бездђ тњгел, хђтта мђдђни вђ бай кавемнђрдђ дђ аз басылыр вђ табгылары яћартылмас.
Оренбург "Асаре кадимђ" ќђмгыяте (Архивный комиссия) тарафыннан нђшер ителгђн китаплар, ић мљџим вакыйгаларны мештђмил144 вђ тарих гыйлеменђ мђнбђгь булганнары хђлдђ икенче дђфга145 басылганнары юк. Ошбу елда рђсемнђр берлђ зур кыйтгада 332 биттђ бер тарихи китапны 300 нљсхђ генђ басдырганлыгы мђгълњм булды.
Књп китђ торган китапларныћ нљсхђлђре књп булу нисбђтендђ хаклары очсызланган хђлдђ, аз китђчђк ђсђрлђрнећ нљсхђлђре књп булган саен хаклары књтђрелгђне игътибар ителђдер. Моны џђрбер матбагачы вђ китапчы белђдер. Ошбу сђбђптђн без бу китапны аз басдырырга карар бирдек.
Бђгъзе вакытта "ихтималы да юк" дип игьтикад ителгђн146 нђрсђлђр ихтимал гына тњгел, хђтта бил-фигыль147 та булып куялар. Ошбућа књрђ, ђгђр дђ килђчђк кљннђрдђ тђкрар басылырга тугры килсђ, моны љстлђренђ алучы затлар ошбу нђрсђлђргђ ригаять148 итсеннђр иде:
1. Вакытында беленмђњ яки хђтердђн чыгу сђбђпле њзлђренећ тиешле елларыннан соћга калдырып, урыннарыннан кичектерелеп язылган тђрќемђи хђллђрне, њзлђренећ тиешле урынларына књчерелсеннђр иде.
2. Тарихлары куелмаган тђрќемђи хђллђр иялђренећ тарихлары мђгълњм булса, шуны арттырсыннар џђм дђ шул елныћ вђ аныћ њзенђ ирештерсеннђр иде. Ошбу ике сурђттђ тђрќемђи хђллђрнећ тђртиплђре њзгђрњ лязим килер. Лђкин зарар юк, рђкымнар149 њзгђрсђ њзгђрер, ђмма џђркемнећ тђрќемђи хђле њзенећ тиешле урынында булыр.
3. Ђњвђлге ќилд (беренче ќљзьэдђн башкасы, чљнки бу ќљзьэ Казанда университет матбагасыннан алынмый калды) њземнећ кулъязмаларымнан књчерелсен вђ кызыл кара берлђ бозылган гыйбарђ вђ ќљмлђлђр дђ китапка керсенннђр иде. Габбаси хђлифђлђр заманында бер вђзир: "Ђй, Кум шђџђренећ казые, без сине урыныћнан тљшердек, син тор"150 рђвешендђ сђќгылы151 бер ќљмлђ сљйлђњ каеды берлђ Кум шђџђрендђге казыйны газђл итње152 кабиленнђн153 безнећ ђсђрлђребез дђ низам вђ ђдђпкђ хилаф нђрсђлђр булмаганы хђлдђ мљќђррђд бер икьтидар154 књрсђтњ љчен мђшьњм155 бер калђм тарафыннан бозылганнар иде.
4. Беренче вђ икенче ќилдлђр басылып таралганнан соћ табылган мђгълњматны язып, тиешле урынларга илхак итеп156 бардым (монлар хђзер дђ аерым бер катыргы эчендђлђр, ђмма язма нљсхђлђргђ урынлаштырачакмын). Китап озаюыннан курыкмый шул нђрсђлђр китапныћ эченђ керсеннђр иде.
5. "Рђсме хатымны157, имлямны, тел џђм дђ гыйбарђмнећ тђртиплђрене њзгђртмђсеннђр иде" димим. Хаќђт булса, монлар њзгђртелерлђр. Ђмма гарђби кђлимђлђрдђге мљџмђл158 вђ мљгќђмђлђрдђ159 тђсаррыф160 ителмђсен вђ, гомумђн, мђгънђлђр вђ мђзмуннђрне161 њзгђртњ хакында ашыкмасыннар иде. Бер рђкымны дљрестлђњ хакында биш-алты урынга заказной хатлар язып соралган, ќавап маркалары ќибђрелгђн маддђлђрем162 књп булды. Халыклар тђбдиле џава кылып163 џђм тђфђрреќ итеп164 йљргђн вакытларда мин кирђкле кешелђрнећ рђсме хатларыны вђ яки бер мђсьђлђ хакында фикерлђрене љйрђнњ максаты берлђ Оренбург Духовный Собраниясенећ иске эшлђрене тикшерђдер, бер адђмнећ вафат тарихыны табар љчен хисапсыз метрикалар актарадыр, љст-башым, киемнђрем машина берлђ ашлык сугучылар рђвешендђ тузанга буяладыр, сђгатьлђр берлђ шул тузан эчендђ утырадар идем. Шуныћ љчен бу хезмђтлђремнећ ќићел генђ эштђн чыгуына вђ икенче берђњнећ шунларга хуќа булып китњенђ риза буласым килми.
Хљрмђтле Хђлђфлђребез, нисйун вђ мђнсийун булган165, дљньяга килмђгђн вђ ќир йљзендђ тормаган рђвешенђ кергђн бер хђкыйрьнећ 166шушы кадђр илтимас167 вђ емид-лђрене инша Алла урьгнына китерерлђр.
Инде Аллаџы Тђгалђ хђзрђтенђ тђвђккел итеп168, ошбу кљннђн табгысына169 керештек. Хђерле сђгатьтђ булсын!
Ризаэддин бине Фђхреддин.
1911-1329 шђџре рђбигыл-ђњвђл (10 нчы февраль). Оренбург.

ГЫЙЛАВЂ170

Ошбу нљсхђне басдырыр љчен хђзерлђп куйганыбызда ошбу сђнђ 12 нче февраль шимбђ кљнгђ каршы тљн сђгать 1 дђ фатирыбызга полиция вђ жандармлар килеп, губернский жандармский начальник ђмере буенча тентњ ясадылар вђ шул вакытта бу "Асар" нљсхђлђрен дђ тђмам171 алып киттелђр. Бастырыр љчен дип карз172 алган акчаларны шуннан соћ сахибларына173 кире кайтардым. Асар нљсхђлђре вђ башка кђгазьлђрем Оренбург жандармский мђэмњрлђре174 тарафыннан Сарапул шђџђрендђге жандар-мскийга ќибђрелгђн вђ аннан да Казан шђџђрендђ окружной суд хозурындагы тђфтиш-чегђ175 юлланган. Њземнећ гаризаларым сђбђпле, бер сђнђ тђмам булганнан соћ, 1912 сђнђ 17 нче февральдђ Оренбург полициясе аркылы "Асар" нљсхђсене кайтарып алдым исђ дђ, књп китапларым, мљсђњвђдђлђрем176, мђкалђлђрем, тарихи мђгълњматлар кайтарылмадылар. ..;,- Шуныћ љчен бу китапныћ кайчан табыг ителђчђге џђмишђ177 мђгълњм тњгел.

Ризаэддин бин Фђхреддин.
Оренбург. 1912 сђнђ 20 нче февраль.
Россия фђннђр академиясе Уфа фђнни њзђгенећ фђнни архивы. Ф.7. Тасв.1. ,ч Эш 13 (иске акт).

АСАР

Дњртенче ќилд

Сњзне башлау

"Асар"ны тђмамы берлђ басдыруны њзебез арзу кылган178 булсак та, матди ќђџђттђн икътидарыбыз булмаганлыктан бу арзуыбыз ќиренђ килмђде. Икътидарлары булган затлар арасында бастырып таратуны телђњче књрелмђде вђ шул сђбђптђн бер љлеше бљтенлђй басылмый вђ таралмый калды.
Оребургта ђсђрлђребезне вђ мђкалђлђребезне мљсђњвђдђлђрдђн књчереп хђреф ќыялар вђ аз гына да шикаять итмилђр иде. Хђреф ќыючыларга ућай булсын љчен басылачак нђрсђлђребезне кђгазьлђрнећ бер генђ ягына вђ тарау кђгазьлђргђ язадыр идек. Шул гадђткђ муафикъ179 "Асар"ны да тарау кђгазьлђргђ язган идек. Лђкин берберенђ ныгытылмаган тарау кђгазьлђрне тиешле урыннарда саклап тору, саташтырмау вђ югалтмау читен, шул сђбђптђн дђ шунларны бер урынга ќыю фикеренђ килдем вђ гамђлгђ дђ куйдым (књчердем дђ яздым, љченче ќилд булды).
Мђгђр дђ књп вђ озын мђњзугьлђрне180 китап рђвешендђ итеп ќыю љчен форсатныћ иркен булуы вђ язу ђсбабыныћ ќитешлеге зарур икђнлеге мђгълњм. Иргђ кичкђ сђламђт ќитњенђ вђ кичђдђ дђ иртђгђ сђламђт керњенђ ышанычы булмаган кешелђрдђ нинди форсат булсын? Кђгазь барында кара юк, кара булганда кђгазь юк, кешедђ язу ђсбабы ќитеш булу ничек сурђтлђнсен?
Шуныћ љчен мљсђњвђдђдђ булган адђмнђрне чњплђп вђ сайлап кына яздым вђ кодрђтем ќиткђн заманда бертљрле тђмам кылу љчен бђгьзы бер тђрќемђи хђллђрне кирђгеннђн артык кыскартып язуга мђќбњр булдым.
Џђрхђлдђ љченче ќилд тђмам булды. Шуннан соћ тљшергђн кыйсемдђге181 бђгьзы бер хђллђрне хђзеф итњем182 љчен њкенергђ башладым. Шуныћ љчен тљшереп калдырган затлардан бђгьзы берлђрене вђ хђзеф иткђн мђњзугьлардан да бђгьзы бер ќљмлђлђрне ошбу дњртенче ќилдтђ књчерергђ башладым. Максатыма барып ќитђрменме, юкмы?
Бу эш Аллаџы Тђгалђнећ њзенђ тапшырылган. Бђндђнећ вазифасы хђрђкђтлђнњ вђ кђсеп итњ булып, тђуфикъ вђ морадыны бирњ Алладан.
"Асар' ны башлап язарга керешкђн вакытымдагы ђмђллђрем вђ љмидлђрем берлђ бу кљнге ђхваль вђ ђмре вакыйг183 арасында булган тђзадде184 вђ мљбаянђтне185 тђгъриф итњгђ икътидарым юк. Шул вакыттагы љмидем ќир берлђ књк арасында сыймас дђрђќђсендђ олуг булган. Шул љмиднећ меќђррђд бер хыялдан гыйбарђт икђнлекне соћ вакытымда њз књзем берлђ књрдем. Дљрест, бу кљндђ дђ бер љмидем бар. Лђкин бу љмид элек заманда булган љмидкђ бљтенлђй башка бер нђрсђ.
Бу кљн инде "Асар"ны бер кеше укымаслыкмы белђм. Язып вђ књчереп утыруларым бездђн соћлар укырлар рђвешендђ бер фикер берлђ тњгел, динсез латин кавеме љчен тљрклђрнећ — бу мђмлђкђттђ мљнкариз186 тљрклђр вђ мљселманнарныћ ђсђрлђрене укуга ихтияќлары вђ лђззђтлђнњлђре булмаслыгы мђгълњм. Бђлки минем књчереп вђ язып утыруларым башка бер максат љчен.
Инде максатка керешђмен. Бу ќилдтђ иске вђ борынгы заман адђмлђре дђ, соћгы заманаларныћ галимнђре вђ мђшџњр затлары да булыр.
РФА УФЊ ФА. Ф.7. Тасв.1. Эш 14 (иске акт).

АСАР

њз башы

Бу кљннђн утыз ел Мљкаддђм бер вакытта "Асар"ны тђртип кылырга керешкђн сђгатемдђ булган морадыма муафикъ ошбу 1348 ел 1 нче мљхђррђмдђ187 мђзкњр188 ђсђрне икенче мђртђбђ тђртип итђргђ башладым. Лђкин беренче мђртђбђдђ язарга керешкђн вакытымда булган хђлем берлђ бу кљндђге хђлем арасында булган аерымлык мђшрикъ берлђ мђгьриб арасында булган аерымлыктан да ерак.
Беренче мђртђбђдђге хђлем: "Миллђтебез, гафлђт189 йокысыннан уянадыр, аякка басадыр, гыйлем вђ мђгърифђткђ, џљнђр вђ сђнагатькђ, кђсеп вђ тиќарђткђ190, дљнья кљтщђ, хосусђн191, зирагатькђ192 сђлђтлелеген мђйданга куячак, моньщ љстенђ дђ хљсне холыклы193 вђ гафиф194, диндар бер кавем, нђќип195 затлы бер миллђт икђнлегене дљнья халкына књрсђтђчђк: мђдђнияте ќђдидђ196 нигезене салуда џиммђте галия197 сахибларыньщ хезмђтлђренђ иштиракь итђ198" дип лђззђтле љмидлђр берлђ рђхђтлђнњдђн гыйбарђт иде.
Шул вакытта: "Ќљзьэ генђ булса да, минем дђ хезмђтем кушылсын, кырмыскаларныћ чикерткђ ботыны Сљлђйман галђйџис-сђламга Џђдия199 итњлђренђ охшаса охшасын, џђрхђлдђ, бу олуг фидакярлеклђр арасында њзем кебек зђгыйфь бер хезмђтем дђ катнашсын", — дигђн лђззђтле вђ рухлы хыяллар вђ фаразлар берлђ мђшгуль булган идем.Ђмма бу кљндђге хђлне бђян итњгђ икътидарым юк. Ђњвђлдђге фаразларымныћ бљтенлђй киресе вђ гакесе200 килеп чыкканлыкны књзлђрем берлђ књрдем. Газиз миллђтем ќан биреп ятканлыгы књз алдымда.

"Ни кайгы! Ни њкенеч! Ни хурлык вђ тњбђнлек!"201

Бу миллђт хакында: "Идел, Урал сахраларында тљрк кавеме вђ ислам динендђ булган олуг бер миллђт мећ елдан артык вакытлар гомер сљргђннђр, мђчетлђре вђ ќамигьлђре202 дђвам иткђннђр, мђшџњр галимнђре вђ кић књћелле сахиблары, зур дђњлђт ђџеллђре булган" дип сљйлђњчелђр генђ булыр дип тђ љмидлђнмимен. Ђгђр дђ Аллаџы Тђгалђ сђмави203 бер галямђт204 ќибђреп тђнбиџ кылмаса205 вђ яки берђр мљќђддђђ206 књндереп, рђсњлњллаџ Саллаллаџу галђйџи вђ сђллђм юлыны ихья итдермђсђ207 яћартмаса, безнећ газиз миллђтебез џђлак булачак, хђтта тарих китапларына да керђ алмый калачак вђ тђмам онытылачак, кђђннђ лђм йђкњн208 булачак. Оч йљз еллардан артык мљддђтлђр209 вђхши урысларга, ќђббар210 императорлар вђ падишаџларга мљкавђмђт итеп211 килгђн, динлђрене вђ миллиятьлђрене, гореф вђ гадђтлђрне саклауга ќђсарђтлђре212 вђ дђртлђре ќиткђн бу газиз кавем њз араларыннан ќитешкђн рљшедсез213 малайларга вђ џђртљрле исемнђр берлђ зоџур иткђн тинтђк ерткычларга, елан вђ чаяннарга мокабђлђдђн214 гаќиз калдылар вђ инкыйраз дђџшђтеннђн њзлђрене коткарырга кљчлђре ќитмђде. Тыштан џљќњм итњче дошманга књрђ эчтђн џљќњм итњче дошман зарарлырак. Шул сђбђптђн Аллаџы Тђгалђнећ казасына тђслим булудан215 башка чаралары юк. Буласы эш булды.
"Хакыйкатьтђ без Аллаџыныкы џђм Аллаџыга ђйлђнеп кайтабыз. Бетен кешелђр дђ, барлык нђрсђлђр дђ фани, фђкать кодрђтле џђм юмарт Аллаџы Тђгалђ генђ мђћгелек". 216
Бу язуларны кешелђр укысыннар љчен язмыйм. "Асар"ны яћадан тђртип итсђм, бездђн соћлар файдалансыннар иде дигђн фикер берлђ тђртип итмим. Мондый максатларныћ вђ фикерлђрнећ хђтта зђррђсе217 дђ књћелебездђ калмады. Эшлђрнећ кайсы тарафларга барачагы инде мђгълњм булды. Безнећ морадлар тђмам ќимерелде, кирпеч љстендђ кирпеч калмады. Љмид тђмам љзелде.
"Бђхеткђ ничек ирешергђ?
Аннан башка кечерђя таулар,
Аннан башка ялан яак џђм акчасыз њлђсећ,
Кулыћ да кечкенђ, юлыћ да куркыныч."218
Дљрест, имам Шђфигый Рђхимулланыћ бу шигырьлђре бер эшнећ авырлыгыны бђян кылудан гына гыйбарђт булса да вђ икенче бер шагыйрь да ошбу шигыре берлђ бер кадђр тђслия итђргђ219 сђгый кылса да220:
"Ђгђр эшлђр Тут кебек катлауланса, син аны Аллаџыныћ мђрхђмђте белђн хђл итђрсећ. Бђлки, бђлки, бђлки; бђлки чуалган тљерећне Аллаџы чишђр"221, — дисђ дђ, эш бу дђрђќђлђрдђн њтте, гаргарђ заманалары222 килф ќитте.
"Безгђ дђ кыенлыклар, авырлыклар килеп ќитте. Иа Раббым, мин авырлыкларны ќићелђйтњче, ђ син рђхимлелђрнећ ић рђхиме"223 .
Беренче мђртђбђдђ "Асар"ны шђњкъ224 вђ зђвык берлђ язган булсам, бу дђфгасында инде њземнећ сыћган књћелемђ вђ янган йљрђгемђ юаныч табу, мосыйбђт225 ялкыннарына су бљркњ љчен язам. Ђњвђлге мђртђбђ тђртип итњемдђ калђмемне карага манчып язган булсам, бу дђфгасында инде књземнђн аккан яшь тамчыларына манчып язам.
Ризаэддин бине Фђхреддин. 1348 ел 1 мљхђррђм. Уфа.
РФА УФЊ ФА. Ф.7. Тасв.1. Эш 4. (яћа акт).

 ИСКЂРМЂЛЂР:

1.мђкъсуд - ният, омтылыш
2.ислах итњ - њзгђртњ, яхшыландыру
3.хосус - очрак
4.тђрђкъкый - алга китњ, югарыга ирешњ
5.фђрд - аерым зат, шђхес
6.ихаталы булу - кин булу
7.галибиять - ќићњ
8.џђбђс - артык
9.хђер хаџ - телђктђш
10.тђгадди кылу - ќђберлђњ
11.гаќиз - кљчсез, зђгыйфь
12.мљстђхикъ - хаклы, лаеклы
13.заџир булу - књренњ
14.морад - телђк, максат
15.интикад кылу - тикшерњ
16.тђдбир - тиешле чара
17.тагьриф итњ - аћлату
18.маќара - булган эш
19.мљсави - бертигез
20.сђлђф - борынгы
21.мљшаќђрђ - бђхђслђшњ
22.касд - максат
23.хасыйл булу - барлыкка килњ
24.хадисђ - булган хђл, вакыйга
25.гареш - књк тњбђсе
26.сатхи - беркатлы
27.тђблигь - ирештерњ
28.мђњзугь - проблема, тема
29.гая - телђк
30.ригаять итњ - кайгырту
31.мљђррих - тарихчы
32.гадалђт - гаделлек
33.мђсьњлиять - ќаваплылык
34.Љмђви - Љмђвилђр нђселеннђн булган (русча — Омейяд)
35.истибдад - џичбер законга буйсынмыйча хљкем итњ
36.сђфаџђт - бозыклык
37.гавам - масса, халык
38.мљахђзђ кылу - тђнкыйтьлђњ
39.мљтђфђккир - фикер иясе
40.мљдафђга итњ - саклау
41.мђдех-мактау
42.џђвђс итњ - телђњ
43.мђнакыйбе ђњлия - ђњлиялђрнећ абруйлары
44.мђэхђз - чыганак
45.тђраќим - биографиялђр
46.хђварикъ - гадђттђн тыш эшлђр
47.кђрамђт - могќиза
48.тђгъбир – юрау
49.рави - сљйлђњче
50.гаид булу - бђйлђнешле булу
51.нђкыл итњ-язу
52.иќтиџад - тырышлык
53.касдый сурђттђ - телђгђнчђ
54.ифрат вђ тђфрыйт кылу - чамадан тыш арттыру џђм киметњ
55.хилаф - каршы
56.тасхих итњ - тљзђтњ
57.кяфи - ќитђрлек
58.хљласа - нђтиќђ
59.ифадђ итњ - аћлату
60.тђхриф итњ - њзгђртњ
61.тђгайер кылу - алмаштару
62.хђмлђ кылу - љскђ атылу
63.истифадђ итњ - файдалану
64.тђрќих - љстен књрњ
65.табыг итњ - бастыру
66.матлуб - талђп ителгђн
67.гонван - титул, дђрђќђ атамасы
68.лђкаб - кушамат
69.мљстђдрик - тљзђтњ
70.гатыф - тљрлђндерњ
71.мизан-њлчђњ
72.иќмали - кыскача
73.яхуд - яки
74.ихтисар - кыскарту
75.гаид - гает
76.гадавђт - дошманлык
77.фирка - тљркем
78.мђнша – чыганак
79.гадђд - нљсхђ
80.мљтђтаффил - паразит, самозванец
81.мљђллиф - язучы
82.гашура боткасы - мљхђррђм аеныћ унынчы кљнендђ махсус ђзерлђнђ торган ашамлык
83.зан итњ - уйлау
84.истидлял кылу - нђтиќђ чыгару
85.исабђт итњ - дљреслеккђ ирешњ
86.мљтђэссир - тђэсирлђнгђн
87.мњзђханђ - музей
88.мљшаџђдђ итњ - књреп тору
89.гаркъ булу - бату
90.самит - телсез
91.сакит - сљйлђшмђњче
92.мђгъруф - билгеле, танылган
93.сђригыз-зђвал - тиз бетњчђн
94.рљкен - љлеш, терђк
95.сљаль - сорау
96.шан - дђрђќђ
97.зан ителњ - уйланган, фараз ителгђн
98.сираять итњ - таралу
99.џиммђт - дђрт
100.нљфњз - авторитет
101.табигъ булу - буйсыну
102.мохасђдђ - кљнчелек
103.мљбагазђ - дошманлашу
104.иќбар итњ - мђќбњр итњ
105.мљќђррђд - ялгыз
106.тарикъ-юл, ысул
107.ќђрех ителњ - хурлану
108.фљкара - фђкыйрьлђр
109.мљкаддђм - элек
110.интикад - тђнкыйть
111.мљдахђлђ кылу - катышу
112.мљхђддис - пђйгамбђр сњзлђрен таратучы
113.тђгъдил - гаделлекне кайтару
114.мљђссис - башлап нигез салучы
115.хами - саклаучы
116.хадим - хезмђтче
117.дибаќђ - кереш
118.игълям кылу - белдерњ, аћлату
119.истисна итњ - аерып алу
120.фђзыйлђт - оста
121.истихкаксыз - лаек булмаган
122.хђлђф-килђчђк буын * ..
123.зоџур итњ - килеп чыгу, барлыкка килњ
124.вафа итњ - бурычны њтђњ
125.такать-кљч
126.бђдиџи - билгеле
127.тђназгы - тартышу
128.бђка- яшђњ
129.низам-тђртип
130.рђфикъ - иптђш
131.бап - бњлек
132.мђнбђгъ - чыганак
133.нђкыс - ќитешсезлек
134.тђртип итњ - тљзњ
135.мђќмђгьлђр - ќыентык
136.тђшђккер итњ - рђхмђт итњ
137.ќђдвђл - список
138.зикер итњ - телгђ алу
139.йад кылу - ђйтњ
140.мљйђссђр - ќићел
141.ибтида - башлангыч љлеш
142.зђйл - кушымта
143.тђхмин - якынча билгелђњ
144.мљштђмил - њз эченђ алган.
145.дђфга - тапкыр, мђртђбђ
146. игьтикад кылу - ышану
147. бил-фигыль - чынлап
148. ригаять - игътибар
149. рђкым -сан
150. гарђпчђдђн сњзгђ-сњз тђрќемђ
151. сђќгы - рифмалашкан
152. газђл итњ - чыгару
153. кабиленнђн - тљреннђн
154. икътидар - кљч, куђт
155. мђшьњм -явьп
156. илхак итњ - љстђњ, кушу
157. рђсме хатымны - язуымны
158. мљџмђл - ноктасыз хђреф
159. мљгъќђм - нокталы хђреф
160. тђсаррыф - њзенчђ њзгђртњ
161. мђзмун - эчтђлек
162. маддђлђр - биредђ: китаптагы бњлеклђр
163. тђбдиле џава кылу - џава алмаштыру
164. тђфђрреќ итњ - књћел ачып йљрњ
165. нисйун вђ мђнсийун булган - онытылган
166. хђкыйрь - хурланылган, кадерсез
167. илтимас - њтенњ
168. тђвђккел итњ - тапшыру
169. табыг - бастыру
170. гыйлавђ - љстђмђ
171. тђмам - тулысынча
172. карз-бурыч
173. сахиб-ия, хуќа
174. мђэмњр - чиновник
175. тђфтишче - тикшерњче
176. мљсђњвђдђ - каралама
177. џђмишђ - ђле дђ
178. арзу кылу - омтылу, телђњ
179. муафикъ - яраклы, туры китерњ
180. мђњзугь - сюжет, тема
181. кыйсем - љлеш
182. хђзеф итњ - тљшереп калдыру
183. ђмре вакыйг - њткђн хђллђр
184. тђзадде - каршылык
185. мљбаянђт - аерымлык, тупы килмђњ
186. мљнкариз - юкка чыккан
187. 1348 ел 1 нче мљхђррђм - 1929 елныћ 9 нчы июне
188. мђзкњр - югарыда ђйтелгђн
189. гафлђт - ваемсызлык, гамьсезлек
190. тижарђт - сђњдђ
191. хосусђн - аеруча
192. зирагать - игенчелек, хуќалык эшлђре
193. хљсне холыклы - књркђм холыклы
194. гафиф - намуслы
195. нђќип - затлы
196. мђдђнияте ќђдидђ - яћа мђдђният
197. џиммђте галия - зур тырышлык
198. иштиракь итњ - катнашу
199. Џђдия - бњлђк
200. гакес - капма-каршы
201. гарђпчђдђн тђрќемђ
202. ќамигь - ќомга намазы укыла торган зур мђчет
203. сђмави - књкнеке
204. галямђт - билге
205. тђнбиџ кылу - кисђтњ
206. мљќђддђђ - яћартучы
207. ихья итњ - яћарту
208. кђђннђ лђм йђкњн - бер дђ булмаган кебек
209. мљддђт - вакыт
210. ќђббар - ќђберлђњче
211. мљкавђмђт итњ - каршы тору
212. жђсарђт - батырлык
213. рљшедсез - туры юлдан бармаучы
214. мокабђлђ - каршы ќавап кайтару
215. тђслим булу - буйсыну
216. гарђпчђдђн тђрќемђ
217. зђррђ - бертек
218. гарђпчђдђн тђрќемђ
219. тђслия итњ - юату
220. сђгый кылу - тырышу
221. гарђпчђдђн тђрќемђ
222. гаргарђ заманалары - ахыр заман
223. гарђпчђдђн тђрќемђ
224. шђњкъ - дђрт
225. мосыйбђт - кайгы, хђсрђт

 

Публикацияне Лилия Байбулатова,
Татарстан фђннђр академиясенећ
Тарих институты аспиранты ђзерлђде