2002 3/4

«Таш архив» серлђре

И, таш, сљйлђ, бу кемнећ кабере? Бу ђле џаман мића караћгы, син шул караћгылыкны ач, њткђн заман тарихыныћ бер генђ юлыннан булса да хђбђрдар булыйм.

Мђќит Гафури

 Књренекле тарихчы галим, академик Миркасыйм Госманов бер хезмђтендђ ђњвђлге кабер ташлары булган татар зиратларын њзенчђлекле «таш архив»лар дип атаган иде. Язмабызда сњз тарихи чыганакларныћ нђкъ шушы тљре эпиграфик истђлеклђр (каберташ язмалары) турында барачак.
Ташъязмаларныћ тарихны љйрђнњдђге ђџђмияте галимнђр тарафыннан књп мђртђбђлђр расланган. Борынгы чорлардан башлап, XX гасыр башына кадђр кабер ташларында вафат булган шђхескђ бђйле рђвештђ милли тарихыбызныћ аерым бер фактлары, халыкныћ мђдђни џђм ђхлакый њсеш дђрђќђсе чагылыш тапкан.
Соћгы елларда тарихи мирасыбызныћ аяныч хђлен, тарих-архитектура истђлеклђренђ, шул исђптђн эпиграфик истђлеклђргђ игътибарны кљчђйтњ кирђклеген яктырткан язмалар матбугатта еш књренђ. Галимнђребезне, тарихчыларыбызны џђм, гомумђн, миллђтебезнећ зыялы затларын мондый фикерлђр электђн њк борчыган. Мисалга, књренекле ќђмђгать эшлеклесе Шђџђр Шђрђф «Шура» журналында дљнья књргђн «Асаре гатыйка» [«Тарихи истђлеклђр»} дип исемлђнгђн мђкалђсендђ болай дип яза: «...Бабаларыбыздан калган бу кеби истђлеклђрне сакларга вђ милли музаханђлђрне [музейларны] оештырырга љстебезгђ алырга кирђк икђнлеген вђ моныћ файдалары хакында сњз сљйлђњне тиеш тђ књрмим»1.
Татар тарихы љчен гомуми ђџђмияткђ ия булган Болгар дђњлђте, Алтын Урда џђм Казан ханлыгы дђверлђренђ караган кабер ташлары, гарихи чыганаклар буларак, Ш. Мђрќани, X. Фђезханов, К. Насыйри, Р. Фђхретдин, Г. Ђхмђрев, Г. Рђхим, Џ. Иосыпов, Ф. Хђкимжанов, Ќ. Мљхђммђтшин, М. Ђхмђтќанов кебек галимнђр тарафыннан љйрђнелгђннђр. Дљрес, Казан ханлыгы дђверенђ караган кабер ташлары ђле џаман да табыла џђм љйрђнелђ тора.
Казан ханлыгы ќимерелгђннђн соћгы дђнердђге, ягъни XVI-XVII гасырлардан башлап XX йоз башына кадђрге мећлђгђн, хђтта дистђ мећлђгђн татар кабер ташлары гыйльми ќђџђттђн аз тикшерелгђннђр. Шушы ућайдан галим Марсель Ђхмђтќановныћ књптђн тњгел генђ дљнья књргђн «Њткђннђрнећ каберен бел: Ђлмђт тљбегђ эпиграфик истђлеклђре» китабын телгђ алып њтђргђ кирђк2. Нђфис џђм бик затлы бизђлешле бу хезмђт - Ђлмђт районына кергђн авыллардагы мљселман татар, керђшен, христиан, мђќњси џ.б.ныћ эпиграфик истђлеклђрен љйрђнњге багышланган. М.Ђхмђтќановныћ бу китабы тљбђк эпиграфикасын комплекслы љйрђнњнећ беренче тђќрибђсе џђм башка юбђк-районнар очен, тулай ук фђннећ бу тармагьшда тиынњлорие довам итђчђк галимнђр очен менђ дигђн гамђли њрнђк.
Эпиграфик истђлеклђрдђге текстларны уку катлаулы эш. Чљнки hђр таш њзенчђлекле, тљрлечђ рђвештђ язылган. Шућа књрђ, аларны уку љчен гарђп язуын тану гына ќитми, гарђп телен, татар ташъязма истђлеклђренећ традициясен, гарђп язуыныћ почерк њзенчђлеклђрен, ќирле тарихны белњ, тђќрибђ џ.б. шундый хасиятлђргђ ия булу талђп ителђ. Кайбер авылларда, берничђ ел элек Пакьстаннан килгђн дин ђџеллђренђ књрсђтеп, алар да укый алмаган ташларны укый алачагыбызга сагаебрак караучылар да булган иде. Пакьстанлы агайларныћ мондагы ташларны укый алмаулары аћлашыла, чљнки, беренчедђн, алар ташъязмалардагы ќирле традициялђрне, язу њзенчђлеклђрен белмилђр. Икенчедђн, ташларда кулланылган иске татар телен белмђњлђре аркасында, тљшенђ алмаулары табигый. Шулай ук кайбер авылларда, моны мђрхњм карт муллабыз да укый алмады, бик ђњвђлге, 300-400 ел элеккеге таш ди торган иде, дип ђйтњчелђр дђ очрады. Карт мулла укый алмаганлыгы да гаќђп тњгел, 300-400 ел дип ђйтње бераз шиклерђк, ђлбђттђ. 100 еллар дип чама белђн ђйткђненђ безнећ ќор књћелле халкыбыз, телдђн-телгђ књчкђндђ, берничђ йљзне љстђгђн булуы да бик мљмкин. Укып карагач, ул таш XIX гасыр ахырыныкы булып чыга. «Ђлмисактан калган» шундый «борынгы» ташларны укып, елы мђгълњм булгач, зиратларда безне озатып йљрњче абзыйларныћ кайвакыт кђефлђре дђ кырыла.
Шулай ук кабер ташларындагы даталарныћ џиќри ел исђбендђ књрсђтелгђнлеген аћламыйча, ялгышучылар књп. Мђсђлђн, XIX гасыр ахырында куелган, џиќри белђн 1300 нче ел дип књрсђтелгђн ташныћ датасын гамђлдђге милади ел исђбе белђн бутап, ягъни аны XIV гасыр башына нисбђт итеп, башлары ђйлђнђ.
Кайбер авылларда зираттагы кабер ташларыныћ ић ђњвђлгесе XIX гасыр башында куелганлыгын белгђч, сљмсерлђре коелучылар да бар. Нђрсђ инде ул XIX гасыр, янђсе, менђ XIV-XV-XVI гасырлар булсын иде ул, дип ђйтњчелђр очрый. Андыйлары юк дип, игътибарсызлык, битарафлык кылганда, табигый, болары да сакланмаска, ќуелырга мљмкин. Шуны истђ тотарга иде. Тарихыбызныћ џђр дђверенђ: ерактагысына да, якындагысына да бер тљрле ихтирамлы вђ игътибарлы мљнђсђбђт булырга тиеш.
Гомумђн, халкыбыз борынгылыкны бик тђ сљя, шул сђбђпле, тарих тљшенчђсен фиргавеннђр, ул гына да тњгел, мамонтлар чоры белђн тићлђп карарга ярата. Гђрчђ XX гасыр башы да, безнећ кичђге кљнебез дђ тарих бит. Мамонт кебек эре хайван сљяклђре табылганга «аџ» иткђн хђлдђ, њз бабаларыћныћ, авылдашларыћныћ, нђселећнећ 100-150 ел элек њткђндђге тарихларына битарафлык књрсђтњ - џич тђ дљрес гамђл тњгел, безнећчђ.
Гарђп язулары белђн чуарланган, гасырлар аша кичкђн борынгы ташлар татарлар яшђгђн џђр тљбђктђ, џђр авыл зиратында бар. Ђмма, ни аяныч, алар вакытлар њтњ белђн уалып, авып, ќиргђ сећеп, язулары коелып, мђћге кайтара алмаслык хђлдђ тарих мђйданыннан юкка чыгып баралар. Шагыйрь ђйтмешли, «... исђ ќиллђр, бетђ эз». Ташъязма истђлеклђрне кичектермичђ барлау, љйрђнњ, мљмкинлек булганда, юкка чыгудан саклау - изге бурычларныћ берсе. Чљнки бу кабер ташларында бабалары-бызныћ газиз исемнђре уелган. Џђркемнећ књћелендђ иман, беренче нђњбђттђ, ата-бабаларныћ изге рухларына ихтирамнан башлана, џђммђбез халкыбызныћ, нђсел-нђсђплђребезнећ, авылдаш џђм тљбђктђшлђребезнећ исемнђрен џђм гамђллђрен белергђ, љйрђнергђ џђм књћеллђрдђ сакларга тиешбез.
Соћгы берничђ елда, кемнећдер фђрманы , яки ђмере белђн дђ, хезмђт Вазыйфабыз буенча' да тњгел, ђ њз ихтыярыбыз белђн без Кукмара џђм Ђгерќе тљбђклђрендђге татар зиратларында сакланган, тарихи џђм фђнни ќђџђттђн игътибарга лаеклы элекке кабер ташларын комплекслы гыйльми љйрђнњ, тикшерњ џђм теркђњ эшлђрен башкардык. Элеккеге дђверлђрдђн алып, 1920 нче елларга кадђр булган гарђп язулы барлык ташлар да (1920-30 нчы елларга караганнары фђнни ђџђмиятлђренђ карап, сайланма рђвештђ) безнећ тарафтан исђпкђ алынды, алардагы язмалар укылды џђм књчерелде, ташларныћ њлчђмнђре билгелђнде џђм ташлар њзлђре фоторђсемгђ тљшерелде. Бу зур кљч талђп итђ торган эш Кукмара џђм Ђгерќе тљбђклђре тарихы љчен материаллар туплауныћ бер юнђлеше дђ булып тора. Ќыйналган мђгълњматны фђнни эшкђртеп, китапќыентыклар рђвешендђ нђшер итеп, ќђмђгатьчелеккђ ирештерђ алсак, асыл максатыбыз да њтђлер иде.

Кукмара тљбђге эпиграфик истђлеклђре

1998 елда Кукмара тљбђк-тарих музее хезмђткђрлђре белђн њзара кићђш-табыш иткђннећ соћында, шушы райондагы элекке кабер ташларын комплекслы љйрђнњ бурычын алга куйдык. Бу максатта, ќирле хакимият ярдђме белђн. безнећ тарафтан љч тапкыр махсус фђннитикшеренњ экспедициялђре оештырылды. 1998 елныћ кљзендђ, 1999 елныћ язында џђм кљз айларында булып узган бу экспедициялђр дђвамында Кукмара районыныћ 58 татар авылындагы зиратларда барысы 284 гарђп язулы кабер ташы исђпкђ алынды џђм тикшерелде.
Беренче кљзге экспедициядђ районныћ Кђчимер, Ђсђн-Елга, Арпаяз, Пычак, Ядегђр, Югары Шђмђрдђн, Тњбђн Шђмђрдђн, Тарлау, Нормабаш, Мђмђшир, Мђчкђрђ, Књкшел, Зур Сђрдек, Купка авылларындагы ташъязма истђлеклђр љйрђнелде. Ђлеге 14 авылда барлыгы 132 кабер ташы исђпкђ алынды. Кљз кљне теркљлгђн ић борынгы ташлар Мђмђшир авылындагы XVII гасыр кабер ташлары иде. Берсе 1684 елда Тилђнќе угылы Мљхђммђдкђ, икенчесе 1685 елда Урсай суфый угылы Бикташ хафиз исемле кешегђ куелган. Ике таш та янђшђ, авыл зиратыныћ коймасы буенда, юлдан књренеп торалар.
Ташлар татар эпиграфик истђлеклђрендђге традициялђр кысасында эшлђнгђннђр. Ић љске љлешлђрендђ милли бизђкнљкыш уелган, аннан соћ фани џђм мђћгелек дљньялар турында Ислам динендђге фђлсђфи гыйбарђлђр язылган. Шулардай соћ ќирлђнгђн шђхеснећ исеме џђм вафат булу датасы књрсђтелгђн. Соћгы юлларда «... бу билгене њз вакытында куйды ирђнлђре, догадин љмид љчен» дигђн юллар язылган. Ирђнлђре - яраннары, фикердђш-шђкертлђре дигђн сњз. Ташларныћ ике ян-якларында
«Књрђрмен дљньяны вђйран бары,
џђмишђ бакый ирмђс, юк карары» -
диелгђн. Татар кабер ташларына уелган бу традицион шигъри юллар Казан ханлыгы дђвере кабер ташларында еш очрый. Берничђ ел элек Казан Кремлендђге Благовещение чиркђвен тљзеклђндерњ эшлђре вакытында да дивардагы уем љстенђ аркылы салынган Казан ханлыгы дђвере татар кабер ташына юлыкканнар иде. Анда да шул ук шигъри юллар бар.
Мђмђшир ташларыныћ берсендђ ташны ясаучы, уючы останыћ исеме дђ укыла. Ул -Килмљхђммђд Ишмђн угылы. Икенче таш та шул ук оста тарафыннан язылган. Текстларыныћ язылыш њзенчђлеклђре, бизђклђр џ.б. элементлар шуны раслый.
Љлге авылындагы иске зират урынында (хђзер Низамиев Сђлахетдиннђр бакчасында) шул ук Килмљхђммђд Ишмђн угылы тарафыннан язылган тагын бер кабер ташы бар. Бу таш белђн язгы экспедициядђ якыннан таныштык. Ќамбакты угылы Туйкђ исемле кешегђ 1681 елда куелган бу ташныћ эшлђнњ-бизђлњ њзенчђлеклђре, текстлар, шигъри юллар Мђмђшир ташларындагыча ук. Читенђ ташны язган оста -Килмљхђммђд Ишмђн угылыныћ исеме уелган. 1999 елныћ кљзендђ булган экспедиция шушы останыћ исеме белђн бђйле тагын ике табыш бирде. XVII гасырныћ 70-80 нче елларына караган бу ташларныћ берсе - Ятмас Дусай авылында (Кадыйр Мљхђммђд мулла угылына 1676 елда куелган - бу Кукмара районындагы сакланып калган ић борынгы кабер ташы), икенчесе - Байлангарда (кызганыч ки, бу соћгысы сынган-ватылган, тљп тексты бљтенлђй диярлек танылмый). Укучыларга шунысы да мђгълњм булсын: 2002 елныћ ќђендђ Мђмђшир џђм Љлге авылларындагы ђлеге борынгы истђлеклђргђ Кукмара районы хакимияте џђм район музее хезмђткђрлђре тырышлыгы белђн бизђкле тимер чардуганнар куелды.
XVII гасыр татар кабер ташларыныћ моћарчы фђнгђ мђгълњм булган хисабы, гомумђн, берничђ дистђ генђ. Аларныћ бишесе Кукмара тљбђгендђ булуы - игътибарга лаеклы факт. Татар эпиграфик истђлеклђрен нигезле љйрђнгђн галим Џарун Иосыпов 1960 елгы хезмђтендђ њзенђ билгеле булган XVII гасыр татар кабер ташларыныћ исемлеген бирђ3. Анда Кукмара районыныћ Мђмђшир џђм Олыяз авылларында шул дђвер ташлары бар дип теркђлгђн. Љлге авылы хакында мђгълњмат бирелмђгђн. Љлге ташы турында «Мђдрђсђлђрдђ китап киштђсе» дип аталган китапта ђйтелгђн, лђкин датасы 1630 елгы дип ялгыш књрсђтелгђн4. 1999 елгы язгы экспедиция вакытында Олыяз зиратында бик тырышып эзлђсђк тђ, XVII гасыр ташын таба алмадык. Ихтимал, ул 1960 нчы еллардан (ягъни Џ.Йосыпов теркђгђннђн) соћ авып, ќиргђ ићгђндер, књмелеп калгандыр дип кенђ фаразларга мљмкин.
XVIII гасыр Россия љчен дђ, татарлар љчен дђ гаять авыр џђм катлаулы гасыр булган. Шунлыктан, XVIII йљздђ куелган кабер ташлары да бик сирђк очрый. Кукмара районында андыйлар табылмады.
Бу тљбђктђ безнећ тарафтан љйрђнелгђн ташъязмаларныћ књпчелеге XIX гасырныћ икенче яртысына џђм XX гасыр башына карыйлар.
1998 елныћ кљзендђ булган экспедициядђ Мђчкђрђ зиратында гына да 33 ташъязма истђлек љйрђнелде. Мђчкђрђ авылы, гомумђн, татар тарихында мђгърифђт њзђге буларак аерым бер урын алып тора. Зираттагы ташлар да электђге мђдђнилек, мђгърифђтлелек эчендђ узган тормышныћ кљзгесе мисалында. Ул ташларда Мђчкђрђ авылын нигезлђгђн Ишмђн карт, бай Њтђмешевлђр нђселлђре (Габдулла Габдессђлам угылы, Муса Габдулла угылы, Мостафа Муса угылы, Исхак Муса угылы, Мљхђммђдгали Мљхљммђдшакир угылы Џ.6., аларныћ хатыннары, балалары) џђм Ш. Мђрќани хезмђтлђрендђ телгђ алынган мљдђррислђр, мђшџњр затларга (Габдулла Яхъя угылы ђл-Чиртуши, Мљхђммђдрђхим ахун, Мљхлисулла Максуд угылы ђл-Каргалый) бђйле кић мђгълњмат теркђлгђн. Мисалга, кайбер ташларныћ текстларыннан љзеклђр: 1)«... хаќи Сљлђйман бине Хђмидулла бине Морадым бине Сђед бине Ишмђн ђл-Мђчкђрђви [Ишмђн угылы Сђед, аныћ угылы Морадым, аныћ угылы Хђмидулла, Хђмидулланыћ угылы хаќи Сљлђйман ђл-Мђчкђрђви кабер ташы], виладђте [тумышы] 1775 сђнђ, вафаты 1850 сђнђдђ». 2) «Бу кабернећ иясе Мђчкђрђнећ сђњдђгђр Мостафа Муса угылы Њтђмешев румия илђн 1841 нче елда мартныћ 26сында 48 яшендђ вафат булды. Ходай Тђгалђ гарикъ [бетмђс-тљкђнмђс] рђхмђт кыйлсын.» Ташлар тљрле формада, тљрлечђ бизђлгђн, ясалыш материалы да тљрлечђ - гади комташтан алып мђрмђрдђн эшлђнгђннђренђ кадђр бар.
Язгы (1999 ел) экспедициядђ Љлге, Манзарас, Киндеркњл, Туеш, Адай, Аш-Буќи, Чишмђбаш, Кара Елга, Уразай, Сђрдекбаш, Олыяз, Югары Казаклар, Тњбђн Казаклар, Балыклы, Туембаш, Чуллы, Тђмђй, Янсыбы, Зур Кукмара, Сабанчино (Аты), Янил џђм Иске Пенђгђр [соћгысы Киров љлкђсенећ Нократ Ашны районына керђ] авыллары тикшерелде. Бу 22 авылда барлыгы 87 ташъязма исђпкђ алынды џђм љйрђнелде. Ђ шул ук елныћ кљзендђ оештырылган экспедиция Кукмара районы эпиграфик истђлеклђре исђбенђ тагын 65 ташъязма љстђде, алар - 23 авылныћ: Каенсар, Байлангар, Сазтамак, Салтык-Ерыклы, Кђркђвеч, Ташлы Елга, Бурсык Елга, Татар Толлысы, Югары Љскебаш, Битлђнгур, Тњбђн Љскебаш, Кенђбаш, Камышлы, Березняк, Аман-Оштарма (Чокырча), Ямбулат Пустыш (Књкчђ), Шепшећђр, Ятмас Дусай, Љркеш, Югары Арбаш, Тњбђн Арбаш, Югары Чђбия, Теркђш авылларыныћ зиратларында хђзергђчђ сакланып калган ђњвђлге кабер ташлары.
Кукмара тљбђге эпиграфик истђлеклђрендђ гомумтатар традициялђре булган кебек њк, ќирле њзенчђлеклђр дђ књзђтелђ. Мђсђлђн, башка тљбђклђрдђ дђ очрый торган шигъри юллар монда аеруча еш кабатлана. Татар эпиграфикасында катгый урнашкан, электђн дђвам итеп килђ торган фђлсђфи шигырь юлларыныћ гарђп телендђгелђре белђн беррђттђн, XVI џђм соћгырак гасырларга нисбђтле тљрки-татар шигырьлђре дђ књп кулланылган. Мђсђлђн, татар эпиграфикасында кић таралган

«Ђл-мђуту кясин, књши насин шарибиџа,
Вђл-кабру бабун, кулли насин дахилиџа.»
[Њлем касђдер - џђркем ул касђдђн эчђр,
Кабер ишектер - џђркем ул ишектђн керер.]

 шигъри-фђлсђфи юллары Кукмара тљбђге кабер ташларында еш очрый. Шулар белђн бергђ

«Бу кабер хђллђрен сагышлаясыз,
Безгђ Коръђн укып багышлаясыз.
Безнећ Коръђн укырга хђлебез юк,
Хђер-ихсан кыйлырга малыбыз юк»,

 кебек шигъри џђм «Каберлђрне зиярђт кыйлмак ахирђтне искђ тљшерер»дигђн саф татарча юллар уелган ташлар књп.

Кукмара тљбђгендђге тљрле авыл зиратларында бер њк оста - «мулла Фђллахетдин Кенђ-баши» тарафыннан язылган ташлар очрый. XIX гасыр ахыры - XX гасыр башында бу оста уйган ташлар (ић ђњвђлгесе 1882 елга, ђ ић «яше» 1918 елга карый) Кђчимер, Кенђбаш, Ђсђн-Елга, Пычак, Љлге, Иске Пенђгђр, Олыяз, Мђчкђрђ џ.б. авылларда бар. Кенђбаши исеме аныћ Кенђбаш авылына нисбђтле булуын белдерђ. Дљрестђн дђ, Казанда Шиџабетдин Мђрќанидђн сабак алган Фђллахетдин Шђмсетдин угылы (1852 елда туган) ул чорда Кенђбашта указлы имам, мљгаллим булып торган. Кенђбаш авылы зиратында табылган 12 кабер ташыныћ тугызы (!) Фђллахетдин оста тарафыннан эшкђртелгђн, ясалган џђм язылган. Фђллахетдин Кенђбаши кулы белђн язылган ташлар књрше Балтач, Саба, Мамадыш районнарында да булуы ихтимал. Кукмара районындагы авылларда аныћ тарафыннан язылган ташларныћ књп џђм таралу географиясенећ дђ шактый кић булуы шулай дип уйларга ќирлек бирђ.
Фђллахетдин Кенђбаши мисалы бу тљбђкнећ њз ташчы-осталары булганлыгына бер дђлил булып тора. Ташларда башка осталарныћ да исемнђре очрый. Мђсђлђн, дамелла Гобђйдулла мљђзин ђл-Орынбурый язган ташлар Мђчкђрђ џђм Манзарас авылларында сакланган.
Элекке кабер ташлары информатив яктан (мђгълњматлылык ягыннан) бик бай. Мђсђлђн, Чишмђбаш авылы зиратындагы бер ташта Коллар авылыныћ [Коллар - Чишмђбашныц ђњвђлге атамасы] мулла Мљхђммђдшакир мулла Динмљхђммђд угылы 1910 елда 22 нче июньдђ 83 яшендђ вафат булганлыгы, аныћ Мђчкђрђдђ Габдулла Чиртушидђ укып, Коллар авылында 53 ел имам булып торганлыгы язылган. Яисђ Янсыбы авылындагы икенче бер ташта тњбђндђге мђгълњматлар теркђлгђн. Анда ќирлђнгђн хаќи Гыйрфан Йосыф угылы Ђмиревнећ тумышы белђн Чистай љязенећ Талкышлы авылыныкы булганлыгы џђм Мамадыш ягындагы Ак-чишмђ авылында имам булып торуы, авыруларны дђвалавы турында язылган. 1927 елныћ 19 октябрендђ кунактан кайтышлый Янсыбы [таш текстында авыл исеме Янсуфый дип борынгыча бирелгђн] авылында Закир Сираќетдин угылыныћ љендђ кинђттђн авырып вафат булганлыгы хђбђр ителђ. Шул рђвешле бер кабер ташында гына да биниџая мђгълњмат теркђлгђн.
Татар зиратларында калып-рђвеше белђн кабер ташын хђтерлђтђ торган калын такта-сайгакка уелган язулар да очрый. Шундый сирђк язмаларныћ берсенђ Уразай авылында тап булдык. Андагы язмалар 1918 елныћ 13 апрелендђ уелганнар. Нђкъ кабер ташларындагыча традицион дини-фђлсђфи гыйбарђлђр язылган бу такта Югары Шљлђнгер авылыныћ Билал хђзрђт ќђмђгате Бибимаџитап абыстайга (Бай Дусай авылыныћ Мифтахетдин хђзрђт кызына) куелган. Тактаныћ икенче ягына татарча шигырь, ђ ике ян-ягына гарђпчђ «Ђлмђњтњ кясин...» шигыре уелган.
Гомумђн, кабер ташлары мђрхњм булган ир-атларга да, хатын-кызларга да, балаларга да бердђй хљрмђт белђн куелганнар.

Ђгерќе тљбђге эпиграфик истђлеклђре

Ђгерќе районындагы мљселман татар каберташ язмаларын љйрђнњ буенча гыйльми-тикшеренњ эшлђрен 2000 елныћ яз џђм кљз айларында њткђрдек. Бу райондагы экспедициялђребез дђвамында 48 торак пунктка нисбђтле гарђп язулы барлыгы 226 кабер ташы исђпкђ алынды џђм тикшерелде.
Ђгерќе тљбђгенђ оештырылган беренче эпиграфик экспедициябез 2000 елныћ 28 апреленнђн 6 май кљненђ кадђр дђвам итте. Чыгышы белђн Ђгерќе районыннан булган, хђзер Казанда яшђњче Шамил ђфђнде Заитов фђнни экспедициябез талђп иткђн чыгымнарныћ зур љлешен њз љстенђ алды џђм районга кайтуыбызны транспорт чарасы белђн дђ тђэмин итте.
џава торышыныћ ул вакыттагы авыр шартларына (кар, буран, яћгыр џђм салкыннарга) карамастан, џђр кљнне авылларга йљрњне љзмђдек. Нђтиќђдђ, 9 кљн эчендђ 36 торак пунктта булып, зиратларын эпиграфик максатларда тикшереп чыктык. Тикшерелгђн авыллар тњбђндђгелђр: Кыдырлы, Тансар, Тђбђрле, Сокман, Мукшур, Яћа Аккуќа, Тирсђ, Мордывый, Наќар, Кљчек, Чишмђ (Хороший Ключ), Тљрдђле, Кырынды, Барќы-Умга, Кичкетаћ, Биектау, Иж-Бђйки, Иж-Бубый, Кодаш, Яћа Кызылъяр, Иске Кызылъяр, Салагыш, Уразай, Ямурза, Исђнбай, Кадыбаш, Яћа Эслђк, Касай, Девятерня, Нарат, Иске Эслђк, Њтђгђн, Тоба, Чишмђ, Бетсемђс џђм Ђгерќе шђџђре.
Икенче экспедициябез шул ук елныћ кљзендђ, 12-15 октябрь џђм 3 ноябрь кљннђрендђ њткђрелде. Бу юлы 12 авылга нисбђтле зиратлар џђм кабер ташлары љйрђнелде. Районныћ Иске Аккуќа, Балтач, Чђчкђ, Сђхрђ, Татар Шаршадысы, Саклау, Татар Чилчђсе, Мђдъяр, Красный Бор, Атнагул џђм Гали авылларыныћ зиратлары, Иске Эслђк авылы яныннан табылып, Сарапул музеена куелган таш тикшерелде.
Ђгерќе районы, Кукмара районы кебек њк эпиграфик истђлеклђрне фђнни ќђџђттђн љйрђнњ максатында аз тикшерелгђн. Райондагы авылларныћ шактыенда икешђр, хђтта кайберлђрендђ љчђр зират яки аларныћ урыннары бар. Дљрес, џђр зиратта да гарђп язулы ташлар сакланмаган. Бер авылда 2-3 зират булуныћ да, џђммђсендђ борынгы ташлар сакланмауныћ да сђбђплђре књп тљрле. Кайбер авылларда иске зиратлар њзлђре сакланмаса да, урыннары билгеле. Мђсђлђн, Ђгерќе тљбђгендђге Тирсђ авылында (ђ бу авыл Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле) борынгы зират булганлыгы мђгълњм. Татар тарихчысы Гайнетдин Ђхмђрев 1906 елгы бер мђкалђсендђ Тирсђ зиратыныћ, Болгар дђвере зиратлары мисалынча, «ташбилге» дип аталганлыгын язып калдырган5. Тирсђ авылы халкыныћ хатирђлђре буенча (бу хакта «Мирас» журналында М. Ђхмђтќанов та язган иде6), 1956-57 нче елларда бу авылныћ борынгыдан сакланып килгђн зираты туздырылып, аныћ урынына авыл хуќалыгы машиналары паркы корылган. Тђбђрле авылыныћ ић ђњвђлге зираты урман янында калган, икенче иске зираты
Тирсђнекенђ охшаш фаќига кичергђн. Совет хакимлеге урнашкач, Тђбђрле авылы зиратыныћ агачларын кисеп, амбар тљзегђннђр, ђ булган ташларын аныћ нигезенђ салганнар дип сљйлилђр. 1980 нче елларда исђ шул зират урынына, халык каршы булса да, Мђдђният йорты тљзеп куйдылар. Моннан ун еллар элек шул иске зираттан калган бер таш, њз урыныннан кубарылган џђм язулары ќуелган булса да, коймага сљялеп тора иде. Хђзер инде ул да књренми. Зиратларны «иске» яки «яћа» дип ђйтњдђ дђ шартлылык бар. Мђсђлђн, шул ук Тђбђрле авылыныћ хђзерге зиратына беренче мђртђбђ XIX гасыр башында, ягъни ике йљз ел чамасы элек, ќирли башлаганнар.
Язгы сђфђребез кызыклы табышларга бай булды. Мђсђлђн, Кыдырлы авылы зиратында исеме югарыда телгђ алынган Шамил ђфђнде Заитовныћ бабасыныћ бабасына (хаќи Зђйнетдин мулла Заџид угылына) куелган XIX йљз кабер ташы табылды. Кыдырлыда џђм, гомумђн, бу тљбђктђ билгеле Заитов фамилиясенећ башлангычы Заџид исемле мулладан килгђнлеге расланды џђм Кыдырлы зиратыныћ бер љлешендђ XIX йљздђ џђм XX йљз башында шул мђшџњр нђселгђ мљнђсђбђтле кешелђр ќирлђнгђне дђ ачыкланды. Шунысы да кызыклы: бу нђсел каберлђренђ шул чорда ук тимердђн челтђрлђп, нђфис итеп эшлђнгђн чардуганнар куелган. Ђ ул вакытлардан сакланган металл чардуганнар, гомумђн, сирђк очрый. Кыдырлы зиратында алар берничђ, авылныћ иске зиратында да шундый ук бер чардуган бар. Шул ук стильдђге тимер чардуган бу нђселдђн булган сђњдђгђр џђм ќир-билђњче, бу тљбђктђ химаячелек гамђллђре белђн танылган Ђхмђдшакир Заитов XX йљз башында нигезлђгђн Саклау авылында да бар. Барќы-Умга авылында да XX йљз башында эшлђнгђн затлы металл чардуганга юлыктык.
Элек књренекле затларга кирпечтђн яки таштан тљрбђлђр яки коймалар кору традициясе дђ булган. Сокман авылы зиратында почмаклары зур кирпеч баганалы, ђ коймалары агачтан сырлап эшлђнгђн чардуган бар (хђзер исђ агач љлеше юкка чыккан диярлек). Чардуган эчендђ ике кабер ташы тора. Алар 1894 џђм 1897 елларда вафат булган Габделгаллђм хаќига џђм аныћ кызына куелганнар. Наќар авылында XIX гасырда яшђгђн ишан Габделгаффар Наќарый кабере бик мђџабђт рђвештђ, биек итеп кирпеч џђм агач койма белђн ђйлђндереп алынган. Аныћ каберен зиярђт итђргђ ђле дђ йљрилђр. Бу затныћ исеме татар тарихчысы Ризаэтдин Фђхретдиннећ «Асар» хезмђтендђ дђ очрый.
Ђгерќе районында да без ачыклаган ић борынгы ташлар XVII гасырга карыйлар. Бу ташларныћ да џђммђсе Кукмара районындагы XVII гасыр ташларын язган оста - Килмљхђммђд Ишмђн угылы тарафыннан эшлђнгђн. Кайберлђрендђ ташны уючы останыћ исеме язып та куелган. Шунысы кызыклы, Килмљхђммђд Ишмђн угылы язган ташлар Татарстанныћ башка районнарында (Лаеш, Менделеев, Балтач, Саба џ.б.) џђм республикабыздан читтђ дђ (Башкортстан џђм Чуашстан) булуы мђгълњм. Ђгерќе тљбђгендђ XVII йљздђ куелган шундый сигез таш ачыкланды.
Џарун Йосыпов биргђн XVII йљз ташлары исемлегендђ 22 торак пункт исђпкђ алынган. Ђмма Ђгерќе районындагы ташлар анда књрсђтелмђгђн7. Бу районда XVII гасырга караган 8 таш ачыклануы, фђн љчен дђ, џичшиксез, кызыклы яћалык.
Ђгерќе районында XVII йљз ташлары тњбђндђге торак пунктлар зиратларында сакланганнар. Тирсђдђ (Сельхозтехника башындагы зиратта) – Ур-мыбакты угылы Тукбулат (1679 ел), Наќарда Уразмљхђммђд Ђбђк [Илбђк-?] угылы (1689 ел), Ђгерќедђ Акманай Итђш угылы (1679 ел), Салагышта мулла Мђњлабирде Котлыгыш угылы (1687 ел), Тобада Багыш Исђнкилде угылы (1676 ел), Чишмђдђ Сармљхђммђд Бакай угылы (1677 ел) исемле затларга куелганнар. Шундый ук таш Иж-Бђйки авылы башында, койма эчендђге аерым кабердђ дђ булган. Ђмма таш ватылган, кеше исеме џђм елы язылган љлеше сакланмаган. Кљчек авылы зиратында, ќирдђ шундый ук шђкелдђге бер таш ята. Анысыныћ язулары, кызганыч ки, бљтенлђй ќуелган. Тирсђ ташындагы Урмыбакты угылы Тукбулат исеме XVII гасыр урталарында алпавыт Яушевлар белђн Тирсђ волосте крестьяннары арасында ќир џђм бђйсезлек љчен низаглашуларны тасвирлаган архив документларында да телгђ алынган.
Моннан ун ел элек Удмуртиянећ Сарапул шђџђре музеенда да Ђгерќе районыныћ Иске Эслђк авылыннан китерелеп куелган XVII йљз кабер ташын књргђн идек. Ул чагында Сарапул музеена ни љчен алып китњлђре безгђ мђгълњм тњгел иде. Ниџаять, 2000 елныћ 3 ноябрендђ Сарапулга барып, ђлеге таш белђн якыннан танышу џђм музейга алынуыныћ сђбђплђрен ачыклау насыйп булды. Бу кабер ташыныћ Сарапул музеена элђгњенећ дђ њзенђ књрђ кызыклы тарихы бар. Сарапул љязенђ багышланган 1892 елгы бер статистик хезмђттђ [ђ ул вакытта хђзерге Ђгерќе районыныћ бер љлеше Вятка губернасыныћ Сарапул љязенђ караган] Эслђк авылы янындагы сђер таш турында телгђ алынган. Анда ташныћ њлчђмнђре књрсђтелђ, билгесез язулар белђн чуарланган булуы, курган џђм тљрле ќанвар рђсемнђре тљшерелгђнлеге хђбђр ителгђн. Авыл мулласыныћ ул язуларны укый алмавы, тик шулай да кабер ташы дип белдерње ђйтелгђн. Китапныћ авторы булган рус кешесенећ XVII йљз мљселман татар кабер ташындагы бизђк џђм гарђби язуларны, њз фантазиясенђ књрђ, тљрле нђрсђлђргђ охшатуы гаќђп тњгел, ђлбђттђ. Кыскасы, бу таш турында теркђлгђн ђлеге мђгълњматны Удмуртия археологлары игътибарсыз калдырмаганнар, фђнни ќыентыкларда телгђ алып килгђннђр. Нђтиќђдђ, Сарапул музееныћ љлкђн фђнни хезмђткђре, археолог Николай Леонидович Решетников 1983 елда махсус экспедиция оештырып, ташны авыл янындагы чокырлы басудан табып, музейга кайтарткан. Табылган вакытта ул ауган хђлдђ џђм, љстеннђн сука белђн тракторлар њтеп, язулы љслеге зарарланган, беркадђр ќимерелгђн булган. Ташны саклап калганнары љчен тљбђк халкы да, без дђ Удмуртия галимнђренђ рђхмђтлебез. Н. Л. Решетников 1987 елда Казанга, галим Ќђмил Мљхђммђтшинга мљрђќђгать итђ, ђ ул бу ташныћ текстын укып бирђ. Ташныћ џиќри белђн 1092 [милади 1681] елда Борнай исемле кешегђ куелганлыгы мђгълњм. Хђзер Сарапул музеенда сакланучы ђлеге таш - Ђгерќе тљбђгендђ табылган XVII йљз ташларыныћ тугызынчысы. Бу гасыр ташларына уелган исемнђр, чорына хас булганча, нигездђ, тљрки-татар кеше исемнђре.
Фђнни ђдђбиятта элек булганлыклары теркђлгђн, лђкин хђзерге кљнгђ кадђр сакланмаган ташлар турында да ђйтергђ кирђк. Мђсђлђн, М. Ђхмђтќанов хезмђтлђрендђ8 телгђ алынган Салагыш (1659), Кодаш (XVII йљз ахыры), Рыс (1681) авылларындагы кабер ташлары, кызганыч ки, безнећ тарафтан табылмады. Тњбђн Кама сусаклагычы китергђн афђттђн соћ хђзер утрау хђлендђ генђ калган Рыс авылы зиратында ђле берничђ еллар элек иске ташлар булганлыгын сљйлђделђр. Хђзер алар юкка чыккан. «Аларны Казан галимнђре алып киткђн» дигђн имеш-мимеш сњзлђр дђ йљри. Хђлне тђгаен ачыклап булмады.
Ђгерќе районында да XVIII йљз ташлары табылмады, ташъязмаларныћ калган љлеше XIX йљзгђ џђм XX йљз башына нисбђтле.
Ташлардагы текстлар, традиция буенча, гарђп џђм татар теллђрендђ катнаш язылганнар. Аларда вафат булган кешенећ, атасыныћ (кайчакта бабаларыныћ да) исемнђре, нинди кђсепџљнђр белђн шљгыльлђнгђнлеге (имам, сђњдђгђр, мљгаллим Џ.6.), кайсы елда џђм ничђ яшендђ вафат булганлыгы, читтђн килгђн кеше булса, кайсы авыл яки тљбђкнеке икђнлеге, хатын-кызларныћ исђ кем кызы џђм кем ќђмђгате булганлыклары турында мђгълњматлар теркђлгђн, џђр кабер ташында яшђеш џђм њлем турында Коръђннђн, хђдислђрдђн изге гыйбарђлђр, шул ук тематикадагы шигъри юллар уелган. Алар да саф гарђп џђм татар теллђрендђ язылганнар. Ташларга књп тљрле џђм тирђн фђлсђфи шигырьлђр уелган. Мђсђлђн,

«Ђќђл тартып торыптыр ќђя илђн ук,
Яшеренер ќир, качар дђрманыбыз юк»,-
кебек юллар џђркемне уйландырырлык.

Калып-рђвешлђре белђн дђ ташлар гаќђеп књп тљрле. Ђйтик, XVII йљз ташларыныћ гомуми биеклеге 2 метр чамасында зур булып, ярты љлеше ќиргђ батырылган. Шунлыктан, ул дђвер ташлары, књпчелек очракта, кымшанмыйча тљз утырып торалар.
XIX гасыр џђм XX гасыр башындагы ташлар исђ књлђм ягыннан кечкенђрђк џђм, нигездђ, ќиргђ тирђн батып тормыйлар. Шул сђбђпле, алар тотрыклы тњгеллђр, књпчелеге авып, кыйшаеп, тарих мђйданыннан юкка чыга баралар. Ђгерќе районы зиратларында шђкеллђре буенча бер-берлђренђ охшаш булган аерым тљркем ташлар очрый. Ягъни, бу - таш уючы џђм язучы аерым осталар булганлыгына ишарђ. Мђсђлђн, Салагыштагы ташларныћ књбесе, нигездђ, берничђ оста тарафыннан эшлђн-гђнлеклђре књренђ. Кайбер осталар ташларны алдан ђзерлђп, кеше исемен џђм вафат булу датасын язу љчен урын калдырып, дини-фђлсђфи гыйбарђлђрне алдан ук уеп куйганнар. Иж-Бубый зиратындагы ташларныћ да берничђ оста тарафыннан эшлђнгђнлеклђре аћлашыла. Аерым осталарга нисбђтле ташлар районныћ башка авылларында да очрый. Мђсђлђн, 1840 нчы елларда бер њк зат тарафыннан эшлђнгђн ташлар Тђбђрле, Сокман, Тоба џ.б. авылларда, 1850 нче елларда икенче бер оста уйган ташлар Ђгерќе, Мордывый, Салагыш џ.б. авылларда очрады. Кайбер очракларда ташны уючы, язучы останыћ исеме дђ књрсђтелгђн. Шундыйлардан XVII йљз ташларында Килмљхђммђд Ишмђн угылы исеме књрсђтелгђнлеге алдарак ђйтелгђн иде. Тумышы белђн Биклђн авылыннан булган, Иж-Бубыйда яшђгђн Ђюп Исмђгыйль улы, Морт авылыныћ Мљхђммђдзђки мљђзин, Мићлегалим ђл-Чистайи, казанлы Габделбарый ђл-Баруди џ.б. шундый осталар тарафыннан язулар уелган XIX йљз ахыры - XX йљз башы ташлары бар.
Шђкеллђре, нигездђ, турыпочмаклы булган традицион ташлардан аермалы тњгђрђк, баганасыман рђвештђге ташлар да очрады. Мђсђлђн, Тирсђ зиратында шундый тњгђрђк бер таш бар. Ул таш хакында галим Марсель Ђхмђтќанов «Тирсђ ташы» исеме белђн язып та чыккан иде9. Лђкин ул мђкалђдђ тњгђрђк ташныкы дип тђкъдим ителгђн текст тулаем бу ташныкы тњгел. Тљгђлрђге, ни сђбђпледер, янђшђдђ торучы икенче бер ташныћ џђм тњгђрђк ташныћ текстлары њзара буталып бирелгђннђр. Салагыш зиратында тњгђрђк ташныћ икенче бер тљрлесе дђ очрады. Анысы фђкать 44 см. биеклектђ, 14 см. диаметрлы ќыйнак таш. Язулары да њзенчђлекле итеп, винтсыман урап, љстђн тњбђнгђ таба, тирђли язылган. XIX йљз ахыры -XX йљз башы кабер ташларын ясау љчен материал буларак еш кына гади комташны кулланганнар. Ул уалучан булу сђбђпле, язулары да тиз ќуелган.
Бер гаилђдђн яисђ кардђшлђр булган берничђ (ике, љч яки књбрђк тђ) кешегђ бер гомуми кабер ташы кую гадђте дђ булган. Мђсђлђн, Тоба авылы зиратындагы бер ташка 1919-1926 елларда ќирлђнгђн биш кешенећ исемнђре уелган.
Кайбер авылларныћ зиратларында бер таш та юк, ђ кайберлђрендђ шактый књп. Мђсђлђн, Салагыш авылындагы ике зиратта барлыгы 50, Иж-Бубый авылындагы ике зиратта 48 ташъязма теркђдек.
Тарихи ќђџђттђн аеруча кызыклы ташлар да бар Ђгерќе тљбђгендђ. Мђсђлђн, мђшџњр педагоглар, дин галимнђре џђм иќтимагый эшлеклелђр - бертуган Габдулла, Гобђйдулла џђм Мљхлисђ Бубыйларныћ ђтилђре Габделгаллђм хђзрђтнећ вафат елы тђгаен мђгълњм тњгел, чыганакларда да тљрле даталар књрсђтелђ иде. Иж-Бубый авылыныћ иске зиратында иће-буе 1 метрга якын зурлыктагы массив ас-куймасы белђн бергђ ауган гранит таш - мђшџњр мљдђрриснећ каберенђ куелган булып чыкты. Озак еллар авып яту сђбђпле язуыныћ аерым урыннары уалган. Бер метрдан артык биеклектђге бу мђџабђт ташка Габделгаллђм хђзрђтнећ 45 ел укыту эше белђн шљгыльлђнеп, 67 яшендђ 1903 елда вафат булуы теркђлгђн. Хђзер ул таш Иж-Бубый мђктђбе укытучылары џђм укучылары кљче белђн торгызып куелган. Ђгерќе зиратында да шушы авылда 34 ел џђм 25 ел мљгаллимлек иткђн затларныћ (1904 елда 66 яшендђ вафат булган хаќи Мљхђммђд Фђхреддин угылы џђм 1924 елда вафат булган Хђбибрахман мулла Габдеррђфыйк угылы) кабер ташлары ачыкланды. Шулай ук 1883 елныћ апрелендђ Русиядђ яћа патшаныћ тђхеткђ утыру тантанасына барганда юлда вафат булып, Салагыш зиратында ќирлђнгђн Казакъ ыругыныћ Урта Ќњз хакиме Нљгђр бђкнећ дђ ташы аеруча игътибарга лаек. Ђгерќе тљбђгенећ књренекле имамнарына, хаќиларына куелган ташлар књп очрый. Ташларга аларныћ Бохарада, Мђккђдђ џ.б. урыннарда белем алганлыклары да язылган. Арада медицина хезмђткђрлђре, ягъни фельдшерларга куелган ташлар да бар. Мђсђлђн, Кыдырлы зиратында фельдшер Муллахмђд Моратовка (1887 елда вафат), Иске Эслђктђ фельдшер Фђрхетдин Габделмђневкђ (1915 елда вафат) куелган ташлар очраттык. Соћгысы, башка барлык ташлардан аермалы буларак, рус телендђ язылган. 1919 елныћ 30 мартында љчесе бер кљндђ атып њтерелгђн Хђсђнетдин џђм аныћ ике улы - Имаметдин белђн Мљхђммђдетдиннећ дђ Салагыш зиратында кабер ташлары бар. Архив материалларыннан књренгђнчђ, 1919 елныћ 25-31 март кљннђрендђ Салагыш авылыныћ 16 кешесе ќђзалап (атып, асып џђм кыйнап) њтерелње мђгълњм. Тирсђ, Мордывый џђм Наќар зиратларындагы Бикмаев, Моратов, Алкин, Юнысов, Еникиев кебек алпавыт, морзаларга куелган ташлар да кызыклы. Гомумђн, ташъязмаларныћ књпчелеге - теге яки бу ќђџђттђн тарихи ђџђмияткђ ия истђлеклђр.
Мђкалђбезне йомгаклап, шуны ђйтђсе килђ. Комплекслы тикшеренњлђр татар зиратларында тарихи ђџђмияткђ ия ђњвђлге кабер ташларыныћ шактый књп санда сакланганлыгын књрсђтте. Кукмара џђм Ђгерќе районнарында теркђлгђн эпиграфик истђлеклђрнећ гомуми саны 510 булуы - моћа ачык дђлил. Бђхђссез ки, тљбђклђр тарихын, халкыбыз тарихын љйрђнњ љчен алар биниџая мљџим чыганаклар, искиткеч кыйммђтле рухи-мђдђни мирасыбыз ядкђрлђре.
Ике районныћ, авыллардагы ќирле њзидарђлђрнећ ќитђкчелеклђре, мђдђният џђм мђгариф хезмђткђрлђре, мђчет ђџеллђре џђм Кукмара тљбђк-тарих музеенда эшлђњчелђр белђн уртак тел табып, аларныћ турыдан-туры телђктђшлеген, транспорт џ.б. белђн конкрет ярдђмнђрен књрмђсђк, ќылы мљнђсђбђтлђрен той-масак, бу эш болай тиз џђм сыйфатлы башкарылмаган булыр иде. Уртак эш џђрвакыт ќитди џђм ућай нђтиќђлђр бирње џђркемгђ мђгълњм.
Зиратлар гизгђндђ куандыргыч та, кљен-дергеч тђ хђллђр књзгђ ташлана. Бик књп авылларда зиратларны чистарту, коймаларны тљзеклђндерњ белђн мђшгуль кешелђр очрап сљендерсђ, кайбер зиратларда тљсле металлдан ясалган койма баганаларын ќыеп киткђнлеклђрен књреп, хђйран калырлык. Моннан да тњбђн вђхшилек була микђн? Зиратлар бит - ата-бабаларыбыз ќирлђнгђн џђм џђммђбез барачак изге йорт. Халкыбызныћ гадђтендђ булган ђхлак, пакьлек џђм сафлык зиратларда да чагылсын, мђрхњмнђрнећ ќаннары ђрнемђсен, рухлары шат булсын иде.

  ИСКЂРМЂЛЂР:

  1.  Ш. Шђрђф. Асаре гатыйка // Шура.-1909.-№16.-Б.492.
  2. М. Ђхмђтќанов. Њткђннђрнећ каберен бел: Ђлмђт тљбђге эпиграфик истђлеклђре.-Казан, 2000.- 159 6.
  3. Г. В. Юсупов. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику.-М.-Л., 1960.-С.27.
  4. Мђдрђсђлђрдђ китап киштђсе: Мђшџњр мђгърифђт њзђклђре тарихыннан.-Казан, 1992.-Б.222.
  5. Г. Ђхмђрев: Тарихи-документаль ќыентык.-Казан,2000.-Б.187.
  6. М. Ђхмђтќанов. Тирсђ ташы// Мирас.-1991.-№1.-Б.84-86.
  7. Г. В. Юсупов. Књрсђтелгђн хезмђт.-Б.27.
  8. М. Ахметзянов. О лексике татарских эпитафий XVII-XVIII вв. // Историко-лингвистический анализ старописьменных памятников.-Казань,1983.-С.75-83; М. Ђхмђтќанов. Татар кулъязма китабы.-Казан,2000.-Б.16.
  9. М. Ђхмђтќанов. Тирсђ ташы // Мирас.-1991.-№1.-Б.84-86.

 

Раиф Мђрданов,
Татарстан Милли китапханђсенећ
Кулъязмалар џђм сирђк китаплар бњлеге фђнни хезмђткђре,
филология фђннђре кандидаты;
Ирек Џадиев,
Татарстан Милли китапханђсенећ
фђнни эшлђр буенча директор урынбасары