2003 1/2

Идел Болгарстанында Ислам динен рђсми рђвештђ кабул итњнећ датасына карата

I

Мђгълњм булганча, 922 елда Идел Болгарстанында рђсми рђвештђ ислам дине кабул ителгђн. Бу хакта шул тантанада катнашкан гарђп илчесе Ибне Фазлан язып калдырган, џиќри ел исђбе белђн бу вакыйганыћ тарихта тљгђл кљне дђ билгеле — 310 елныћ 16 мљхђррђм кљне, пђнќешђмбе. Бу факт галимнђргђ XIX гасырдан бирле билгеле булса да, аныћ датасы бњген гамђлдђ булган ел хисабында — григориан календаренда ђлегђ хђтле дљрес књрсђтелми. Югыйсђ, барлык ќђдвђллђр арасында тљгђл математик тђћгђллек бар, џђм даталарны бер ќђдвђлдђн икенчесенђ књчерњ — гади арифметик операция.
Ибне Фазланныћ мђшџњр язмасы турында торгынлык елларында фђнни ќђмђгатьчелек кенђ белсђ, њзгђртеп коруныћ саф ќиллђре бу тарихи язманы Солтан Шђмси редакциясендђ халкыбызга ќиткерде1.
Даталар мђсьђлђсенђ килгђндђ Ибне Фазлан болай яза : «Без аныћ (Алмас ханныћ — Р. И.) янына 310 џиќри елныћ 12 мљхђррђм кљнендђ, якшђмбе кљнне килеп ќиттек. Аныћ кенђзлђре, ќирле ќитђкчелђре, илнећ халкы хђлифђнећ хатын тантаналы рђвештђ укуын тыћлар љчен ќыелганчы, без якшђмбе, дњшђмбе, сишђмбе, чђршђмбе кљннђрне безнећ љчен корылган йортларда яшђп тордык. Хђлифђнећ хатын тантаналы рђвештђ укуы пђнќешђмбе кљнне, барлык чакырылган кешелђр ќыелгач, булды»2.
«Хат уку» кљненећ датасын Ибне Фазлан сан белђн тљгђл књрсђтмђсђ дђ, ул 310 елныћ 16 мљхђррђм кљне икђне ачык аћлашыла. С Шђмси «килеп ќитњ» кљненећ датасын ќђя эчендђ 922 елныћ 12 май кљне дип књрсђтђ, ђмма «самый ответственный момент путешествия — торжественное оглашение письма халифа» дип язса да, бу кљннећ датасын њзе тљгђл књрсђтмђгђн, А. П. Ковалевский китабыннан китерелгђн љзектђ генђ «хат уку» кљне тђгаенлђп — «16 мая, в четверг» дип књрсђтелђ3.
 Заманында тарихи хронология фђне белђн мавыгып, бу датаны џиќридђн григориан ел хисабына књчереп карагач, туры килмђве ачыкланды! џаман да 922 елныћ 21 май кљне булып чыга! џиќридђн дљньявига књчерер љчен алты таблица белђн санарга кирђк, арифметикасы карап торырга гади булса да, бу бик четерекле эш4. Айлар, хђтта еллар њтеп тђ каткат яћадан санап, шул ук хђл булгач, бу мђсьђлђне ныклап ачыкларга ниятлђдем.
Башта, бђлки С. Шђмси китабында типографик хата киткђндер, дип уйладым5. Андый шиккђ нигез бар, чљнки чыккан елы да књрсђтелмђгђн бу китапта, андый хаталар газеталар љчен дђ килешмђслек дђрђќђдђ, књп. Берсе хђтта зур мђгънђви хатага да китерђ — тљп текстта «триста девятого года» (ягъни, 309 ел) дип, Ибне Фазланныћ сњзлђре ялгыш язылган6. Бер хђреф алышуы — «с» урынына «в» куелу — бер еллык хатага китергђн! Бу хата 1996 елда чыккан «На стыке континентов и цивилизаций» исемле китапка да књчкђн7. Ахыр чиктђ бу хђреф хатасы санга да ђверелеп, 1999 елгы русча-татарча басмада сан белђн «309 елныћ» дип књрсђтелгђн8. Хђлбуки, кереш сњзендђ «310 елныћ» диелсђ дђ9. Бу китаби хаталар бер хђл, ђмма «На стыке...» китабында да «хат уку» кљне 16 май кљнне булган дип књрсђтелгђн10.
Фђнни чыганакларда исђ хђл тагын да катлаулырак — џиќри дата буенча бер тљрле язылса да, галимнђрнећ бер љлеше ђлеге датаны 16 май дип, икенчелђре исђ 15 май дип књрсђткђннђр. Галимнђрнећ књпчелеге, хђтта энциклопедиялђр дђ, тљгђл датаны књрсђтмичђ, «922 елда» яисђ «922 елныћ май аенда» дип кенђ язып китђлђр. Ић гаќђбе, галимнђрнећ шактые ислам динен рђсми рђвештђ кабул итњ вакыйгасы датасын «хат уку» кљненђ тњгел, ђ сђяхђтнамђнећ башка вакыйгаларына бђйлилђр, хђтта Ибне Фазланныћ Болгарда ислам кабул итњдђге ролен гомумђн инкяр итњчелђр дђ бар. Даталар ягыннан гына тњгел, гомумђн концептуаль-идеологик яктан да фикерлђр тљрле икђн. Боларны укучыга кыскача бђян итмђкче булам.

I Тђрќемђ безнеке – Р.И.

II

Танылган галим, профессор А. П. Ковалевский китабында «хат уку» датасы 16 май дип књрсђтелгђн11. Галимнећ диссертация авторефератында да шулай ук. А. П. Ковалевскийныћ остазы академик И. Ю. Крачковский хезмђтендђ шул ук саннар13. Ђмма анда бик кызыклы факт китерелђ: 1832 елда мђшџњр галим X. Френ «килгђн кљн» датасын џиќридђн књчереп, бер кљнгђ ялгышкан икђн14, 12 май урынына 11 май дип књрсђткђн! Димђк, «хат уку» кљне дђ X. Френ буенча 16 тњгел, ђ 15 майга туры килђ булып чыга.
X. Френныћ бу ялгышын В. В. Григорьев кабатлаган15. Д. А. Хвольсон исђ «в 310 (922) году» дип кенђ чиклђнгђн16.
Ш. Мђрќани «Мљстђфадел-ђхбар...» хезмђтендђ илчелекнећ килеп ќиткђн кљненђ игътибарын юнђлткђн. 1989 елгы басмасында бу датаныћ миладигђ књчерелгђн елы гына књрсђтелгђн17. Ш. Мђрќани њзе даталарны џиќридђн миладига књчермђгђн, кљннећ санын сњз белђн татарча, елныћ санын гарђпчђ язып калдырган18.
Ризаэтдин Фђхретдиннећ «Болгар вђ Казан тљреклђре» хезмђтендђ «Болгар тљреклђренећ ислам динендђ булуы рђсми рђвештђ џиќри белђн 310, милади белђн 922 елныћ 12 нче мљхђррђме, ягъни 12 нче майдан саналырга тиешле» дип язылган19. Монда да «килгђн кљн» датасына басым ясала. Ђмма, гаделлек љчен шуны да ђйтергђ кирђк, Ризаэтдин Фђхретдин датаны џиќридђн иске стильгђ дљрес књчергђн.
Зђки Вђлиди гарђп илчелегенећ Болгар ќиренђ килеп ќиткђн кљнен тњгел, ђ Ибне Фазлан њзе дђ датасын тђгаенлђп тормаган «хат уку» тантанасы кљнен анык књрсђткђн. Тик «милади»га књчергђндђ ул X. Френ хатасын кабатлап, 15 май дип язган20.3. Вђлиди хезмђтенећ 1992 елгы басмасында да бу дата шул килеш калган21. Ђйтергђ кирђк, 1917 ел инкыйлабына хђтле галимнђр арасында 3. Вђлиди «хат уку» кљненђ басым ясаган бердђнбер галим.
Габделбари Баттал «Казан тљркилђре» китабында данлы сђяхђтнамђ турында «бу илчелек 922 елныћ маенда килгђн» дип кенђ њткђн22.
Мђшџњр тарихчы М. Худяков «Миссия... прибыла к столице Болгарии 11 мая 922 г. Торжественный въезд арабского посольства в столицу и прием его болгарским ханом в присутствии всех подвластных князей происходил 16 мая того же года» дип язган23. «Столица» џђм «въезд»ны Худяков кайдан алгандыр, даталар исђ бљтенлђй аћлашылмый: аларныћ арасы дњрт кљн, йђ 11 белђн 15, йђ 12 белђн 16 май булырга тиеш бит!
Атаклы шђркыятьче В. В. Бартольд илчелекнећ килгђн кљнен генђ, 12 май дип телгђ ала24.
Галим-нумизмат С. Янина 17 май, ќомга хљтбђсе датасын књрсђтђ25. Бу датаны И. Крачковский белђн А. Ковалевский да билгелђп њтђлђр. Ђмма С. Янинаныћ хезмђтендђ тљп мђсьђлђ башкада — Алмас ханныћ мљселманча, Ќђгъфђр ибне Габдулла исеме белђн сугылган болгар акчасында. Аны галимђ 902-908 еллар арасында сугылган дип саный. Шунлыктан, С. Янина Алмас хан Ибне Фазлан килгђнче њк мљселман иде дигђн фикергђ килђ.
Энциклопедиялђргђ књз салыйк. Мђскђњ дђ чыккан «Ислам» энциклопедик сњзлегендђ Ибне Фазлан илчелеге турында бер сњз дђ юк26. «Зур совет энциклопедиясендђ (БСЭ) илчелек џђм дин мђсьђлђсе телгђ дђ алынмыйча, «в 922 г. хан г. Болгара Альмас начал объединять болгарские племена» дигђн чикле мђгълњмат кына бар27. Рус телендђ чыккан «Татар энциклопедик сњзлеге»ндђ «посольство достигло страны булгар 12 мая 922 г.» диелгђн28. Бу белешмђнећ татар телендђ чыгачак нљсхђсе тулырак џђм тљгђлрђк булыр дип љметлђнђбез.
Бљекбританиянећ физика-математика галиме X. У. Рахманныћ «Хронология исламской истории» китабы, исеменнђн њк књренгђнчђ, ислам тарихындагы даталарга махсус багышланган энциклопедик хезмђт. Китап Лондонда инглиз телендђ чыккан, аны, безнећ илгђ караган мђгълњматларын љстђп, Мђскђњдђге шђрык белгече, галим Д. 3. Хђйретдинов урыс теленђ тђрќемђ иткђн. Безне кызыксындырган вакыйганыћ датасы анда да «в мае 922 г.» дип кенђ ђйтелгђн29.
Д. Исхаков џђм И. Измайловныћ «Татары» исемле энциклопедик хезмђттђге мђкалђлђрендђ Алмас хан џђм илчелек турында бер сњз юк, ђмма алар «официальное, на государственном уровне, принятие ислама (900-920-е г.)» (!) дип, датаны бик њзенчђлекле књрсђткђннђр30. Югыйсђ, кара торгынлык елларында Казанда басылган мђктђп дђреслегендђ дђ «922 елда Алмыш патша вакытында ислам дине кертелђ», дип бу дата тљгђлрђк бирелђ иде31.
Академик М. Зђкиев «Тљрки-татар этногенезы» китабында «Болгар дђњлђте... Биарм илен тулысынча њз кулына тљшерергђ тырышкан... 922 нче елда Гарђп халифђте илчелеген чакырып, ислам динен рђсми рђвештђ кабул иткђн» дип яза32. Фђнни гипотеза буларак кына кабул ителерлек «Биармия» турында тђфсиллђп язылып та, тарихта тљгђл билгеле булган Алмас хан џђм Ибне Фазлан телгђ дђ алынмавы, аптырашта калдыра, ђлбђттђ.
«Татар халкы џђм Татарстан тарихы» исемле мђктђп дђреслегендђ тарих фђннђре докторы Равил Фђхретдинов «килгђн кљн» 12 май, «хљтбђ кљне» 17 май дип бу вакыйгаларныћ даталарын тђгаенлђп бирђ. Ђмма А. П. Ковалевскийныћ њзе дђ юньлђп якламаган гипотезасына басым ясап, «ике айдан бљтен болгар халкы корылтаен ќыеп, шул ук Багдад илчелђре алдында Алмас исламны кабул итњне рђсми тљстђ бљтен халык исеменнђн игълан иткђн» дип яза33. Шул ук вакытта, «хат уку» тантанасы телгђ дђ алынмый.
Башка археологларда болгарларны Ибне Фазланга хђтле рђсми рђвештђ мљселман булганнар дип дђлиллђњлђр бар. А. X. Халиков «Беренче дђњлђт» исемле китабында «Милади белђн 922 яки џиќри белђн 309 елны (дљресе 310 ел—P.M.) Болгар илендђ рђсми рђвештђ ислам кабул ителгђн дип ђйтергђ нигез юк» дип яза34, џђм фаразлап «Болгар иленећ рђсми рђвештђ ислам динен кабул итње.. .Мђэмњн хђлиф заманында Бохара факиџлары булышлыгы нђтиќђсендђ 825 (209) елны була» дип яза35. Мондагы «825 (209)» елы тарихи хронология ќђџђтеннђн ялгыш, чљнки џиќри датаныћ елы гына мђгълњм, ђ кљнеае билгеле булмаганда, аныћ «милади»га туры килњ елын тљгђл белеп булмый — ике еллык аерма килеп чыга. Гомумђн, биредђ даталар шактый буталчык — «аббасилар хђлифе ђл-Мђэмњннећ» хакимлек чоры «милади белђн 813-833, џиќри белђн 227-232 еллар» дип књрсђтелђ36. Милади еллар арасы 20 ел, џиќри еллар арасы... 5 ел! џђм 825 ел 813-833 еллар арасына керсђ, 209 саны 227-232 эчендђ тњгел. Ярый, янђ типографик хата киткђн, 227 ялгыш, дљресе 207 булырга тиеш дисђћ дђ туры килми — ара 25 ел килеп чыга. Милади 20 ел арасы берничек тђ џиќри 25 елга туры килми, чљнки џиќри белђн миладиныћ аермасы 30 елга бер ел нисбђтендђ.
Г. Дђњлђтшин дђ 922 елга катгый каршы чыгып, «Идел Болгар илендђ 922 елда... исламныћ рђсми кабул ителње берни белђн дђ нигезлђнми... Ислам, дђњлђт дине буларак, Багдад илчелеге килгђнче њк кабул ителгђн» дип яза37. Ул «килгђн кљн» датасын тђгаенлђп ђйтсђ дђ, китабыннан «хат уку» кљненећ датасын абайлап та булмый. Ђмма галим 922 елга каршы чыкса да, башка конкрет тђкъдиме юк.
 Ђнвђр Хђйри — инкыйлабтан соћгы дђвердђ Зђки Вђлидинећ фикерен кабатлап, «хат уку» датасына басым ясаган бердђнбер галим. Ђмма, ул да Вђлиди хатасын кабатлаган — тантана кљнен... 15 май дип язган38.
Инде тарих љлкђсендђге џђвђскђрлђргђ килгђндђ «Ќђгъфђр тарихы»на књз салсак, «бљек илчелеюжђ бђйле датаныћ коры елы гына — 922 ел бирелгђн39. Шунысы гаќђп — бу китапта барлык даталар милади (юлиан яисђ григориан ќђдвђл) буенча коры еллар белђн генђ књрсђтелгђн. Менђ шуннан соћ сорау туа: ђгђр оригиналында џиќри даталар тулы кљне-ае белђн бирелгђн булган булса, «Ќђгъфђр тарихы»н тђрќемђ итњчегђ, бихисап даталарны миладига књчергђч, миладида тљгђл кљнен-аен књрсђтмичђ, коры елларын гына калдыру ник кирђк булды икђн?! Ђ инде оригиналда даталар коры џиќри елы белђн генђ књрсђтелгђн булса, аларны милади елга тљгђл књчерњ тарихи хронология фђненећ кагыйдђлђренђ сыешмый! «Ќђгъфђр тарихы»н ялган нђрсђ дип ђйтњче тарихчы-филологлар књп булды. Аларныћ дђлиллђре белђн ђле бђхђслђшергђ мљмкиндер. Ђ мин исђ математик тљгђллек белђн ђйтђ алам — бу ђсђр борынгы шђрыкъ кулъязмасыныћ тђрќемђсе тњгел!
«Родиноведение» китабында Ф. Г.-Х. Нуретдинов датаныћ аен књрсђтмђгђн, 922 елда дип кенђ чиклђнгђн, «килгђн кљн» џђм «хат уку» вакыйгаларын телгђ дђ алмыйча (!) асылда мђгълњматны шул ук «Ќђгъфђр тарихы»ннан књчергђн40.
X. Мићнегулов «безнећ ђби-бабаларыбыз ислам динен кайчан кабул иткђннђр соћ?» дигђн сорауга «922 елда!» дигђн «гавамныћ ђзер ќавабы»на каршы чыкмый кебек, ђмма аныћча «бу дата олы хакыйкатьнећ тик бер ягын гына чагылдыра» икђн41. «737 елда Хђзђр хакимияте ислам динен рђсми рђвештђ дђ кабул итђ. Кызганыч ки, бу мљџим дата моћа кадђр тљрки, мљселман ќђмђгатьчелеге игътибарыннан читтђрђк кала килђ». Чљнки «ђњвђл Хђзђр дђњлђтенђ бђйле» булган «Болгар мђмлђкђте џђм дђњлђтчелек, џђм рухи мирас планында шактый дђрђќђдђ Хђзђр каганлыгыныћ дђвамчысы булып тора. (Бу хакта галимнђр дђ искђртђ.)»42. Кызганыч, бу хакта кайсы галим искђрткђнен автор ђйтми џђм санап њтелгђн елларныћ гавам кайсысына тукталырга тиеш икђнен дђ тђгаенлђми.
Бу мђсьђлђдђге рђсми карашны да китерик. «Май 922 г. признан официальной датой принятия ислама тюркскими народами России. Именно с X в. Волжско-Камская Булгария обособляется от сопредельных государств как «страна ислама»43.

III

Болгар дђњлђтендђ ислам динен рђсми кабул итњ мђсьђлђсендђ махсус ђдђбият белђн танышкач Казандагы белгечлђргђ мљрђќђгать итђргђ булдым. И. Крачковский китабында Ибне Фазлан язмасыныћ тљп нљсхђсе дип саналган гарђп телендђге «Мђшџђд язмасы»ныћ фотокопиясе дђ китерелгђн44. Шиклђргђ урын калмасын љчен Г. Ибраџимов исемендђге Тел, ђдђбият џђм (ул чакта) тарих институтыныћ кулъязмалар џђм текстология бњлегенећ љлкђн фђнни хезмђткђре, филология фђннђре кандидаты Сђлим ђфђнде Гыйлаќетдиновка мљрђќђгать иттем. Ул гарђп телендђге оригиналдан «хат уку» вакыйгасы турындагы љлешен књрсђтеп, аны тђрќемђ итеп бирде. Чынлап та, «хат уку» кљне 310 џиќри елыныћ 16 мљхђррђм кљненђ туры килђ. Гасырлар њтеп, кулъязмада берђр санныћ аерым љлеше зарарланып икенче санга охшап куйгандыр дигђн шик тђ урынсыз. Чљнки ђсђрдђге даталарныћ саннары сњз белђн язылган, џђм бу ђсђр бик яхшы сакланган, укыган вакытта барлык сњзлђре дђ ачык укыла.
Борынгы шђрык кулъязмалары буенча тљп белгечлђрдђн академик Миркасыйм ага Госманов Ибне Фазланныћ язмасын џђм аныћ турындагы фђнни ђдђбиятны студент чагында ук љйрђнгђн икђн. Ќавабы анык булды: «Ђйе, џђр борынгы чыганактагы кебек, Ибне Фазлан язмасында да бђхђсле ќирлђр юк тњгел. Ђмма даталарга килгђндђ, џиќри буенча бирелгђн даталары хакында фђндђ бернинди бђхђс юк».
Шуннан соћ мљстђкыйль рђвештђ ике тљрле оешмадагы хронолог-галимнђргђ сђясђттђн ерак коры математик сорау белђн: «џиќри буенча 310 нчы елныћ 16 мљхђррђм кљне григориан ќђдвђлендђ нинди дата була» дип мљрђќђгать иттем, џђм ал ардан фђнни белешмђлђр алдым. (Алар редакциягђ тапшырылды). Беренчесе — КДУ астрономия кафедрасы доценты М. Ваисов, икенчесе — КДУ тарих факультетыныћ тарихи хронология белгечлђре доцент Д. Мостафина џђм профессор И. Ермолаев. Шуны да искђртергђ кирђк, Игорь Петрович Ермолаев югары уку йортлары љчен тарихи хронология буенча Мђскђњдђ басылган дђреслекне язган бердђнбер Казан галиме.
џиќри ел исђбенећ ике: гарђп џђм тљрек вариантлары бар. Аларныћ аермасы берничђ кљн генђ, ђмма безнећ очракта бу бик ђџђмиятле. Ђлеге икелђнњгђ дђ урын юк икђн, чљнки Ибне Фазлан заманында тљрек џиќрисе тњгел, Тљркия дђњлђте дђ булмаган. Монда тагын бер ныклы математик дђлил бар икђн: тљрле ќђдвђллђрнећ ай џђм ел исђплђре тљрле булса да, атналар озынлыгы бер тљрле—ќиде кљн. Шућа књрђ аерым бер кљннећ тљрле ќђдвђллђрдђ дата саннары тљрлечђ булса да, ул датаныћ атна эчендђге кљн исеме бер тљрле њк калырга тиеш. Бу, њзенђ књрђ «маяк», программистлар ђйтмешли, «контроль сумма». Ибне Фазлан язмасында «хат уку» кљне пђнќешђмбе булган диелђ. Таблицадан45, дљньявига књчерелгђн датаныћ «пђнќешђмбе» икђне ачыкланды. Бу факт тарихчылар биргђн фђнни белешмђдђ дђ ассызыклап ђйтелђ. Шулай итеп тљрле ысуллар белђн љч галим бер-берсеннђн мљстђкыйль рђвештђ санап, бернинди дђ шиккђ дђ урын калмаслык, уртак бер њк нђтиќђгђ килделђр: џиќри 310 елныћ 16 мљхђррђм кљне бњгенге кљндђ кулланыла торган григориан ќђдвђле (яћа стиль) буенча 922 ел 21 (егерме беренче) май кљненђ туры килђ.
Ђ моћарчы барлык галимнђрнећ бу датада ялгышулары кайдан чыккан соћ дигђн сорау туа. Минемчђ, моны болай аћларга кирђк. XIX гасырда X. Френ «килгђн кљн» 11 май була дип язган. (Димђк, аныћча «хат уку» кљне 15 майга туры килђ). Ул чакта Рђсђйдђ григориан тњгел, ђ иске стиль, ягъни юлиан ќђдвђле рђсми кулланышта булган, ђмма шул иске стиль буенча «хат уку» кљне 16 майга туры килђ, бу њз санауларым буенча да шулай, мића бирелгђн фђнни белешмђлђрдђ дђ ассызыклап ђйтелђ. Шулай итеп, X. Френ, заманына књрђ, 1 "кљнлек ялгыш ясаган. Аныћ хатасын замандашлары В. Григорьев џђм 3. Вђлиди кабатлаганнар.
X. Френныћ бу хатасын, «килгђн кљн» 11 май тњгел, ђ 12 май дип 1939 елда И. Ю. Крачковский књрсђтђ... ђмма њзе дђ тљгђлсезлек ќибђрђ46. Чљнки 12 май дљрес, ђмма иске стиль, ягъни юлиан ќђдвђле буенча. Ђ бит И. Крачковский хезмђте дљнья књргђндђ Россия инде егерме елдан артык яћа стиль, ягъни григориан ќђдвђлен кулланган. X гасырда булган вакыйга датасын иске стильдђн яћасына књчергђндђ, аерма 5 кљнлек, ягъни «килгђн кљн» чынлыкта 12 май тњгел, ђ 17 май, «хат уку» кљне инде 16 май тњгел, 21 май кљне булып чыга47. И. Крачковскийныћ хезмђтендђге даталарны Совет заманында барлык галимнђр автоматик рђвештђ китаптан-китапка књчереп килгђннђр.
Гаќђп, тарихчыларныћ сирђге иске стильне яћасыннан аера икђн. Ђллђ тарих фђнендђ шулай кабул ителгђнме дип аптырап И. П. Ермолаевтан шђхсђн сорадым. Андый канун юк икђн, тарихчыларныћ ни љчен шулай язулары, аћлашылып бетми, югыйсђ, «тарихи хронология» дигђн фђн барлык тарихчы-студентларга да укытыла дип ќавап бирде љлкђн галим, њзе дђ гаќђплђнеп.
Фђнни яктан мондый гади мђсьђлђгђ Казанныћ ић зур хронологларын ќђлеп итеп белешмђлђр ќыю кемгђдер кљлке булып та књренергђ мљмкин. Ђмма инде ун елдан артыкка сузылган Хђтер кљненећ тљгђл датасы мђсьђлђсе шућа этђрде. Бездђ, кызганычка каршы, зур тарихи вакыйгаларныћ тљгђл кљннђре турында махсус белгечлђр белђн кићђшмичђ, телђсђ нинди хаталы датаны билгелђњ тђќрибђсе бар. Мондый хђл дђвам иткђндђ ислам динен рђсми рђвештђ кабул итњне дљньявича да билгелик дип, 16 май кљне куелуы бик ихтимал. Шућа књрђ, Болгарда ислам кабул итњ 21 май кљнне булган дип газетада кыскача гына булса да, хђбђр биргђн идек48.

IV

Датасын гына тљзђтњ дип башланган эшемне мђсьђлђнећ концептуаль якларын да ачыклауга юнђлдереп дђвам итђргђ мђќб њрмен.
Ислам динен рђсми рђвештђ кабул итњ кљне дип тантаналы рђвештђ хђлиф хатын уку кљнен билгелђргђ кирђк икђне табигый хђл булып књренсђ дђ бу мђсьђлђдђ башка фикерлђр дђ бар.
Гаќђп, барлык тарихчылардан бары тик Зђки Вђлиди џђм Ђнвђр Хђйри генђ «хат уку» кљнен исламны рђсми кабул итњ кљне дип таныйлар.
Књргђнебезчђ, Ибне Фазлан илчелегенђ бђйле ислам динен рђсми рђвештђ кабул итњ кљнен билгелђр љчен «хат уку» кљненнђн тыш тагын љч вакыйга бар. Беренчесе — «килгђн кљн», 12 мљхђррђм — 17 май. Икенчесе — «хат уку» кљне, 16 мљхђррђм — 21 май. Љченчесе — «хљтбђ кљне», 17 мљхђррђм — 22 май. Дњртенчесе — «корылтай кљне». Гипотезалы вакыйганыћ кљне, ђлбђттђ, билгесез. Беренче, «килгђн кљн» датасы књп михнђтлђр књреп, ниџаять, Болгар ќиренђ исђнсау килеп ќиткђн Ибне Фазлан илчелеге љчен генђ мљџим булгандыр. Законнар да бит ђзерлђнгђн, язылган, тегелгђн-тљплђнгђн кљннђн тњгел, ђ бђлки рђсми рђвештђ игълан ителгђн кљннђн њз кљченђ ия булалар. (Ул «килгђн кљн» дђ бит ђле Алмас хан янына килеп ќитњ кљне, аћа хђтле илчелекнећ Болгар иленђ «аяк басу» кљне булган бит. Ђ бу ике кљннећ кайсы мљџимрђк соћ?) Шунысы кызыклы, књпчелек галимнђр нђкъ шул «килгђн кљн»гђ басым ясыйлар. Чљнки барлык даталардан Ибне Фазлан шул бер «килгђн кљн»ен генђ тђгаенлђп, сан белђн књрсђткђн. Ихтимал, шућа књрђдер, књпчелек галимнђрнећ башына бу дата уелган. Хђер, Ибне Фазланныћ да рисалђсе ниндидер кавем-кабилђнећ килђчђк буыннары љчен тњгел, ђ хђлифкђ хисап бирњ љчен язылган булган.
«Хат уку» кљне. Бљтен илдђн урындагы ќитђкчелђрне, вђкиллђрне љч кљн ќыйганнар. Кворум «ќир тетрђтерлек» булган. Хат укыр алдыннан илчелђр хђлиф ќибђргђн байракларны чыгаралар, бњлђклђр тараталар, Алмас ханга рђсми кара савад кигерткђннђр. Гарђп хђлифенећ Алмас ханга рђсми хатын бљтен халык алдында тантаналы рђвештђ укыганнар. Халык, хуплап, «Аллаџу ђкбђр» дип кычкырган. Бу ућайдан махсус мђќлес тђ оештырылган. Ђ дипломатик мљнђсђбђтлђрдђ аш мђќлеслђренђ элек тђ џђм хђзер дђ зур ђџђмият бирелње мђгълњм.
«Хљтбђ кљне» «хат уку» кљненђ, ђлбђттђ, кљчле конкурент. Ќомга намазыныћ хљтбђсе зур сђяси мђгънђгђ ия, анда хакимнђр телгђ алына, аларга халык исеменнђн исђнлек-саулык телђге ђйтелђ, ягъни шул хаким намаз укыган халыкныћ ќитђкчесе дип рђсми рђвештђ таныла. Ул кљнне, 22 майда, ќомга хљтбђсендђ Алмас хан тђњге мђртђбђ мљселман исеме белђн Ќђгъфђр ибне Габдулла дип атала. Шунысы кызыклы, бу. «хљтбђ кљне»н мљселман галимнђре телгђ дђ алмыйлар, аныћ мљџимлеген христиан галимнђр књрсђтђ.
Ђмма аны «хат уку» вакыйгасыныћ дђвамы, ягъни алдагы кљндђ генђ игълан ителгђн законныћ икенче кљнне њк тормышка ашырыла башлавы дип аћларга кирђктер, џђм, ић мљџиме, яћа хљтбђ — ул Болгар ханыныћ гарђп хђлифен тануы. Ђ хђлифнећ Алмас ханга хаты — монысы инде гарђп хђлифе тарафыннан болгар ханын тану. Безнећ мђсьђлђдђ, ђлбђттђ, икенчесе чагыштыргысыз књпкђ ђџђмиятлерђк.
Ниџаять, Ибне Фазлан язмасында бљтенлђй булмаган гипотезалы «корылтай кљне» вакыйгасы. Имеш, берничђ айдан Алмыш хан бљтен ил халкын Яушир елгасы янында ќыеп ислам диненђ књндергђн. Бу А. Ковалевскийныћ бер фаразы, ул аны њзе дђ ныклап якламый, ђмма соћгырак тарихчылар аныћ бу фикерен њстергђннђр. Тарихчыларыбызныћ кайберлђре шул фаразны тљгђл булган хђл итеп мђктђп дђреслеклђренђ њк кертте, башкалары шул «гипотеза»га дђррђњ каршы чыгып, гомумђн, Ибне Фазланныћ эшчђнлеген дђ сызып ташладылар.
Яуширмђдђ Алмас хан ел да њткђрелђ торган Ќыен-Сабан туен ќыйгандыр ђле. Анда ниндидер игълан итњ булса, ул беренчел тњгел, беренче «игълан» — «хат уку» кљне шућа књрђ ул мљџимрђк. Ђ инде «корылтай»да мђсьђлђне тикшерњ, тавыш бирњ булган икђн — монысы да датаны билгелђр љчен хђлиткеч вакыйга тњгел. Ђйтик, республикабызныћ бђйсезлек бђйрђменећ датасы рефендум кљненђ тњгел, ђ Декларацияне кабул иткђн кљнгђ билгелђнде бит.
Књргђнебезчђ, бу дњрт дата арасында ић ышанычлысы — «хат уку», ягъни 21 май кљне.
Шулай итеп, Идел Болгарстанында ислам динен рђсми рђвештђ дђњлђт дине итеп кабул итњнећ датасы бњген гамђлдђ булган григориан календаре буенча 922 елныћ 21 май кљненђ туры килђ.

  ИСКЂРМЂЛЂР:

  1. Султан Шамси. Путешествие Ибн-Фадлана на реку Итиль и принятие в Булгарии ислама.-М.,1992.-94 с.
  2. Шунда ук.-С28.
  3. Шунда ук.-С.86.
  4. И. П. Ермолаев. Историческая хронология.-Казань,1980-С.213-218.
  5. Султан Шђмси. Указ. соч.-С94.
  6. Шунда ук.-С28.
  7. На стыке континентов и цивилизаций.-М.,1996.-С28.
  8. Солтан Шђмси. Ђхмђд ибне Фазланныћ Ител елгасына сђяхђте / Путешествие Ахмеда Ибн-Фадлана на реку Итиль.-Казан, 1999.-Б.52.
  9. 9. Шунда ук.-Б. 10.
  10. На стыке континентов и цивилизаций.-М.,1996.-С.28.
  11. А. П. Ковалевский. Книга Ахмеда ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921-922 гг.Харьков, 1956.-С.32, 131.
  12. А. П. Ковалевский. Ибн-Фадлан: Автореферат дисс-ции на соискание уч. степени доктора ист. наук.-Харьков, 1950.-С.24.
  13. Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу.- Под ред. И. Ю. Крачковского.-М.,Л.,1939.-С67.
  14. Шунда ук.-С. 105.
  15. В. В. Григорьев. «Булгары, болгары» // Энциклопедический лексикон.- Т.7-С.-Петербург,1836.- С.297.
  16. Д. А. Хвольсон. Известия о Хозарах, Буртасах, Болгарах, Мадьярах, Славянах и Руссах Абу-Али Ахмеда Бен Омар Ибн-Даста.-С.-Петербург, 1869.-С.6.
  17. Шиџабетдин Мђрќани. Мљстђфадел-ђхбар фи ђхвали Казан вђ Болгар.-Казан,1989.-Б.125.
  18. Sehabeddin Mercani. Mustefad'ul-ahbar fi ahval-i Kazan ve Bulgar.-Kazan,1897 (Tıpkıbasım)-Ankara,1997.
  19. Ризаэддин Фђхретдинев. Болгар вђ Казан тљреклђре.-Казан,1993.-Б.46.
  20. Ђхмђд-Зђки Вђлиди. Тљрек вђ татар тарихы.-Казан,1912.-Б.71; 14; Кыскача тљрек-татар тарихы.-Казан,Уфа,1917.-Б.14.
  21. Ђхмђд-Зђки Вђлиди. Кыскача тљрек-татар тарихы.-Казан,1992.-Б.27.
  22. Габделбари Баттал. Казан тљреклђре.-Казан,1996.-Б.17.
  23. М. Худяков. Мусульманская культура в Среднем Поволжье.-Казань,1922.-С10.
  24. В. В. Бартольд. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов.-Сочинения.-Т.У.-М.,1968.-Б.51О.
  25. С. А. Янина. Новые данные о монетном чекане Волжской Булгарии X в. // Материалы и исследования по археологии СССР.-М.,1962.-№ 111.-С.510.
  26. Ислам: Энциклопедический словарь.- М, 1991.-316 с.
  27. БСЭ.-Т.З.-М.,197О.-С.5ОО.
  28. Татарский энциклопедический словарь.-Казань,1999.-С447.
  29. X. У. Рахман Хронология исламской истории: 570-1000 гг. от Р. X.- Перевод с англ. Д. 3. Хайретдинова.-Н. Новгород,2000.-С. 159.
  30. Татары. Серия «Народы и культуры».-М.,2001.-С.56.
  31. Татарстан тарихы: Урта мђктђп љчен уку ярдђмлеге.-Казан,1972.-Б.15.
  32. М. 3. Зђкиев Тљрки-татар этногенезы.-М.,1998.-Б.469.
  33. Р. Г.Фђхретдинов. Татар халкы џђм Татарстан тарихы.-Казан,1996.-Б.62.
  34. А. X. Халиков. Беренче дђњлђт.-Казан,1991.-Б.51.
  35. Шунда ук.-Б.52.
  36. Шунда ук.-Б.48.
  37. Г. М. Давлетшин. Волжская Булгария: духовная культура (Домонгольский период, X — нач. XIII вв.).-Казань,1990.-Б.77; Тљрки-татар рухи мђдђнияте тарихы.-Казан, 1999.-Б.223.
  38. Бљек Болгар: болгар-татар цивилизациясенећ џђйкђле / Buyuk Bolgar: bolgar-tatar uygarligının anıtı.- Анкара,2000.-Б.131.
  39. Бахши Иман. Джагфар тарихы.-Т.I. Свод булгарских летописей, 1680 год.-Оренбург,1993.-С58.
  40. Ф. Г.-Х. Нурутдинов. Родиноведение.-Казань,1995.-С25.
  41. X. Мићлегулов. Татарларда ислам дине // «Мирас».-1998.-№ 4.-Б.109.
  42. Шунда ук.-Б.ПО.
  43. История религий в России.- Под ред. Н. А. Трофимчука.-М.,2001.-С437.
  44. Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу.- Под ред. И. Ю. Крачковского.-М.,Л.,1939.
  45. И. П. Ермолаев. Историческая хронология.-Казань,1980-СЛ87.
  46. Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу.- Под ред. И. Ю. Крачковского.-М.,Л.,1939.-С.Ю5.
  47. И. П. Ермолаев. Указ. соч.-Казан,1980.-С160.
  48. Динебез туган кљн // Татарстан яшьлђре.-2000.-30 май.

Раил Имамов,
 А. Н. Туполев исемендђге Казан дђњлђт техник университетыныћ
(КАИ) љлкђн фђнни хезмђткђре